Chương 1. Rèn luyện kĩ năng diễn đạt viết cho học sinh trong dạy học lịch sử ở trường trung học phổ thông - Lí luận và thực tiễn Chương 2. Một số biện pháp rèn luyện kĩ năng diễn đạt viết cho học sinh huyện Thanh Liêm tỉnh Hà Nam trong dạy học lịch sử thế giới cổ đại và trung đại lớp 10 trường trung học phổ thông trình chuẩn - 13 - LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 RÈN LUYỆN KĨ NĂNG DIỄN ĐẠT VIẾT CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƢỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG – LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Cơ sở xuất phát của việc rèn luyện kĩ năng diễn đạt viết cho học sinh trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông * Từ mối quan hệ giữa thầy và trò trong quá trình dạy học Xét theo quan điểm hệ thống thì QTDH ở trường phổ thông là một chỉnh thể thống nhất bao gồm các nhân tố tạo thành là mục tiêu dạy học, nội dung, hình thức tổ chức dạy học, PPDH (hoạt động của thầy và trò) và kiểm tra, đánh giá.
Các nhân tố này có mối liên hệ, tác động qua lại lẫn nhau trong QTDH để đạt được mục tiêu dạy học đặt ra… Nhân tố trung tâm, quan trọng nhất của QTDH chính là hoạt động dạy của thầy và hoạt động học của trò cùng đóng vai trò tích cực, có mối quan hệ tác động qua lại lẫn nhau. Trong đó, GV là chủ thể của hoạt động dạy, đảm bảo việc dạy học được tiến hành theo đúng mục đích và nội dung quy định, còn HS là đối tượng của hoạt động dạy và chủ thể của hoạt động học. Hai nhân tố này chi phối các nhân tố khác của QTDH và các nhân tố ấy đều phải thông qua hoạt động của thầy - trò nhằm đánh giá được kết quả so với mục tiêu dạy học đặt ra. Trong DHLS cũng như vậy, một mặt HS đóng vai trò là đối tượng của hoạt động dạy, lĩnh hội kiến thức cơ bản là các sự kiện, hiện tượng lịch sử từ phía người thầy.
Mặt khác, HS còn là chủ thể của hoạt động học, chịu sự chỉ đạo từ việc dạy của GV, song vẫn mang tính sáng tạo, chủ động chứ không phải bị động tiếp nhận kiến thức. Với tư cách là chủ thể của quá trình nhận thức, HS phải tự mình bằng những nỗ lực của bản thân để rèn luyện các kĩ năng cần thiết dưới sự hướng dẫn chỉ bảo của thầy. Tuy nhiên, tri thức do HS tự tìm ra dễ mang tính chủ quan, phiến diện, thiếu khoa học. Chỉ khi nào HS thực hiện tốt vai trò chủ thể thì các em mới tiếp thu một cách có ý thức và - 14 - LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hiệu quả sự tác động sư phạm của thầy để chiếm lĩnh tri thức và biến chúng thành tài sản của riêng mình.
Những kiến thức do chính HS tìm ra và có thể diễn đạt theo ý hiểu của các em dưới sự gợi mở của thầy sẽ được khắc sâu trong tâm trí, giúp các em không chỉ biết mà còn hiểu được bản chất của sự kiện, hiện tượng lịch sử. Sự tương tác giữa thầy và trò góp phần tích cực hóa hoạt động nhận thức và tư duy của HS, đồng thời thông qua đó kĩ năng diễn đạt của các em cũng được thể hiện. Khi HS phải tự mình diễn đạt (kể cả nói và viết) lại các sự kiện, hiện tượng, vấn đề lịch sử theo ý hiểu của mình, buộc các em phải vận dụng các thao tác của tư duy để phân tích, tổng hợp vấn đề và diễn đạt một cách logic, mạch lạc. Nhờ quá trình tương tác, trao đổi thường xuyên giữa người dạy và người học, HS sẽ học tập, rèn luyện được khả năng diễn đạt.
Phong cách và khả năng diễn đạt của thầy có ảnh hưởng rất lớn đến kết quả học tập của trò và trong QTDH thầy sẽ nắm bắt được những ưu điểm cũng như những thiếu sót của HS về diễn đạt để chỉnh sửa. Như vậy, từ mối quan hệ thầy - trò trong QTDH đã đặt ra yêu cầu cho người GV là phải luôn chú ý tới việc định hướng diễn đạt cho HS và chú ý sửa lỗi diễn đạt cho các em. Đồng thời GV phải chú ý cách diễn đạt của mình sao cho khoa học, chính xác và logic để là một tấm gương sáng cho HS học tập. Các em luôn phải là người tích cực, chủ động và sáng tạo trong khi tìm hiểu kiến thức lịch sử bởi chỉ có vậy HS mới hiểu sâu sắc vấn đề và có khả năng diễn đạt thành lời một cách trôi chảy, mạch lạc, logic.
* Mục tiêu, nhiệm vụ của bộ môn lịch sử ở trường THPT Cùng với sự phát triển như vũ bão của khoa học, công nghệ, sự bùng nổ về lượng thông tin trên toàn cầu đã đặt ra yêu cầu, nhiệm vụ mới cho ngành giáo dục và nhà trường là phải đào tạo và bồi dưỡng thế hệ những con người vừa hồng vừa chuyên, có đủ tài đức, có đủ các phẩm chất đức, trí, thể, mỹ, lao động… có năng lực thích ứng với đời sống kinh tế - xã hội. Để làm được điều đó, không có con đường nào khác là phát huy nội lực của HS. Điều - 15 - LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com này được thể hiện rõ trong điều 2, Luật giáo dục sửa đổi, bổ sung năm 2010 là “Đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện, có đạo đức, trí thức, sức khỏe, thẩm mĩ và nghề nghiệp, trung thành với lí tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, hình thành và bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất và năng lực của công dân, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”. Từ mục tiêu chung của giáo dục, mục tiêu của giáo dục THPT được cụ thể hóa như sau: “Giáo dục THPT nhằm giúp học sinh củng cố và phát triển những kết quả của giáo dục trung học cơ sở, hoàn thiện học vấn phổ thông và những hiểu biết thông thường về kỹ thuật và hướng nghiệp, có điều kiện phát huy năng lực cá nhân để lựa chọn hướng phát triển, tiếp tục học đại học, cao đẳng, trung cấp, học nghề hoặc đi vào cuộc sống lao động” [Điều 27, mục 2, chương 2, luật giáo dục 2010].
Chiến lược phát triển giáo dục (2010 - 2020) cũng đã xác định: Một trong những giải pháp thực hiện mục tiêu giáo dục là đổi mới phương pháp giáo dục, chuyển việc truyền đạt tri thức thụ động thầy giảng, trò ghi sang hướng người học chủ động tư duy trong quá trình tiếp cận tri thức, dạy cho người học phương pháp tự học, tự thu nhận thông tin một cách có hệ thống và có tư duy phân tích tổng hợp, phát triển được năng lực của mỗi cá nhân, tăng cường tính chủ động, tính tự chủ của bản thân. Trên cơ sở mục tiêu chung của giáo dục, quan điểm, đường lối của Đảng về sử học, đồng thời cũng căn cứ vào nội dung, đặc trưng của hiện thực lịch sử và nhận thức lịch sử, yêu cầu của tình hình và nhiệm vụ cách mạng hiện nay, mục tiêu của bộ môn lịch sử ở trường THPT được xây dựng cụ thể: Về kiến thức: bộ môn lịch sử ở trường phổ thông nhằm hoàn thiện, bổ sung những kiến thức cơ bản, cần thiết về lịch sử Việt Nam và lịch sử thế giới mà các em đã được học ở trường THCS, góp phần hình thành thế giới quan khoa học. Về thái độ: giáo dục lòng yêu quê hương đất nước, tự hào dân tộc, lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; tinh thần đoàn kết quốc tế, tình - 16 - LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hữu nghị với các dân tộc đấu tranh cho độc lập, tự do, tiến bộ xã hội; niềm tin vào sự phát triển hợp quy luật của xã hội loài người và dân tộc dù trong tiến trình lịch sử có những lúc quanh co, khúc khuỷu. Đồng thời, giáo dục cho HS có ý thức làm tròn nghĩa vụ công dân, hình thành những phẩm chất cần thiết trong cuộc sống cộng đồng.
Về kĩ năng: rèn luyện, bồi dưỡng năng lực tư duy, hành động, thái độ ứng xử đúng đắn trong đời sống xã hội cho HS. Ngoài những kĩ năng trên, DHLS ở trường phổ thông không chỉ nhằm trang bị cho HS những kiến thức khoa học, hiện đại của lịch sử thế giới và lịch sử dân tộc; giáo dục tư tưởng, phẩm chất đạo đức, giúp HS hình thành nhân cách mà còn giúp các em phát triển các kĩ năng cần thiết trong học tập bộ môn. Đó là kĩ năng sử dụng SGK, sử dụng đồ dùng trực quan, kĩ năng giao tiếp diễn đạt trình bày nói và viết, phân tích, so sánh, đánh giá các sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử… Để thực hiện mục đích và nhiệm vụ của bộ môn, khi rèn luyện kĩ năng diễn đạt viết cho HS, GV chỉ nên đóng vai trò là người hướng dẫn, định hướng cho HS, còn HS phải phát huy tính sáng tạo của mình khi trình bày các sự kiện, hiện tượng lịch sử không nên viết lại những điều đã có sẵn, viết nguyên xi những gì có trong vở ghi và SGK. Đồng thời, HS cũng phải không ngừng nỗ lực, tích cực, tự giác trau dồi và rèn luyện kĩ năng diễn đạt của mình.
Như vậy, mục tiêu của giáo dục nói chung, mục tiêu, nhiệm vụ của việc DHLS ở trường THPT nói riêng chính là hướng tới phát triển toàn diện năng lực của người học và đảm bảo giúp các em thành thục các kĩ năng giao tiếp, giải quyết vấn đề (nêu vấn đề, điều tra, xử lý thông tin, nêu dự kiến giải quyết vấn đề, tổ chức giải quyết vấn đề…). * Đặc trưng của tri thức lịch sử Lịch sử cũng như các bộ môn khác trong trường phổ thông góp phần giáo dục và phát triển toàn diện thế hệ trẻ của đất nước. Bô ̣ môn lich ̣ sử ngày càng có vị trí qu an tro ̣ng giúp HS hiể u đươ ̣c sự phát triể n hơ ̣p quy luâ ̣t của - 17 - LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com lịch sử nhân loại và lịch sử dân tộc. Tri thức lich ̣ sử có những đă ̣c trưng riêng làm nên đă ̣c trưng của bô ̣ môn cũng như đă ̣c trưng của quá triǹ h DHLS ở trường phổ thô ng: Thứ nhấ t là tính quá khứ : lịch sử là quá trình phát triển hợp quy luật của xã hội loài người từ lúc con người và xã hội loài người hình thành đến nay.