Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ QUYỀN TỰ ĐỊNH ĐOẠT CỦA ĐƯƠNG SỰ TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ 1. KHÁI NIỆM, BẢN CHẤT VÀ Ý NGHĨA CỦA QUYỀN TỰ ĐỊNH ĐOẠT CỦA ĐƯƠNG SỰ TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ 1. Khái niệm quyền tự định đoạt của đương sự trong tố tụng dân sự Theo Từ điển Giải thích thuật ngữ luật học của Trường Đại học Luật Hà Nội thì quyền tự định đoạt của đương sự là: Quyền tố tụng dân sự của đương sự tự quyết định việc bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của họ tại Tòa án… Trong tố tụng dân sự đương sự có quyền quyết định việc khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình; rút đơn khởi kiện, thay đổi yêu cầu khi khởi kiện; hòa giải với đương sự phía bên kia [33, tr. Nguyễn Công Bình thì "quyền tự định đoạt của đương sự là quyền của đương sự trong việc tự quyết định về quyền, lợi ích của họ và lựa chọn biện pháp pháp lý cần thiết để bảo vệ quyền, lợi ích đó" [34, tr.
Nguyễn Ngọc Khánh cho rằng quyền tự định đoạt của đương sự trong tố tụng dân sự "… thể hiện ở khả năng của những người tham gia tố tụng tự do định đoạt các quyền dân sự của mình và các quyền, phương tiện tố tụng nhằm bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp bị xâm hại" [6, tr. Xét về lợi ích thì chính các đương sự trong tố tụng dân sự là chủ thể có quyền, lợi ích trong vụ việc dân sự cần giải quyết nên đương sự hoàn toàn có quyền tự do quyết định việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của họ, 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quyết định quyền và lợi ích hợp pháp của họ trước Tòa án. Khi có quyền, lợi ích hợp pháp bị xâm phạm việc khởi kiện hay không khởi kiện là do đương sự tự quyết định. Sau khi khởi kiện, có thay đổi nội dung khởi kiện hay không, có thỏa thuận giải quyết việc kiện hay không hoàn toàn phụ thuộc vào ý chí của các đương sự; điều này đã thể hiện đương sự hoàn toàn có quyền chủ động trong việc giải quyết các mâu thuẫn, các tranh chấp hoặc các vấn đề có liên quan đến quyền, lợi ích hợp pháp của họ.
Tòa án nhân dân là cơ quan xét xử của Nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam chỉ thụ lý để giải quyết vụ việc dân sự khi đương sự có đơn yêu cầu nhằm bảo đảm cho đương sự bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình theo quy định của pháp luật. Như vậy, về lý luận thì các nhà nghiên cứu đã có những quan niệm khác nhau về quyền tự định đoạt của đương sự trong tố tụng dân sự. Tuy vậy, theo các quan niệm này và theo quy định tại Điều 5 Bộ luật tố tụng dân sự năm 2004 thì quyền tự định đoạt của đương sự trong tố tụng dân sự thể hiện: Đương sự có quyền quyết định việc khởi kiện, yêu cầu Tòa án có thẩm quyền giải quyết vụ việc dân sự, Tòa án chỉ thụ lý giải quyết vụ việc dân sự khi có yêu cầu của đương sự và chỉ giải quyết trong phạm vi đơn khởi kiện, đơn yêu cầu đó. Trong quá trình giải quyết vụ việc dân sự, các đương sự có quyền chấm dứt, thay đổi các yêu cầu của mình hoặc thỏa thuận với nhau về việc giải quyết vụ việc dân sự một cách tự nguyện, không trái pháp luật và đạo đức xã hội [16].
Quyền tự định đoạt của đương sự trong tố tụng dân sự là quyền tự quyết định về phương diện tố tụng trước Tòa án nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình bị xâm phạm và quyền tự định đoạt này được thực hiện trong suốt quá trình Tòa án giải quyết vụ việc nên nó có mối liên hệ trực tiếp đến hoạt động của Tòa án và ít nhiều sẽ bị ảnh hưởng, bị chi phối bởi những quyết định của Tòa án. Tòa án nhân danh quyền lực nhà nước để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các chủ thể và có nghĩa vụ tôn trọng quyền tự định 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đoạt của các đương sự. Tuy nhiên, việc định đoạt của đương sự phải được tiến hành trong khuôn khổ mà luật pháp cho phép, sao cho không xâm hại tới các quyền tố tụng và quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể khác hoặc lợi ích của Nhà nước và xã hội. Có thể thấy rằng, quyền tự định đoạt của đương sự là quyền năng đặc thù của các đương sự được thừa nhận trong pháp luật tố tụng của nhiều nước trên thế giới.
Quyền năng này có nguồn gốc từ quyền tự do, tự nguyện cam kết thỏa thuận trong các quan hệ dân sự. Ở nước ta, quyền tự định đoạt của đương sự được coi là một nguyên tắc cơ bản trong tố tụng dân sự, là nền tảng để xây dựng các quy định cụ thể về trình tự, thủ tục giải quyết các vụ việc dân sự. Quyền tự định đoạt của đương sự phản ánh bản chất của các quan hệ dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh thương mại và lao động. Đó là các quan hệ xã hội được xác lập trên cơ sở bình đẳng, tự do, tự nguyện cam kết, thỏa thuận.
Các bên tham gia quan hệ pháp luật dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh thương mại, lao động là hoàn toàn tự nguyện và bình đẳng. Vì vậy, quyền tự định đoạt của các bên trong việc giải quyết các tranh chấp phát sinh từ các quan hệ này cũng được pháp luật ghi nhận và bảo đảm thực hiện trên thực tế. Theo đó, để phù hợp với các quy định của pháp luật nội dung về các quyền dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh thương mại và lao động pháp luật phải ghi nhận quyền tự định đoạt của đương sự trong tố tụng dân sự. Thực tế, khi nói đến khái niệm "quyền" thì nội hàm của nó đã bao hàm cả tính "tự định đoạt" của chủ thể có quyền, nhưng không phải trong mọi trường hợp thuộc tính "tự định đoạt" cũng được phản ánh đầy đủ trong phạm vi quyền.
Điều này còn phụ thuộc vào quyền năng đó của chủ thể được thực hiện trong lĩnh vực quan hệ pháp luật nào như: quan hệ pháp luật dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh thương mại, lao động, quan hệ pháp luật hành chính hay quan hệ pháp luật hình sự… Chỉ trong các quan hệ dân sự, hôn nhân 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com và gia đình, kinh doanh thương mại, lao động thì quyền "tự định đoạt" của chủ thể mới được sử dụng rộng rãi và sâu sắc. Thuộc tính "tự định đoạt" của chủ thể được biểu hiện thông qua các hành vi quyết định về quyền lợi của mình trong các quan hệ được thiết lập trên cơ sở bình đẳng, tự do ý chí, tự nguyện cam kết, thỏa thuận. Mặt khác, khi nói đến quyền tự định đoạt của đương sự trong tố tụng dân sự là muốn nhấn mạnh tới quyền của đương sự trong việc tự quyết định việc tham gia tố tụng và thực hiện các quyền tố tụng để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình trước Tòa án trong suốt quá trình của tố tụng dân sự. Tuy nhiên, quyền tự định đoạt còn thể hiện ở chỗ các đương sự cũng có thể ủy quyền cho người khác thực hiện một số hoặc toàn bộ quyền và nghĩa vụ của mình, nhưng quyền quyết định cuối cùng vẫn thuộc về các đương sự.
Nói đến quyền tự định đoạt của đương sự trong tố tụng dân sự thì không thể không đề cập đến phạm vi của quyền này, theo đó các đương sự chỉ có quyền định đoạt những vấn đề thuộc phạm vi đã được pháp luật ghi nhận và bảo vệ. Mặc dù quyền tự định đoạt của đương sự trong tố tụng dân sự là sự thể hiện tự do ý chí của đương sự trong việc giải quyết tranh chấp, nhưng đương sự không được thể hiện ý chí tự định đoạt một cách tùy tiện mà phải thực hiện trong một khuôn khổ nhất định do pháp luật quy định. Có nghĩa là quyền tự định đoạt của đương sự không phải là vô hạn định mà phải được giới hạn bởi pháp luật, không xâm phạm đến quyền lợi của các chủ thể khác. Quyền tự định đoạt này phải đặt trong mối tương quan với nghĩa vụ của đương sự với các chủ thể khác và phải được đặt trong mối quan hệ với trách nhiệm của công dân đối với Nhà nước và xã hội.
Qua việc nghiên cứu cho thấy quyền tự định đoạt của đương sự trong tố tụng dân sự có những đặc trưng sau: - Quyền tự định đoạt của đương sự trong tố tụng dân sự là quyền về hình thức được thực hiện trong tố tụng dân sự, được quyết định bởi các quyền nội dung trong các quan hệ pháp luật về dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thương mại và lao động. Vì vậy, về nguyên tắc thì quyền tự định đoạt trong tố tụng dân sự chỉ thuộc về các chủ thể có quyền lợi trong các quan hệ pháp luật nội dung hoặc các chủ thể được đương sự ủy quyền. Tuy nhiên, trong những trường hợp đương sự là người không có năng lực hành vi tố tụng dân sự để thực hiện quyền tự định đoạt của mình thì quyền định đoạt này sẽ được thực hiện thông qua hành vi tố tụng của các chủ thể đại diện được pháp luật cho phép. - Quyền tự định đoạt của đương sự trong tố tụng dân sự được thể hiện thông qua một hệ thống các quyền tố tụng dân sự mà theo đó trong suốt quá trình tố tụng các đương sự có thể quyết định sử dụng để định đoạt về quyền, lợi ích hợp pháp của mình trong việc giải quyết vụ việc dân sự.
- Quyền tự định đoạt của đương sự trong tố tụng dân sự có mối quan hệ biện chứng với quyền công dân và chỉ thực sự được bảo đảm thực hiện khi được quy phạm pháp luật tố tụng dân sự ghi nhận và bảo vệ. - Quyền tự định đoạt của đương sự trong tố tụng dân sự là quyền chủ quan được thực hiện theo ý chí của đương sự có quyền đồng thời cũng là một quyền khách quan được pháp luật quy định và chủ thể có quyền phải thực hiện quyền của mình theo khuôn khổ mà pháp luật cho phép. Do vậy, việc đương sự thực hiện quyền tự định đoạt của mình không được xâm hại tới quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể khác, quyền lợi của Nhà nước và xã hội.