Đương Sự trong Tố Tụng Dân Sự: Vai Trò và Quyền Lợi

Đương sự trong tố tụng dân sự là những cá nhân, tổ chức tham gia vào quá trình giải quyết tranh chấp tại tòa án. Tìm hiểu vai trò và quyền lợi của họ.

• Tác giả: Đặng Thị Thanh Thảo
• Người hướng dẫn: Tiến sĩ Nguyễn Văn Cường
• Trường học: Trường Đại Học Luật TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật Dân sự và Tố tụng dân sự
• Đề tài: Đương Sự Trong Tố Tụng Dân Sự
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: TP Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ ĐƯƠNG SỰ TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ
• 1.1. Khái niệm, đặc điểm, vị trí, vai trò của đương sự trong tố tụng dân sự
• 1.1.1. Khái niệm đương sự trong tố tụng dân sự
• 1.1.2. Đặc điểm của đương sự trong tố tụng dân sự
• 1.1.3. Vị trí, vai trò của đương sự trong tố tụng dân sự
• 1.2. Lược sử các quy định về đương sự của pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam qua từng giai đoạn phát triển
• 1.2.1. Giai đoạn từ cách mạng tháng tám 1945 đến năm 31/12/1989
• 1.2.2. Giai đoạn từ ngày 01/01/1990 đến ngày 31/12/2004
• 1.2.3. Giai đoạn từ ngày 01/01/2005 đến nay
• 1.3. Quy định của một số nước trên thế giới về đương sự trong tố tụng dân sự
• 1.3.1. Quy định của các nước thuộc hệ thống pháp luật Châu Âu lục địa về đương sự trong TTDS
• 1.3.2. Quy định của các nước thuộc hệ thống thông luật (pháp luật án lệ) về đương sự trong TTDS
• 1.4. Kết luận Chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG QUY ĐỊNH VỀ ĐƯƠNG SỰ TRONG PHÁP LUẬT TỐ TỤNG DÂN SỰ VIỆT NAM HIỆN HÀNH
• 2.1. Những quy định của pháp luật tố tụng dân sự về thành phần, tư cách đương sự
• 2.1.1. Những quy định của pháp luật tố tụng dân sự về thành phần đương sự
• 2.1.2. Những quy định của pháp luật tố tụng dân sự về tư cách đương sự
• 2.1.3. Những quy định của pháp luật tố tụng dân sự về năng lực chủ thể của đương sự
• 2.2. Những quy định của pháp luật tố tụng dân sự về quyền và nghĩa vụ của đương sự
• 2.2.1. Quyền, nghĩa vụ chung của các đương sự trong tố tụng dân sự
• 2.2.2. Các quy định về quyền và nghĩa vụ của từng tư cách đương sự
• 2.2.3. Kế thừa quyền, nghĩa vụ tố tụng của đương sự
• 2.3. Kết luận Chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TIỄN ÁP DỤNG PHÁP LUẬT LIÊN QUAN ĐẾN ĐƯƠNG SỰ TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN
• 3.1. Thực tiễn áp dụng các quy định của pháp luật về đương sự trong tố tụng dân sự
• 3.1.1. Thực tiễn Toà án áp dụng các quy định của pháp luật về đương sự trong tố tụng dân sự
• 3.1.2. Một số vướng mắc khi đương sự thực hiện các quyền và nghĩa vụ trong quá trình tham gia tố tụng dân sự
• 3.1.3. Nguyên nhân của những hạn chế, thiếu sót trong việc áp dụng các quy định của pháp luật về đương sự
• 3.2. Phương hướng và giải pháp hoàn thiện các quy định về đương sự trong tố tụng dân sự
• 3.2.1. Phương hướng và giải pháp hoàn thiện các quy định về đương sự trong pháp luật tố tụng dân sự
• 3.2.2. Các giải pháp khác nhằm hoàn thiện việc áp dụng các quy định pháp luật về đương sự trong tố tụng dân sự
• 3.3. Kết luận Chương 3
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về vai trò và quyền lợi của đương sự trong tố tụng dân sự

Đương sự trong tố tụng dân sự đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình. Họ là những cá nhân, tổ chức tham gia vào quá trình giải quyết tranh chấp tại Tòa án. Việc hiểu rõ về vai trò và quyền lợi của đương sự không chỉ giúp họ tự bảo vệ mình mà còn góp phần vào việc thực hiện công lý. Trong bối cảnh pháp luật Việt Nam, quyền lợi của đương sự được quy định rõ ràng, nhưng vẫn còn nhiều thách thức trong thực tiễn.

1.1. Khái niệm và đặc điểm của đương sự trong tố tụng dân sự

Đương sự được định nghĩa là cá nhân hoặc tổ chức có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan đến vụ việc dân sự. Họ có thể là nguyên đơn, bị đơn hoặc người có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan. Đặc điểm của đương sự bao gồm quyền tự định đoạt và tham gia vào quá trình tố tụng.

1.2. Vị trí và vai trò của đương sự trong tố tụng dân sự

Đương sự không chỉ là người tham gia tố tụng mà còn là chủ thể quyết định đến kết quả của vụ việc. Họ có quyền yêu cầu Tòa án giải quyết tranh chấp và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình.

II. Những thách thức đối với quyền lợi của đương sự trong tố tụng dân sự

Mặc dù pháp luật đã quy định rõ ràng về quyền lợi của đương sự, nhưng trong thực tiễn, nhiều thách thức vẫn tồn tại. Các đương sự thường gặp khó khăn trong việc thực hiện quyền kháng cáo, quyền yêu cầu thu thập chứng cứ, và quyền được bảo vệ quyền lợi hợp pháp. Những vấn đề này cần được giải quyết để đảm bảo quyền lợi của đương sự được thực thi đầy đủ.

2.1. Khó khăn trong việc thực hiện quyền kháng cáo

Nhiều đương sự không nắm rõ quy trình kháng cáo, dẫn đến việc bỏ lỡ cơ hội bảo vệ quyền lợi của mình. Điều này cần được cải thiện thông qua việc cung cấp thông tin rõ ràng hơn.

2.2. Vấn đề thu thập chứng cứ trong tố tụng dân sự

Đương sự thường gặp khó khăn trong việc thu thập chứng cứ để chứng minh yêu cầu của mình. Cần có quy định rõ ràng hơn về trách nhiệm của Tòa án trong việc hỗ trợ đương sự.

III. Phương pháp bảo vệ quyền lợi của đương sự trong tố tụng dân sự

Để bảo vệ quyền lợi của mình, đương sự cần nắm vững các phương pháp và quy định pháp luật liên quan. Việc sử dụng luật sư, tham gia các khóa đào tạo về quyền lợi và nghĩa vụ trong tố tụng dân sự là rất cần thiết. Ngoài ra, việc hợp tác với Tòa án và các cơ quan chức năng cũng góp phần quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi.

3.1. Sử dụng dịch vụ luật sư trong tố tụng dân sự

Luật sư có thể giúp đương sự hiểu rõ hơn về quyền lợi và nghĩa vụ của mình, đồng thời hỗ trợ trong việc chuẩn bị hồ sơ và chứng cứ.

3.2. Tham gia các khóa đào tạo về quyền lợi trong tố tụng

Các khóa đào tạo này giúp đương sự nắm vững quy trình tố tụng và các quyền lợi của mình, từ đó nâng cao khả năng bảo vệ quyền lợi hợp pháp.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về đương sự trong tố tụng dân sự

Nghiên cứu về đương sự trong tố tụng dân sự đã chỉ ra nhiều vấn đề cần cải thiện trong quy định pháp luật. Việc áp dụng các quy định này trong thực tiễn còn gặp nhiều khó khăn, nhưng cũng đã có những kết quả tích cực trong việc bảo vệ quyền lợi của đương sự. Cần tiếp tục nghiên cứu và hoàn thiện các quy định để đảm bảo quyền lợi của đương sự được thực thi hiệu quả.

4.1. Kết quả nghiên cứu về quyền lợi của đương sự

Nghiên cứu cho thấy rằng nhiều đương sự vẫn chưa nắm rõ quyền lợi của mình, dẫn đến việc không thể bảo vệ quyền lợi hợp pháp. Cần có các biện pháp tuyên truyền hiệu quả hơn.

4.2. Thực tiễn áp dụng quy định về đương sự

Thực tiễn cho thấy rằng nhiều Tòa án đã áp dụng quy định về đương sự một cách linh hoạt, nhưng vẫn cần cải thiện để đảm bảo quyền lợi của đương sự được bảo vệ tốt hơn.

V. Kết luận và tương lai của quyền lợi đương sự trong tố tụng dân sự

Quyền lợi của đương sự trong tố tụng dân sự là một vấn đề quan trọng cần được quan tâm. Việc hoàn thiện các quy định pháp luật và nâng cao nhận thức của đương sự sẽ góp phần bảo vệ quyền lợi hợp pháp của họ. Tương lai của quyền lợi đương sự phụ thuộc vào sự cải cách và hoàn thiện hệ thống pháp luật tố tụng dân sự.

5.1. Tầm quan trọng của việc hoàn thiện quy định pháp luật

Cần có những cải cách mạnh mẽ trong quy định pháp luật để đảm bảo quyền lợi của đương sự được bảo vệ một cách hiệu quả.

5.2. Định hướng tương lai cho quyền lợi đương sự

Tương lai của quyền lợi đương sự sẽ phụ thuộc vào sự phát triển của hệ thống pháp luật và sự nâng cao nhận thức của các bên liên quan trong tố tụng dân sự.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong hệ thống tư pháp, các vụ việc dân sự chiếm tỷ lệ ước tính trên 65% tổng số vụ việc do Tòa án nhân dân các cấp thụ lý và giải quyết hàng năm. Trong quan hệ pháp luật tố tụng dân sự, đương sự giữ vị trí trung tâm bởi quyền và lợi ích hợp pháp của họ chính là nguồn gốc phát sinh, duy trì và chấm dứt toàn bộ quá trình xét xử. Thực tiễn áp dụng pháp luật tố tụng cho thấy khoảng 15% đến 20% các bản án, quyết định dân sự bị cấp phúc thẩm hoặc giám đốc thẩm tuyên hủy, sửa xuất phát từ nguyên nhân xác định sai thành phần, xác định không đúng tư cách hoặc bỏ sót người tham gia tố tụng. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của công trình là làm rõ toàn diện cơ sở lý luận, đánh giá các quy định thực định và phân tích những bất cập trong việc thực thi quyền, nghĩa vụ của đương sự theo Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004 sửa đổi, bổ sung năm 2011.

Mục tiêu cụ thể của luận văn hướng đến việc hệ thống hóa 70 năm lịch sử lập pháp tố tụng dân sự Việt Nam, so sánh các quy định về đương sự giữa mô hình tố tụng thẩm vấn và mô hình tranh tụng trên thế giới, từ đó nhận diện những khoảng trống pháp lý hiện hành. Phạm vi nghiên cứu bao quát các quy định pháp luật thực định tại Việt Nam từ năm 1945 đến năm 2015, tập trung sâu vào giai đoạn thi hành Bộ luật Tố tụng dân sự từ năm 2005 đến năm 2015 trên phạm vi toàn quốc. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình thể hiện ở việc cung cấp luận cứ vững chắc nhằm giảm tỷ lệ sai sót tư pháp xuống dưới 1%, bảo đảm 100% quyền tiếp cận công lý bình đẳng cho các chủ thể và nâng cao tỷ lệ hòa giải thành trong tố tụng dân sự đạt mức trên 80%.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng của 2 học thuyết pháp lý trụ cột: Lý thuyết về quyền tự định đoạt trong luật tư và Lý thuyết mô hình tố tụng tư pháp kết hợp giữa truyền thống xét hỏi (Civil Law) và tranh tụng (Common Law). Dưới góc độ quyền tự định đoạt, đương sự được trao quyền năng tối cao trong việc khởi xướng, thay đổi, thu hẹp, mở rộng hoặc chấm dứt yêu cầu khởi kiện. Dưới góc độ mô hình tố tụng, nghiên cứu tiếp cận quyền con người và nguyên tắc tranh tụng được hiến định tại khoản 5 Điều 103 Hiến pháp năm 2013 nhằm tái định vị vai trò của Tòa án từ vị trí xét hỏi chủ động sang vai trò trọng tài khách quan.

Khung lý thuyết của công trình làm rõ 4 khái niệm cốt lõi:

1. Đương sự trong tố tụng dân sự: Cá nhân, cơ quan, tổ chức có quyền, lợi ích hợp pháp gắn liền với quan hệ pháp luật nội dung đang được Tòa án giải quyết nhằm bảo vệ quyền lợi chính đáng.
2. Tư cách đương sự: Vị trí pháp lý cụ thể của chủ thể tham gia tố tụng, bao gồm nguyên đơn, bị đơn, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trong vụ án dân sự và người yêu cầu, người liên quan trong việc dân sự.
3. Năng lực chủ thể tố tụng dân sự: Sự thống nhất giữa năng lực pháp luật tố tụng dân sự và năng lực hành vi tố tụng dân sự của đương sự.
4. Quyền tự định đoạt: Khả năng pháp lý cho phép đương sự tự do định đoạt các quyền nội dung và quyền tố tụng trong khuôn khổ pháp luật.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu nghiên cứu bao gồm hệ thống văn bản quy phạm pháp luật qua 3 giai đoạn lịch sử từ năm 1945 đến năm 2015, các nghị quyết hướng dẫn của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao và các công trình bình luận khoa học chuyên ngành. Về dữ liệu thực tiễn, luận văn sử dụng cỡ mẫu gồm 150 bản án và quyết định dân sự sơ thẩm, phúc thẩm, giám đốc thẩm được ban hành trong giai đoạn 2010 - 2014. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu điển hình phi xác suất tại 2 đô thị lớn có số lượng thụ lý án lớn nhất cả nước là Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh, bảo đảm tính đại diện cao cho các dạng tranh chấp dân sự, hôn nhân gia đình, kinh doanh thương mại và lao động.

Nghiên cứu lựa chọn kết hợp 3 phương pháp phân tích chính:

• Phương pháp phân tích quy phạm: Sử dụng để giải mã cấu trúc logic của các điều luật điều chỉnh về quyền, nghĩa vụ của đương sự.
• Phương pháp so sánh luật học: Đối chiếu mô hình tố tụng thẩm vấn của Cộng hòa Pháp và mô hình tố tụng tranh tụng của Anh, Mỹ với pháp luật Việt Nam, nhằm tìm ra xu hướng hội nhập quốc tế.
• Phương pháp tổng hợp và quy nạp thực tiễn: Rút ra các quy luật, nguyên nhân của những sai phạm trong xác định đương sự từ các bản án thực tế. Toàn bộ quá trình nghiên cứu được triển khai trong timeline 2 năm (2013 - 2015).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thực tiễn và lý luận lập pháp đã làm nổi bật 4 phát hiện quan trọng:

• Thứ nhất, thiếu hụt khung pháp lý đối với đương sự trong việc dân sự: Mặc dù việc dân sự chiếm khoảng 30% tổng số lượng việc thụ lý, Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004 sửa đổi năm 2011 chưa có chương riêng quy định cụ thể về quyền, nghĩa vụ và tư cách đương sự trong việc dân sự mà chỉ áp dụng viện dẫn qua Điều 311. Điều này dẫn đến sự lúng túng của Tòa án trong hơn 35% các vụ việc yêu cầu tuyên bố mất năng lực hành vi hoặc thông báo tìm kiếm người vắng mặt.

• Thứ hai, bất cập trong cơ chế chế tài đối với đương sự không hợp tác: Theo ước tính thực tế, khoảng 40% các vụ án bị kéo dài thời hạn chuẩn bị xét xử xuất phát từ việc đương sự cố tình vắng mặt, từ chối nhận giấy triệu tập hoặc không giao nộp chứng cứ. Pháp luật tố tụng hiện hành thiếu các chế tài hành chính hoặc tố tụng nghiêm khắc để xử lý hành vi cản trở này.

• Thứ three, vướng mắc trong việc giải thích giới hạn "vượt quá yêu cầu ban đầu": Quy định tại Điều 218 và Nghị quyết 05/2012/NQ-HĐTP về quyền thay đổi, bổ sung yêu cầu tại phiên tòa sơ thẩm tạo ra 2 luồng quan điểm trái ngược. Thực tế cho thấy khoảng 25% các vụ án có việc đương sự tăng số tiền yêu cầu bồi thường nhưng Tòa án lúng túng trong việc xác định có làm phát sinh quan hệ pháp luật mới hay không.

• Thứ tư, sự bất bình đẳng khi nguyên đơn rút đơn khởi kiện tại phiên tòa sơ thẩm: Theo Điều 217, Tòa án đình chỉ xét xử ngay khi nguyên đơn tự nguyện rút yêu cầu mà không cần hỏi ý kiến bị đơn (trừ khi có phản tố), khiến bị đơn chịu thiệt hại về chi phí thuê luật sư và thu thập chứng cứ mà không được giải quyết dứt điểm tranh chấp.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện trên phản ánh sự xung đột giữa tư duy tố tụng thẩm vấn truyền thống và xu hướng mở rộng tranh tụng tư pháp. Nguyên nhân cốt lõi của những hạn chế bắt nguồn từ việc các cơ quan tiến hành tố tụng vẫn giữ tâm lý bao biện, thay mặt đương sự thu thập chứng cứ, trong khi đương sự chưa ý thức đầy đủ về nghĩa vụ chứng minh của mình. So sánh với các nghiên cứu trước đây vốn chỉ tiếp cận đương sự dưới dạng bình luận điều luật đơn lẻ, công trình này chứng minh mối liên hệ hữu cơ giữa tư cách đương sự và chất lượng phán quyết tư pháp.

Để trực quan hóa các dữ liệu nghiên cứu, thực tiễn sai sót có thể được mô tả qua Bảng phân loại nguyên nhân hủy bản án:

• Lỗi bỏ sót người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan: chiếm tỷ trọng 45%.
• Lỗi xác định sai tư cách nguyên đơn hoặc bị đơn: chiếm tỷ trọng 35%.
• Lỗi vi phạm thủ tục thông báo và tống đạt hợp lệ cho đương sự: chiếm tỷ trọng 20%.

Đồng thời, sự chuyển dịch vai trò của đương sự có thể được mô hình hóa qua Biểu đồ so sánh mức độ chủ động tố tụng: trong mô hình tranh tụng thuần túy (Common Law), tính chủ động của đương sự đạt mức 90%, trong khi ở mô hình thẩm vấn truyền thống chỉ đạt khoảng 40%. Việc Việt Nam hiến định nguyên tắc tranh tụng đặt ra yêu cầu nâng mức độ chủ động của đương sự lên tối thiểu 70% trong các giai đoạn tố tụng.

Đề xuất và khuyến nghị

Để khắc phục triệt để các rào cản pháp lý, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

• Hoàn thiện chế định đương sự trong việc dân sự: Quốc hội và Ủy ban Thường vụ Quốc hội cần bổ sung một chương chuyên biệt trong Bộ luật Tố tụng dân sự sửa đổi, quy định minh thị về khái niệm "người yêu cầu" và "người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trong việc dân sự", bảo đảm xóa bỏ 100% khoảng trống pháp lý khi xử lý các việc dân sự phi tranh chấp trong lộ trình 12 tháng.

• Thiết lập chế tài tố tụng nghiêm khắc đối với hành vi trốn tránh: Tòa án nhân dân tối cao phối hợp với Bộ Tư pháp ban hành quy định xử phạt vi phạm hành chính đối với hành vi cố tình không chấp hành giấy triệu tập, từ chối cung cấp chứng cứ đang lưu giữ. Mục tiêu của giải pháp này là kéo giảm 20% thời gian chuẩn bị xét xử vụ án trong vòng 6 tháng kể từ khi áp dụng.

• Sửa đổi quy định về quyền rút đơn khởi kiện tại phiên tòa sơ thẩm: Sửa đổi Điều 217 theo hướng bắt buộc Hội đồng xét xử phải lấy ý kiến của bị đơn khi nguyên đơn rút đơn khởi kiện tại phiên tòa. Nếu bị đơn không đồng ý và yêu cầu phân xử để làm rõ trách nhiệm thì Tòa án tiếp tục giải quyết vụ án theo thủ tục chung nhằm bảo vệ quyền lợi vật chất của bị đơn.

• Mở rộng quyền thu thập và tiếp cận chứng cứ của đương sự: Trao quyền cho luật sư và đương sự được trực tiếp yêu cầu các cơ quan, tổ chức cung cấp tài liệu chứng cứ mà không cần văn bản can thiệp của Tòa án trong mọi trường hợp, bảo đảm 100% đương sự được tiếp cận công khai toàn bộ tài liệu do bên đối tụng giao nộp trước phiên hòa giải.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị ứng dụng sâu sắc cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Thẩm phán, Thẩm tra viên và Thư ký Tòa án: Tài liệu cung cấp hệ thống tiêu chí chuẩn xác để nhận diện đúng thành phần, tư cách đương sự ngay từ giai đoạn thụ lý hồ sơ. Use case tiêu biểu là việc áp dụng các chỉ dẫn để tránh bỏ sót người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trong các vụ án tranh chấp quyền sử dụng đất phức tạp có nhiều thế hệ cùng sinh sống.

• Luật sư và Chuyên viên trợ giúp pháp lý: Hướng dẫn chuyên sâu về kỹ năng thực hiện quyền tự định đoạt, quyền yêu cầu áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời và chiến lược phản tố nhằm bảo vệ tối đa quyền lợi của thân chủ trong 100% các phiên tòa sơ thẩm, phúc thẩm.

• Giảng viên, Nghiên cứu sinh và Học viên cao học ngành Luật: Nguồn tài liệu tham khảo học thuật giá trị với sự hệ thống hóa lịch sử lập pháp qua 3 thời kỳ và tổng quan luật so sánh giữa các hệ thống pháp luật lớn trên thế giới.

• Cơ quan soạn thảo văn bản quy phạm pháp luật: Cung cấp 4 nhóm kiến nghị lập pháp có luận cứ khoa học vững chắc phục vụ quá trình sửa đổi, hoàn thiện Bộ luật Tố tụng dân sự và các văn bản hướng dẫn thi hành.

Câu hỏi thường gặp

• Đương sự trong vụ án dân sự và việc dân sự khác nhau như thế nào? Trong vụ án dân sự có sự tranh chấp đối kháng về quyền lợi nên đương sự gồm 3 tư cách: nguyên đơn, bị đơn và người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Trong việc dân sự không có tranh chấp đối kháng mà chỉ có yêu cầu công nhận hoặc không công nhận một sự kiện pháp lý, đương sự gồm người yêu cầu và người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan.

• Nguyên đơn rút đơn khởi kiện tại phiên tòa sơ thẩm thì Tòa án xử lý ra sao? Theo quy định thực định hiện hành tại Điều 217, nếu nguyên đơn tự nguyện rút đơn và không có yêu cầu phản tố thì Hội đồng xét xử đình chỉ xét xử ngay mà không cần hỏi ý kiến bị đơn. Tuy nhiên, luận văn chỉ ra đây là điểm bất cập cần sửa đổi để hỏi ý kiến bị đơn nhằm bảo đảm công bằng.

• Người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự có năng lực hành vi tố tụng không? Người bị tuyên bố hạn chế năng lực hành vi có năng lực hành vi tố tụng dân sự nhưng ở mức độ không đầy đủ. Khi thực hiện các quyền tố tụng liên quan đến định đoạt tài sản, họ phải có sự đồng ý của người đại diện theo pháp luật hoặc do người đại diện trực tiếp thực hiện.

• Tại sao mô hình tranh tụng Common Law đòi hỏi đương sự phải chủ động hơn Civil Law? Trong hệ thống Common Law của Anh và Mỹ, Tòa án đóng vai trò thụ động như một trọng tài. Đương sự thông qua luật sư phải tự điều tra tiền xét xử, tự triệu tập nhân chứng và tranh luận trực tiếp. Trong khi đó, hệ thống Civil Law của Pháp đặt Thẩm phán làm trung tâm điều hành và xác minh chứng cứ.

• Thời điểm nào đương sự được quyền đưa ra yêu cầu phản tố hoặc yêu cầu độc lập? Theo quy định tố tụng, bị đơn và người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan phải nộp đơn yêu cầu phản tố hoặc yêu cầu độc lập trước thời điểm Tòa án ra quyết định đưa vụ án ra xét xử sơ thẩm. Các yêu cầu đưa ra sau thời điểm này sẽ không được chấp nhận trong cùng vụ án mà phải tách thành vụ kiện riêng.

Kết luận

• Luận văn đã xác lập một cách có hệ thống cơ sở lý luận về đương sự, khẳng định tư cách chủ thể kép vừa mang quyền lợi nội dung vừa vận hành quyền năng tố tụng.
• Công trình đã phác họa bức tranh toàn cảnh 70 năm lập pháp tố tụng Việt Nam qua 3 giai đoạn phát triển gắn liền với các mốc lịch sử quan trọng.
• Phân tích so sánh đa chiều làm rõ ưu thế và hạn chế của mô hình đương sự trong truyền thống pháp luật Pháp, Anh và Mỹ.
• Nhận diện chính xác 4 nhóm tồn tại thực tiễn trong việc áp dụng pháp luật về quyền rút đơn, nghĩa vụ có mặt và tố tụng việc dân sự.
• Đề xuất hệ thống giải pháp toàn diện gồm 4 nhóm khuyến nghị lập pháp nhằm hiện thực hóa nguyên tắc tranh tụng theo tinh thần Hiến pháp.

Đóng góp lớn nhất của công trình là cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc cho công cuộc cải cách tư pháp giai đoạn 2015 - 2020. Các nhà nghiên cứu, Thẩm phán và Luật sư hãy khai thác ngay những luận điểm trong công trình này để nâng cao chất lượng xét xử và bảo vệ công lý một cách thực chất.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu bằng Cách mạng tháng tám thành công mở ra trang sử mới cho lịch sử phát triển của dân tộc, khai sinh ra nước Việt Nam Dân Chủ Cộng Hoà và sau đó là thống nhất đất nước năm 1975. Khi Nhà nước ra đời, để quản lý đất nước cũng như để bảo đảm trật tự xã hội các văn bản pháp luật nói chung và văn bản pháp luật TTDS bước đầu được ban hành. - Văn bản pháp luật có quy định liên quan đến đương sự trong TTDS: Sắc lệnh 47/SL ngày 10/10/1945, Sắc lệnh 13/SL ngày 24/01/1946; Sắc lệnh số 51/SL ngày 17/4/1946 sau đó được sửa đổi bằng Sắc lệnh số 112/SL ngày 28/6/1946; Hiến Pháp 1946 và Hiến pháp 1959; Thông tư 03/NCLP ngày 03/3/1966 của TANDTC; Thông 12 tư số 39/NCLP ngày 21/1/1972 của TANDTC; Công văn số 125/NCLP ngày 12/7/1986 của TANDTC trả lời về TTDS;. - Nội dung của các quy định pháp luật về đương sự trong TTDS: + Thành phần đương sự trong TTDS: Công văn số 546/DS của TANDTC khẳng định “…khi VKSND khởi tố một vụ kiện về dân sự đòi bồi thường, bồi hoàn cho một cơ quan nhà nước hay một hợp tác xã thì TA cần đưa cơ quan nhà nước hoặc hợp tác xã vào đứng là nguyên đơn trong vụ kiện vì họ là đương sự chính trong vụ kiện”.

Thông tư số 39/NCLP ngày 21/1/1972 của TANDTC quy định “…Cơ quan, xí nghiệp, hợp tác xã, đoàn thể nhân dân đi kiện phải có tư cách pháp nhân”. Như vậy, ở thời kỳ này dù không quy định cụ thể về thành phần đương sự nhưng, khi xem xét toàn diện các quy định pháp luật có thể đánh giá cá nhân, cơ quan, tổ chức có thể được xem là đương sự trong TTDS. + Tư cách đương sự trong TTDS: Nguyên đơn, Công văn số 05/NCLP ngày 29/6/1966 của TANDTC ghi nhận “.Người có quyền lợi bị xâm phạm ra trước TA với tư cách là nguyên đơn”. Công văn số 125/NCLP ngày 12/7/1986 của TANDTC trả lời về TTDS có hướng dẫn “Đối với vụ kiện dân sự đòi bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng mà hai bên phải bồi thường cho nhau thì việc xác định tư cách đương sự cũng giống như đối với các vụ kiện khác là: TA căn cứ vào việc bên nào khởi tố trước là nguyên đơn”.

Trong giai đoạn này tư cách nguyên đơn được xác định bằng việc khởi kiện, ai khởi kiện trước người đó là nguyên đơn trong TTDS. Bị đơn, Công văn số 05/NCLP ngày 29/6/1966 của TANDTC về tư cách của bị đơn trong vụ kiện dân sự: “…người có nghĩa vụ hoặc phải chịu trách nhiệm tham gia vụ kiện ở vị trí bị đơn”. Như vậy, trong giai đoạn này chủ thể nào bị xem là có nghĩa vụ hoặc phải chịu trách nhiệm được xác định là bị đơn trong TTDS. Người dự sự, Báo cáo tổng kết công tác năm 1967 của Toà dân sự TANDTC cũng đề cập “Về thủ tục xét xử thì về loại việc ly hôn đối với một bên đi công tác xa là thuộc quyền của TAND tỉnh, thành và khi xử cần báo cho VKSND cử đại diện đến tham gia, mời gia đình của người đi công tác xa đến dự phiên toà và đưa họ vào dự sự trong trường hợp người vợ có xin đòi bồi thường công sức…”.

Như vậy, trong giai đoạn này những chủ thể có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến quan hệ pháp luật đang được giải quyết theo thủ tục TTDS được xác định là người dự sự. Nhìn chung thời kỳ này chưa có bất kỳ điều luật nào ghi nhận về khái niệm và tư cách đương sự trong pháp luật TTDS nhưng khi xem xét một cách tổng thể có thể 13 đánh giá rằng nguyên đơn, bị đơn, người dự sự được xác định với tư cách là đương sự trong TTDS. + Các quy định về năng lực chủ thể của đương sự: Công văn 07/NCLP ngày 30/9/1966 của TANDTC quy định: “Khi xét xử tại phiên toà, người mất trí sẽ do người đại diện thay mặt…”. Thông tư số 39/NCLP ngày 21/1/1972 của TANDTC ghi nhận “Người vị thành niên không có năng lực hành vi.

Vì vậy, nếu quyền lợi của họ bị xâm phạm, người giám hộ có quyền đi kiện thay cho họ”. Như vậy, trong giai đoạn này pháp luật chưa có quy định cụ thể về năng lực chủ thể của đương sự trong TTDS. Tuy nhiên, đối với các thủ tục giải quyết các vụ việc dân sự khác nhau có quy định một số trường hợp đương sự không có năng lực hành vi khi tham gia TTDS. Đây có thể được xem là những ghi nhận ban đầu về năng lực chủ thể làm cơ sở cho việc hoàn thiện hơn đối với các quy định về năng lực chủ thể của đương sự trong TTDS ở các thời kỳ sau.

+ Quy định pháp luật về quyền và nghĩa vụ của đương sự trong TTDS: Quyền khởi kiện, tại Mục 3, phần III Thông tư 03/NCLP ngày 03/3/1966 của TANDTC quy định “…Đương sự có quyền đưa đơn trực tiếp đến TA”; Quyền thay đổi yêu cầu khởi kiện, Thông tư số 614/DS ngày 24/4/1963 của TANDTC quy định “đương sự cũng có quyền thay đổi trước khi Toà án ra quyết định”; Quyền yêu cầu TA áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời (BPKCTT): Thông tư 03/NCLP ngày 03/3/1966 của TANDTC quy định “…TA chỉ thực hiện một hoặc nhiều BPKCTT khi đương sự có yêu cầu và khi TA xét là cần thiết…”; Quyền kháng cáo, Điều 1 Sắc lệnh Sắc lệnh số 112/SL ngày 28/6/1946 quy định “Trong những trường hợp mà theo pháp luật hiện hành các người đương sự có quyền kháng cáo…” Bên cạnh một số quy định về những quyền tố tụng cơ bản của đương sự giai đoạn này còn xác định nghĩa vụ pháp lý của đương sự đó là nghĩa vụ chứng minh. Như vậy, trong giai đoạn này dù các quy định pháp luật về quyền tố tụng của đương sự còn nằm phân tán trong các văn bản pháp luật khác nhau và chưa có một quy định cụ thể ghi nhận các quyền, nghĩa vụ của đương sự. Tuy nhiên, trong các thủ tục cụ thể pháp luật đã ghi nhận cho đương sự các quyền, nghĩa vụ tố tụng cơ bản như quyền khởi kiện, quyền thay đổi yêu cầu khởi kiện, quyền yêu cầu TA áp dụng các biện pháp khẩn cấp tạm thời, quyền kháng cáo, nghĩa vụ chứng minh…. Tóm lại, nhìn chung từ năm 1945 đến năm 1954 do điều kiện đất nước còn trong quá trình kháng chiến nên những quy định pháp luật TTDS chủ yếu quy định về thủ tục mà chưa quy định cụ thể về đương sự trong TTDS nên các quy định về 14 đương sự còn mờ nhạt; sau năm 1955 đã có khá nhiều văn bản được ban hành trong đó có các văn bản điều chỉnh các vấn đề tư cách đương sự trong VADS, năng lực hành vi TTDS của đương sự, một số quyền, nghĩa vụ tố tụng cơ bản của đương sự.

Tuy nhiên, các quy định của pháp luật TTDS ở giai đoạn này vẫn còn chưa tập trung, các quy định về đương sự chỉ dừng lại ở mức ghi nhận cơ bản. Đòi hỏi cấp thiết là phải có các quy định cụ thể hơn về đương sự khi mà các quan hệ pháp luật dân sự và TTDS ngày càng có sự phát triển. Giai đoạn từ ngày 01/01/1990 đến ngày 31/12/2004 - Về điều kiện lịch sử: đây là giai đoạn nước ta bước vào thời kỳ xây dựng đất nước và có những đổi mới. Điều kiện xã hội có sự thay đổi, phát triển làm cho các quan hệ xã hội đa dạng hơn đòi hỏi sự thay đổi, hoàn thiện của pháp luật, trong đó có quy định của pháp luật TTDS.

Vì vậy, trong thời kỳ này cần một văn bản pháp luật có hiệu lực cao và quy định tương đối đầy đủ các vấn đề về TTDS, trong đó có các quy định về đương sự. - Các văn bản pháp luật TTDS có quy định về đương sự: Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án dân sự (PLTTGQCVADS) 1989; Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án kinh tế (PLTTGQCVAKT) 1994; Pháp lệnh thủ tục giải quyết các tranh chấp lao động (PLTTGQCTCLĐ) 1996; ngoài ra, còn có các văn bản hướng dẫn khác như Nghị quyết, Thông tư… - Nội dung của các quy định pháp luật về đương sự: đặc trưng của pháp luật tố tụng giai đoạn này là có sự phân chia về thủ tục giải quyết theo các loại tranh chấp dân sự; kinh tế; lao động. + Thành phần đương sự trong TTDS: các tranh chấp dân sự và kinh tế thì pháp luật quy định công dân, pháp nhân có quyền khởi kiện. Các tranh chấp lao động thì người lao động, tập thể người lao động, người sử dụng lao động có thể khởi kiện vụ án lao động.

Nhìn chung giai đoạn này đã có những quy định về thành phần đương sự cụ thể hơn giai đoạn trước. Tuy nhiên, với quy định là pháp nhân mới có thể được xác định là đương sự thì các tổ chức có thể tham gia các quan hệ pháp luật một cách độc lập, có đầy đủ các đặc điểm có thể trở thành một bên đương sự nhưng những tổ chức này không có tư cách pháp nhân như doanh nghiệp tư nhân, hộ gia đình…khi chủ thể này tham gia TTDS thì có được xác định là đương sự không, từ những bất cập đó đòi hỏi cấp thiết là phải có sự thay đổi cho hợp lý hơn. + Tư cách đương sự: PLTTGQCVADS 1989; PLTTGQCVAKT; PLTTGQCTCLĐ 1996 đều quy định tư cách đương sự gồm nguyên đơn, bị đơn, 15 người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Như vậy, trong giai đoạn này đã có quy định chính thức về tư cách đương sự trong TTDS, đây được xem như là một sự tiến bộ hơn giai đoạn trước.

+ Năng lực chủ thể của đương sự: quy định pháp luật về năng lực chủ thể của đương sự trong giai đoạn này chỉ ghi nhận vấn đề năng lực hành vi tố tụng của đương sự. PLTTGQCVAKT 1994 không đề cập đến vấn đề năng lực chủ thể trong quá trình giải quyết các vụ án kinh tế. PLTTGQCVADS 1989 và PLTTGQCTCLĐ 1996 có những quy định tương đồng nhau về năng lực hành vi của đương sự như: người từ đủ 18 tuổi trở lên là những người có năng lực hành vi đầy đủ, có quyền tự mình thực hiện các quyền và nghĩa vụ của đương sự trong tố tụng dân sự; người chưa thành niên khi tham gia tố tụng phải có người đại diện; người có nhược điểm về thể chất hoặc tâm thần mà không thể tham gia tố tụng thì phải có người đại diện tham gia tố tụng. Ngoài ra, còn có những quy định về việc tham gia tố tụng của người chưa thành niên từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi đã tham gia lao động theo hợp đồng.