Luận án tiến sĩ: Bảo đảm quyền tố tụng của đương sự trong tố tụng dân sự - Nguyễn Thị Thúy Hằng

Luận án tiến sĩ phân tích sâu về các biện pháp và chính sách nhằm đảm bảo quyền lợi tố tụng của đương sự trong hệ thống tố tụng dân sự Việt Nam.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thúy Hằng
• Người hướng dẫn: Trần Anh Tuấn
• Trường học: Trường Đại Học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật dân sự và Tố tụng dân sự
• Đề tài: Bảo đảm quyền tố tụng của đương sự trong tố tụng dân sự
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về đảm bảo quyền tố tụng của đương sự trong tố tụng dân sự

Đảm bảo quyền tố tụng của đương sự trong tố tụng dân sự là một chủ đề trọng tâm của khoa học pháp lý Việt Nam. Quyền tố tụng được hiểu là tổng hợp các quyền mà pháp luật quy định cho đương sự khi tham gia tố tụng dân sự. Các quyền này bao gồm quyền khởi kiện, quyền cung cấp chứng cứ, quyền tự bảo vệ hoặc nhờ người khác bảo vệ quyền lợi hợp pháp, quyền được biết và sao chụp tài liệu trong hồ sơ vụ án. Hiến pháp năm 2013 đã ghi nhận nhiệm vụ của Tòa án là bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người và quyền công dân. Nghị quyết 48-NQ/TW của Bộ Chính trị cũng nhấn mạnh yêu cầu cải cách thủ tục tư pháp theo hướng dân chủ, công khai, minh bạch. Bảo đảm quyền tố tụng của đương sự là cơ sở để giải quyết vụ án chính xác, khách quan và mang lại niềm tin công lý cho người dân. Chủ đề này được nghiên cứu chuyên sâu trong luận án tiến sĩ luật học của Nguyễn Thị Thúy Hằng, Trường Đại học Luật Hà Nội năm 2019.

1.1. Khái niệm quyền tố tụng của đương sự

Quyền tố tụng của đương sự là tổng hợp các quyền được pháp luật tố tụng dân sự quy định, cho phép cá nhân, cơ quan, tổ chức bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp khi tham gia tố tụng. Các quyền cơ bản gồm: quyền khởi kiện, quyền cung cấp chứng cứ, quyền yêu cầu thay đổi người tiến hành tố tụng, quyền được bào chữa và tự bảo vệ, quyền tham gia phiên tòa, quyền khiếu nại quyết định tố tụng. Những quyền này tạo nền tảng cho nguyên tắc tranh tụng trong xét xử dân sự.

1.2. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu

Nghiên cứu đảm bảo quyền tố tụng của đương sự có tính cấp thiết xuất phát từ nhiều yếu tố. Thứ nhất, xu thế hội nhập quốc tế đòi hỏi tiêu chuẩn bảo vệ quyền con người ngày càng cao. Thứ hai, cải cách tư pháp theo Nghị quyết 48-NQ/TW yêu cầu hoàn thiện chế độ bảo hộ quyền lợi hợp pháp của công dân. Thứ ba, thực tiễn áp dụng pháp luật tố tụng dân sự còn nhiều bất cập, quyền tố tụng của đương sự chưa được bảo đảm đầy đủ trên thực tế.

II. Phân tích các vấn đề trong bảo đảm quyền tố tụng của đương sự

Việc bảo đảm quyền tố tụng của đương sự trong tố tụng dân sự hiện nay đối mặt với nhiều vấn đề cần giải quyết. Pháp luật tố tụng dân sự đã quy định khá đầy đủ các quyền của đương sự, bao gồm quyền khởi kiện, quyền thay đổi bổ sung yêu cầu, quyền cung cấp chứng cứ, quyền yêu cầu trưng cầu giám định, định giá tài sản. Tuy nhiên, thực tiễn triển khai còn nhiều hạn chế. Cơ chế bảo đảm thực hiện quyền tố tụng chưa đồng bộ, thiếu chế tài xử lý vi phạm. Một số quy định còn chung chung, chưa rõ ràng dẫn đến cách hiểu và áp dụng khác nhau. Vai trò của Tòa án trong việc tạo điều kiện cho đương sự thực hiện quyền chưa được phát huy đầy đủ. Viện Kiểm sát thực hiện quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp đôi khi chưa đáp ứng yêu cầu bảo vệ quyền lợi đương sự. Các thiết chế giám sát như Quốc hội, Hội đồng nhân dân, Mặt trận Tổ quốc cũng cần được phát huy hiệu quả hơn.

2.1. Hạn chế trong quy định pháp luật tố tụng dân sự

Một số quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự về quyền tố tụng của đương sự còn chưa cụ thể, thiếu cơ chế bảo đảm thực hiện. Ví dụ, quyền được biết và sao chụp tài liệu hồ sơ vụ án đôi khi bị hạn chế trên thực tế. Quyền yêu cầu Tòa án thu thập chứng cứ khi đương sự tự mình không thể thực hiện được chưa có quy trình rõ ràng. Thời hạn giải quyết yêu cầu thay đổi người tiến hành tố tụng cũng cần được quy định chi tiết hơn.

2.2. Vấn đề thực thi quyền tố tụng trên thực tế

Thực tiễn cho thấy nhiều đương sự chưa nhận thức đầy đủ về quyền tố tụng của mình. Một số trường hợp Tòa án chưa tạo điều kiện thuận lợi cho đương sự thực hiện quyền bào chữa, quyền cung cấp chứng cứ. Việc thông báo, triệu tập đương sự tham gia phiên tòa chưa đảm bảo thời hạn hợp lệ. Chất lượng hòa giải tại tòa còn hạn chế, dẫn đến đương sự không được tham gia quá trình giải quyết tranh chấp một cách thực chất và hiệu quả.

III. Giải pháp hoàn thiện bảo đảm quyền tố tụng của đương sự

Để hoàn thiện việc bảo đảm quyền tố tụng của đương sự trong tố tụng dân sự, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Trước tiên, pháp luật tố tụng dân sự cần quy định cụ thể, chi tiết hơn về các quyền tố tụng và cơ chế bảo đảm thực hiện. Thứ hai, cần nâng cao trách nhiệm của Tòa án trong việc tôn trọng và tạo điều kiện cho đương sự thực hiện quyền. Tòa án phải thực hiện đúng quy định về thời hạn, thủ tục, không cản trở đương sự thực hiện quyền tố tụng. Thứ ba, vai trò của Viện Kiểm sát cần được tăng cường trong việc kiểm sát hoạt động tư pháp, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của đương sự. Thứ tư, cần hoàn thiện cơ chế giám sát của Quốc hội, Hội đồng nhân dân, Mặt trận Tổ quốc đối với hoạt động tư pháp. Thứ năm, công tác phổ biến, giáo dục pháp luật cần được đẩy mạnh để nâng cao nhận thức của người dân về quyền tố tụng của mình. Cuối cùng, cần xây dựng đội ngũ thẩm phán, thư ký tòa án có trình độ chuyên môn cao và đạo đức nghề nghiệp vững vàng.

3.1. Hoàn thiện khung pháp lý tố tụng dân sự

Giải pháp trọng tâm là sửa đổi, bổ sung Bộ luật Tố tụng dân sự theo hướng quy định rõ ràng, cụ thể hơn về quyền tố tụng của đương sự. Cần bổ sung cơ chế bảo đảm thực hiện quyền, quy định chế tài xử lý vi phạm. Các quy định về thời hạn, trình tự thủ tục cần được hệ thống hóa, dễ tiếp cận. Đồng thời, cần ban hành hướng dẫn áp dụng thống nhất pháp luật để tránh cách hiểu khác nhau giữa các tòa án địa phương.

3.2. Nâng cao năng lực và trách nhiệm chủ thể tố tụng

Cần đào tạo, bồi dưỡng nâng cao trình độ chuyên môn cho thẩm phán, thư ký tòa án về bảo đảm quyền tố tụng. Xây dựng quy tắc đạo đức nghề nghiệp nghiêm ngặt. Tăng cường vai trò của luật sư trong việc bảo vệ quyền lợi đương sự. Hoàn thiện cơ chế giám sát hoạt động của người tiến hành tố tụng. Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý hồ sơ, thông báo, tạo điều kiện cho đương sự tiếp cận thông tin vụ án dễ dàng hơn.

IV. Kết luận và ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu đảm bảo quyền tố tụng

Nghiên cứu về đảm bảo quyền tố tụng của đương sự trong tố tụng dân sự có ý nghĩa lý luận và thực tiễn to lớn. Về mặt lý luận, luận án đã hệ thống hóa cơ sở khoa học về quyền tố tụng, phân tích mối quan hệ giữa quyền tố tụng với các nguyên tắc tố tụng dân sự. Về mặt thực tiễn, nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho việc sửa đổi, bổ sung pháp luật tố tụng dân sự. Các đề xuất, kiến nghị của luận án hướng tới hoàn thiện cơ chế bảo đảm quyền tố tụng, nâng cao chất lượng xét xử. Kết quả nghiên cứu áp dụng được cho công tác đào tạo luật, bồi dưỡng nghiệp vụ cho cán bộ tư pháp. Đồng thời, nghiên cứu cũng phục vụ hoạt động xây dựng pháp luật, đặc biệt trong quá trình sửa đổi Bộ luật Tố tụng dân sự. Việc bảo đảm quyền tố tụng đầy đủ sẽ góp phần nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp dân sự, bảo vệ công lý và xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

4.1. Ý nghĩa lý luận của đề tài nghiên cứu

Luận án tiến sĩ đã đóng góp quan trọng vào kho tàng khoa học pháp lý Việt Nam. Nghiên cứu làm sáng tỏ bản chất, nội hàm khái niệm quyền tố tụng của đương sự. Phân tích mối quan hệ biện chứng giữa quyền tố tụng với nguyên tắc bình đẳng, tranh tụng trong xét xử. Hệ thống hóa các tiêu chí đánh giá mức độ bảo đảm quyền tố tụng. So sánh kinh nghiệm quốc tế về bảo đảm quyền tố tụng để rút ra bài học cho Việt Nam.

4.2. Ý nghĩa thực tiễn và khả năng ứng dụng

Kết quả nghiên cứu có khả năng ứng dụng rộng rãi trong thực tiễn. Các giải pháp đề xuất phục vụ trực tiếp quá trình sửa đổi pháp luật tố tụng dân sự. Nghiên cứu cung cấp tài liệu tham khảo quý giá cho hoạt động đào tạo luật tại các trường đại học. Cán bộ tư pháp có thể vận dụng kết quả nghiên cứu để nâng cao chất lượng xét xử. Người dân cũng được hưởng lợi khi quyền tố tụng được bảo đảm tốt hơn.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu khoa học pháp lý về bảo đảm quyền con người, quyền công dân trong hoạt động tư pháp là trọng tâm cốt lõi của tiến trình cải cách tư pháp tại Việt Nam. Luận án tiến sĩ luật học "Bảo đảm quyền tố tụng của đương sự trong tố tụng dân sự" của tác giả Nguyễn Thị Thúy Hằng (Chuyên ngành: Luật dân sự và Tố tụng dân sự, Mã số: 9 38 01 03, Trường Đại học Luật Hà Nội, 2019; Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS. Trần Anh Tuấn và TS. Đinh Trung Tụng) là công trình nghiên cứu chuyên sâu, mang tính tiên phong trong việc hệ thống hóa toàn diện các vấn đề lý luận và thực tiễn về cơ chế bảo đảm quyền tố tụng dân sự trong bối cảnh thi hành Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 (BLTTDS 2015) và triển khai Hiến pháp năm 2013.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trước khi luận án ra đời nằm ở sự thiếu vắng một công trình nghiên cứu hệ thống, đa tầng về "bảo đảm quyền tố tụng của đương sự" như một chỉnh thể cơ chế pháp lý hoàn chỉnh. Phần lớn các công trình tiền nhiệm chỉ tiếp cận quyền tố tụng dưới góc độ từng quyền năng đơn lẻ (như quyền chứng minh, quyền tranh tụng, quyền nhờ người bảo vệ) hoặc tiếp cận quyền con người một cách chung nhất mà chưa xây dựng được mô hình lý thuyết tổng thể về biện pháp bảo đảm pháp lý, mối quan hệ hữu cơ giữa quyền tố tụng và nghĩa vụ đối ứng của các chủ thể đối lập, cũng như trách nhiệm giải trình của cơ quan tiến hành tố tụng.

Luận án xác lập hệ thống 6 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và giả thuyết khoa học trung tâm:

• RQ1: Bản chất pháp lý, khái niệm và các đặc điểm đặc thù của bảo đảm quyền tố tụng của đương sự trong tố tụng dân sự (TTDS) là gì?
• RQ2: Cơ sở khoa học và nền tảng chuẩn mực quốc tế nào chi phối việc thiết lập pháp luật về bảo đảm quyền tố tụng của đương sự?
• RQ3: Nội dung cấu thành của các biện pháp bảo đảm pháp lý đối với quyền tố tụng của đương sự gồm những yếu tố nào?
• RQ4: Những nhóm yếu tố khách quan và chủ quan nào chi phối trực tiếp hiệu quả bảo đảm quyền tố tụng của đương sự trên thực tế?
• RQ5: Thực trạng áp dụng BLTTDS 2015 tại Tòa án nhân dân các cấp bộc lộ những bất cập, sai sót và rào cản cụ thể nào xâm phạm quyền tố tụng của đương sự? Nguyên nhân cốt lõi là gì?
• RQ6: Cần xác lập hệ thống yêu cầu và giải pháp lập pháp, áp dụng pháp luật mang tính đột phá nào để tối ưu hóa việc bảo đảm quyền tố tụng của đương sự?

Giả thuyết nghiên cứu (Central Hypothesis): Các quy định về bảo đảm quyền tố tụng của đương sự trong pháp luật TTDS Việt Nam hiện hành chưa được xây dựng trên một hệ thống lý luận hoàn chỉnh, đồng bộ; cơ chế chế tài và trách nhiệm tư pháp chưa gắn kết chặt chẽ với quyền năng của đương sự, dẫn đến tình trạng quyền tố tụng của đương sự bị xâm phạm hoặc hạn chế trên thực tế xét xử.

Khung lý thuyết (theoretical framework) của luận án tích hợp Thuyết công lý thủ tục (Procedural Justice Theory), Thuyết quyền tự nhiên và chuẩn mực quốc tế về quyền con người (UDHR 1948, ICCPR 1966, ECHR 1950), cùng Học thuyết về mối quan hệ giữa luật nội dung và luật hình thức. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào thủ tục tố tụng giải quyết vụ án dân sự thông thường tại Tòa án nhân dân theo BLTTDS 2015, kết hợp đối sánh dữ liệu thực tiễn xét xử, kỷ luật cán bộ tư pháp và giám sát tư pháp giai đoạn 2015–2018.

Literature Review và Positioning

Khảo cứu tổng quan tình hình nghiên cứu trong nước và quốc tế cho thấy một bức tranh học thuật đa dạng nhưng còn phân mảnh:

Tại Việt Nam, các công trình tiêu biểu như luận án của TS. Nguyễn Công Bình (2010) về bảo đảm quyền bảo vệ của đương sự, sách chuyên khảo của TS. Nguyễn Thị Thu Hà (2017) về cơ chế pháp lý bảo đảm quyền con người, quyền công dân trong giải quyết vụ án dân sự, nghiên cứu của TS. Bùi Thị Huyền (2015) về quyền tranh tụng, hay luận văn của Đỗ Thị Hà (2007) về quyền tố tụng của đương sự đều cung cấp những lát cắt quan trọng. Tuy nhiên, các công trình này phần lớn được công bố trước thời điểm BLTTDS 2015 có hiệu lực, hoặc chỉ giới hạn ở một quyền năng thành phần.

Trên trường quốc tế, các học giả đã xây dựng nền tảng vững chắc về lý luận tố quyền và công lý thủ tục:

• Robert G. Bone (2003) trong công trình kinh điển "Procedure, Participation, Rights" đã xác lập định nghĩa nền tảng: "quyền tố tụng như là một quyền về bộ tiêu chuẩn tối thiểu của tố tụng để bảo đảm được tính chính xác cao nhất" [Bone, 2003, tr. 103].
• Alexandre Ciaudo (2009) định vị tố tụng là chuỗi hành vi mang tính quy phạm hướng đến phán quyết tư pháp chuẩn mực.
• Jean Louis-Antoine Grégoire (2005) trong tác phẩm "Le Droit à la Défense et à des procédures légales équitables" khi luận giải Điều 24 Hiến pháp Tây Ban Nha đã chỉ rõ quyền bảo vệ không thể tách rời "quyền được xét xử công bằng, quyền được lắng nghe... quyền khởi kiện miễn phí nếu không có điều kiện tài chính và sự công minh, chính trực trong tất cả các giai đoạn vụ án" [Grégoire, 2005, tr. 35-36].

Luận án chỉ ra 2 luồng tranh luận học thuật (academic debates) nổi bật:

1. Tranh luận về sự tham gia của Viện Kiểm sát (VKS) trong tố tụng dân sự: Một trường phái (tiêu biểu là TS. Nguyễn Thị Thu Hà, 2017) đề xuất thu hẹp tối đa sự can thiệp của VKS tại phiên tòa sơ thẩm và hạn chế quyền kháng nghị phúc thẩm nhằm tôn trọng tuyệt đối quyền tự định đoạt của đương sự. Ngược lại, trường phái thứ hai (tiêu biểu là PGS.TS. Đoàn Đức Lương, 2012) khẳng định việc tăng cường thẩm quyền kiểm sát hoạt động tư pháp của VKS là điều kiện tiên quyết để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân trước sự lạm quyền tư pháp.
2. Tranh luận về mô hình tố tụng thẩm vấn (Inquisitorial) và tranh tụng (Adversarial): Xung đột giữa nghĩa vụ chủ động thu thập chứng cứ của Tòa án để bảo vệ sự thật khách quan với nguyên tắc đương sự tự chứng minh và gánh chịu hậu quả pháp lý.

Định vị học thuật (Positioning): Luận án vượt lên trên các nghiên cứu đơn tuyến bằng cách thiết lập một khung khái niệm hoàn chỉnh về "bảo đảm quyền tố tụng", kết hợp giữa cấu trúc quyền năng luật định, nghĩa vụ đối ứng bắt buộc và cơ chế chế tài tư pháp đa tầng, tạo bước tiến căn bản trong khoa học luật tố tụng dân sự Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đã mở rộng và làm sâu sắc thêm các lý thuyết pháp lý nền tảng:

1. Mở rộng Thuyết công lý thủ tục của Robert G. Bone: Tác giả cụ thể hóa tiêu chuẩn tố tụng tối thiểu thành hệ thống 5 đặc điểm bản chất trong điều kiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa: (i) Tòa án giữ trách nhiệm trung tâm; (ii) Áp dụng bình đẳng cho mọi đương sự; (iii) Là phương tiện phục hồi quyền dân sự nội dung; (iv) Là nội dung cốt lõi của quyền con người trong tư pháp; (v) Được vận hành bởi cơ chế phối hợp đa thể chế.
2. Làm sâu sắc học thuyết về mối quan hệ giữa luật nội dung và luật tố tụng của Friedrich Carl von Savigny và N. Fricero: Luận án chứng minh chân lý học thuật: quyền dân sự nội dung (Điều 11 Bộ luật Dân sự 2015) sẽ chỉ là "những quy định trên giấy" nếu thiếu đi các phương tiện bảo đảm tố tụng hữu hiệu. Đúng như Savigny đã cảnh báo, "không phải cứ có một bộ luật là quyền, lợi của người dân sẽ được bảo đảm mà quan trọng là trong nội dung của bộ luật đó là gì" [Savigny, tr. 100].
3. Chuyển dịch mô thức tư duy (Paradigm Shift): Chuyển từ tư duy "trao quyền mang tính hình thức" sang tư duy "bảo đảm thực thi quyền trên thực tế" thông qua thiết chế giám sát quyền lực tư pháp, viện dẫn luận điểm của James Madison: "chính quyền phải có khả năng kiểm soát những người quản lý; kế tiếp chính quyền phải có nghĩa vụ tự kiểm soát mình" [Madison, tr. 33].

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp 3 trụ cột lý thuyết cốt lõi:

• Trụ cột 1: Chuẩn mực nhân quyền quốc tế (Điều 7, 8, 10 Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền 1948; Điều 14 Công ước ICCPR 1966; Điều 6 Công ước ECHR 1950 về quyền được xét xử bởi Tòa án độc lập, khách quan trong thời hạn hợp lý).
• Trụ cột 2: Ma trận Quyền năng – Nghĩa vụ đối ứng (Rights-Obligations Reciprocity Matrix): Một quyền tố tụng của đương sự A chỉ trở thành hiện thực khi và chỉ khi xác lập được nghĩa vụ pháp lý đối ứng bắt buộc của đương sự B và nghĩa vụ hỗ trợ/bảo đảm của Tòa án, VKS.
• Trụ cột 3: Thể chế chế tài và kiểm soát quyền lực tư pháp: Ràng buộc trách nhiệm công vụ, kỷ luật thẩm phán và trách nhiệm bồi thường nhà nước đối với các vi phạm thủ tục.

Điều kiện biên (Boundary conditions): Khung phân tích áp dụng trong phạm vi giải quyết vụ án dân sự theo thủ tục tố tụng thông thường tại Tòa án nhân dân, không bao quát giai đoạn thi hành án dân sự và các phương thức giải quyết tranh chấp ngoài Tòa án (ADR).

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng lập trường nhận thức luận (epistemological stance) của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp chặt chẽ với chủ nghĩa hiện thực pháp lý (Legal Realism) và phương pháp giải thích học pháp lý (Legal Dogmatics).

Thiết kế nghiên cứu đa tầng (Multi-level design):

• Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Đánh giá sự tương thích giữa pháp luật quốc gia với các công ước quốc tế về quyền con người và các định hướng cải cách tư pháp tại Nghị quyết 48-NQ/TW, Nghị quyết 49-NQ/TW của Bộ Chính trị.
• Cấp độ trung mô (Meso-level): Phân tích tính đồng bộ, logic quy phạm của các điều luật trong BLTTDS 2015, Luật Tổ chức Tòa án nhân dân 2014, Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân 2014, Luật Luật sư.
• Cấp độ vi mô (Micro-level): Mổ xẻ thực tiễn áp dụng thông qua các bản án, quyết định giám đốc thẩm, tái thẩm và số liệu kỷ luật tư pháp.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu bảo đảm tính chuẩn xác và nghiêm ngặt học thuật:

• Phương pháp luật học so sánh (Comparative Legal Analysis): Phân tích đối chiếu quy định bảo đảm quyền tố tụng của Việt Nam với các hệ thống pháp luật phát triển trên thế giới, bao gồm: Nga (Điều 35 BLTTDS Liên bang Nga), Ucraina (Điều 27, 31 BLTTDS 2004 sửa đổi 2009), Trung Quốc (Điều 49 BLTTDS 1991 sửa đổi 2012), Pháp (Bộ luật Tố tụng dân sự Pháp), Tây Ban Nha (Điều 24 Hiến pháp), cũng như kinh nghiệm lập pháp của Singapore và Canada.
• Phương pháp phân tích án văn (Judicial Decision Analysis): Trích xuất và phân tích định tính các nhận định pháp lý trong các bản án phúc thẩm, quyết định giám đốc thẩm của Hội đồng Thẩm phán TANDTC.
• Kỹ thuật tam giác giác hóa (Triangulation): Kết hợp đồng thời 3 nguồn dữ liệu: (1) Văn bản quy phạm pháp luật; (2) Báo cáo giám sát tư pháp chính thức của Quốc hội và ngành Tòa án; (3) Báo cáo thực trạng hành nghề luật sư của Liên đoàn Luật sư Việt Nam.

Data và phân tích

Dữ liệu thực chứng được trích xuất từ các báo cáo tư pháp chính thống mang tính xác thực cao:

• Dữ liệu giám sát tư pháp: Báo cáo thẩm tra của Ủy ban Tư pháp của Quốc hội (2017–2018) về tình hình chấp hành pháp luật tố tụng;
• Số liệu kỷ luật cán bộ tư pháp: Số liệu thống kê của Ủy ban Tư pháp Quốc hội năm 2017 ghi nhận: Ngành Tòa án đã xử lý kỷ luật 18 công chức, trong đó "buộc thôi việc 02, hạ bậc lương 01, cảnh cáo 06, khiển trách 08, xử lý hình sự 01" [Báo cáo Ủy ban Tư pháp, 2017];
• Số liệu về hoạt động luật sư: Báo cáo của Liên đoàn Luật sư Việt Nam giai đoạn từ ngày 19/5/2015 đến 28/02/2018 tiếp nhận và xử lý 522 đơn thư khiếu nại, tố cáo liên quan đến luật sư và người tập sự hành nghề luật sư vi phạm quy tắc đạo đức và ứng xử nghề nghiệp [Liên đoàn Luật sư, 2018];
• Dữ liệu chất lượng xét xử: Thống kê các vi phạm phổ biến như: trả lại đơn khởi kiện không nêu rõ lý do, chậm xử lý đơn đơn khởi kiện vượt quá thời hạn luật định, vi phạm thời hạn chuẩn bị xét xử kéo dài từ trước ngày 01/10/2016 đến năm 2018 chưa giải quyết xong, tỷ lệ hủy/sửa án do lỗi chủ quan của Thẩm phán còn cao.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Qua quá trình mổ xẻ dữ liệu lý luận và thực chứng, luận án xác lập 4 phát hiện đột phá:

1. Sự khuyết thiếu của cơ chế nghĩa vụ đối ứng và chế tài bảo đảm quyền: BLTTDS 2015 đã mở rộng danh mục quyền tố tụng của đương sự tại Điều 70, nhưng rơi vào trạng thái "tuyên ngôn hình thức" do thiếu các quy định ràng buộc nghĩa vụ cung cấp, giao nộp chứng cứ giữa các bên đương sự đối lập. Đương sự nắm giữ chứng cứ có xu hướng che giấu tài liệu mà không phải chịu chế tài bất lợi trực tiếp nào về mặt thủ tục.
2. Khoảng cách lớn giữa sứ mệnh Hiến định và trách nhiệm tư pháp thực tế: Khoản 3 Điều 102 Hiến pháp 2013 quy định "Tòa án nhân dân có nhiệm vụ bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công dân", song các quy định của BLTTDS 2015 chưa thiết lập cơ chế quy trách nhiệm công vụ rõ ràng cho Thẩm phán khi có hành vi cản trở, áp đặt ý chí chủ quan hoặc chậm trễ thụ lý, xác minh chứng cứ.
3. Hiện tượng "bẫy thủ tục" và vi phạm thời hạn tố tụng mang tính hệ thống: Thực trạng Tòa án để án quá hạn luật định, lạm dụng quyền trả lại đơn khởi kiện, không tạo điều kiện cho người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp tiếp cận hồ sơ vụ án vẫn tồn tại dai dẳng, làm vô hiệu hóa quyền tiếp cận công lý của người dân. Đúng như khẳng định của Giáo sư Saneh Chamarik (Chủ tịch Ủy ban Quyền con người Quốc gia Thái Lan): "Mọi quyền và tự do được ghi nhận trong Hiến pháp đều là vô nghĩa nếu người dân không có quyền lực thực thi chúng" [Chamarik, tr. 26].
4. Sự suy giảm tính nghiêm minh của chế tài thủ tục so với lịch sử lập pháp: So sánh lịch sử từ thời La Mã cổ đại với hình thức tố tụng legis actio (chỉ cần vi phạm một nghi thức thủ tục nhỏ nhất là bị xử thua kiện) cho thấy pháp luật hiện đại của Việt Nam đang thiếu vắng các chế tài tố tụng nghiêm khắc để trừng phạt hành vi lạm dụng quyền tố tụng và bất hợp tác trong tố tụng dân sự.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Xác lập mô hình lý thuyết hoàn chỉnh về cơ chế bảo đảm quyền tố tụng, làm sáng tỏ bản chất quyền tố tụng là sự chuyển hóa của quyền con người trong không gian tài phán dân sự.
• Về mặt hoàn thiện pháp luật:
  • Bổ sung các quyền tố tụng còn thiếu (quyền yêu cầu định giá lại tài sản, quyền yêu cầu Tòa án buộc cơ quan/tổ chức thứ ba đang lưu giữ chứng cứ phải xuất trình trong thời hạn ấn định);
  • Luật hóa nghĩa vụ bắt buộc trao đổi chứng cứ trước phiên tòa (pre-trial discovery);
  • Tái cấu trúc thẩm quyền của Viện Kiểm sát theo hướng tập trung kiểm sát việc tuân theo pháp luật tố tụng của người tiến hành tố tụng, không làm suy giảm quyền tự định đoạt của đương sự;
  • Thiết lập chế tài kinh tế và chế tài tố tụng trực tiếp (bác yêu cầu, phạt tiền tố tụng) đối với hành vi vi phạm nghĩa vụ tố tụng.
• Về mặt tổ chức thực hiện pháp luật: Xây dựng bộ tiêu chí đánh giá mức độ hài lòng của đương sự đối với Tòa án; chuẩn hóa quy trình đào tạo liên thông giữa các chức danh tư pháp (Thẩm phán, Kiểm sát viên, Luật sư) để thống nhất nhận thức về tôn trọng quyền tố tụng.

Limitations và Future Research

• Giới hạn nghiên cứu (Limitations): Luận án chủ yếu tập trung vào các biện pháp bảo đảm pháp lý (legal guarantees) trong phạm vi xét xử vụ án dân sự thông thường tại Tòa án; chưa đi sâu phân tích toàn diện các biện pháp bảo đảm kinh tế (chính sách án phí, trợ cấp tư pháp toàn diện), biện pháp tổ chức bộ máy (phân bổ thẩm quyền theo địa hạt tư pháp độc lập) và giai đoạn thi hành án dân sự.
• Điều kiện biên (Boundary conditions): Kết quả nghiên cứu gắn liền với bối cảnh thể chế tư pháp Việt Nam trong giai đoạn chuyển đổi và cải cách tư pháp theo mô hình Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
• Định hướng nghiên cứu tương lai (Future Research Directions):
  1. Nghiên cứu bảo đảm quyền tố tụng của đương sự trong kỷ nguyên số hóa tư pháp và Tòa án điện tử (E-Court);
  2. Xây dựng cơ chế bảo đảm quyền tố tụng trong các vụ kiện tập thể (Class actions) và tranh chấp dân sự xuyên biên giới;
  3. Hoàn thiện cơ chế bồi thường thiệt hại nhà nước đối với các vi phạm thủ tục tố tụng dân sự do lỗi của người tiến hành tố tụng;
  4. Nghiên cứu cơ chế bảo đảm quyền tiếp cận công lý cho các nhóm yếu thế (người khuyết tật, đồng bào dân tộc thiểu số, người nghèo) trong tố tụng dân sự.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật (Academic Impact): Luận án là tài liệu tham khảo chuẩn mực cao cho các chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Luật Dân sự và Tố tụng dân sự tại Đại học Luật Hà Nội, Học viện Tư pháp, Tòa án nhân dân tối cao và các cơ sở nghiên cứu luật học trên toàn quốc.
• Tác động lập pháp và chính sách (Policy Influence): Cung cấp luận cứ khoa học thực chứng phục vụ quá trình tổng kết, sửa đổi, bổ sung BLTTDS 2015 và triển khai Chiến lược cải cách tư pháp giai đoạn mới theo tinh thần Nghị quyết 27-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng.
• Lợi ích xã hội (Societal Benefits): Thúc đẩy minh bạch hóa quy trình xét xử, hạn chế sự tùy tiện và lạm quyền của người tiến hành tố tụng, bảo vệ hiệu quả tài sản, nhân thân và quyền tự do dân sự của công dân, củng cố niềm tin của xã hội vào công lý tư pháp.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh, Học viên cao học và Giảng viên Luật học: Tiếp cận hệ thống khái niệm, mô hình lý thuyết và phương pháp luận phân tích luật học so sánh chuyên sâu về tố tụng dân sự.
• Thẩm phán và Thư ký Tòa án: Nâng cao nhận thức và chuẩn mực nghề nghiệp trong việc tôn trọng quyền tố tụng, hạn chế tối đa các sai sót dẫn đến án bị hủy, sửa.
• Kiểm sát viên: Định vị chính xác phạm vi, nhiệm vụ kiểm sát hoạt động tư pháp, bảo đảm tính khách quan và cân bằng tố tụng.
• Luật sư và Trợ giúp viên pháp lý: Có thêm cơ sở lý luận và căn cứ pháp lý để đấu tranh bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của thân chủ trước Tòa án.
• Đương sự và Cộng đồng doanh nghiệp: Nắm bắt đầy đủ các công cụ tố quyền để chủ động bảo vệ quyền tài sản và quyền nhân thân khi tham gia giải quyết tranh chấp.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Trả lời: Luận án đã xây dựng thành công mô hình lý thuyết "Ma trận Quyền năng – Nghĩa vụ đối ứng – Chế tài tư pháp". Luận án chứng minh rằng quyền tố tụng không thể tồn tại độc lập dưới dạng các tuyên ngôn luật định mà phải được bảo đảm bằng 3 yếu tố cấu thành không thể tách rời: (1) Quyền tố tụng cụ thể của đương sự A; (2) Nghĩa vụ hành vi đối ứng bắt buộc của đương sự B và cơ quan tiến hành tố tụng; (3) Chế tài pháp lý trực tiếp xử lý hành vi vi phạm hoặc cản trở quyền.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án so với các nghiên cứu trước đây thể hiện như thế nào? Trả lời: So với các nghiên cứu trước năm 2015 chỉ phân tích thuần túy câu chữ luật định (doctrinal analysis), luận án đã kết hợp phương pháp luật học so sánh đa quốc gia (Nga, Pháp, Tây Ban Nha, Ucraina, Trung Quốc) với phương pháp phân tích thực chứng liên ngành (empirical socio-legal research), sử dụng trực tiếp số liệu giám sát tư pháp của Quốc hội và dữ liệu xử lý kỷ luật Thẩm phán, Luật sư để kiểm định giả thuyết nghiên cứu.

3. Phát hiện thực nghiệm đáng ngạc nhiên nhất trong luận án là gì? Trả lời: Đó là nghịch lý về tỷ lệ vi phạm quyền tố tụng lại xuất phát từ chính các cơ quan có nghĩa vụ bảo đảm quyền (Tòa án và người tiến hành tố tụng), thể hiện qua các hành vi chậm thụ lý, tự ý trả lại đơn khởi kiện không lý do, vi phạm nghiêm trọng thời hạn chuẩn bị xét xử kéo dài qua nhiều năm, và tỷ lệ kỷ luật cán bộ tư pháp (18 công chức tòa án bị xử lý kỷ luật trong năm 2017).

4. Luận án có cung cấp quy trình/khung mẫu nhân rộng nghiên cứu (Replication protocol) không? Trả lời: Có. Khung phân tích 5 trụ cột bảo đảm pháp lý của luận án có thể áp dụng chuẩn hóa để đánh giá mức độ bảo đảm quyền tố tụng trong các lĩnh vực tố tụng khác như Tố tụng Hành chính, Tố tụng Hình sự và Tố tụng Trọng tài thương mại.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo từ luận án bao gồm những trọng tâm nào? Trả lời: Trọng tâm nghiên cứu tiếp theo bao gồm: Chuyển đổi số trong bảo đảm quyền tố tụng tại phiên tòa trực tuyến; Trí tuệ nhân tạo (AI) hỗ trợ thu thập chứng cứ và nguy cơ xâm phạm bí mật đời tư đương sự; Tương trợ tư pháp quốc tế trong thu thập chứng cứ dân sự xuyên quốc gia.

Kết luận

1. Luận án đã luận giải sâu sắc và toàn diện bản chất pháp lý của bảo đảm quyền tố tụng của đương sự trong tố tụng dân sự như một bộ phận hữu cơ của bảo đảm quyền con người trong tư pháp.
2. Xây dựng hoàn chỉnh hệ thống cơ sở khoa học, tiêu chuẩn quốc tế và các yếu tố chi phối cơ chế bảo đảm quyền tố tụng trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
3. Chỉ rõ những "khoảng trống" và bất cập của BLTTDS 2015 trong việc thiếu vắng các quy định về nghĩa vụ đối ứng, chế tài tố tụng và cơ chế ràng buộc trách nhiệm công vụ của Tòa án.
4. Đưa ra hệ thống cứ liệu thực chứng xác đáng về thực trạng vi phạm quyền tố tụng tại Tòa án nhân dân các cấp giai đoạn 2015–2018.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp toàn diện, khả thi gồm 2 nhóm: Hoàn thiện quy phạm pháp luật tố tụng dân sự và Đổi mới cơ chế tổ chức thực hiện pháp luật tư pháp.
6. Mở ra các hướng nghiên cứu học thuật mới về tư pháp điện tử, quyền tiếp cận công lý bình đẳng và giám sát quyền lực tư pháp trong kỷ nguyên hội nhập toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO ĐẢM QUYỀN TỐ TỤNG CỦA ĐƯƠNG SỰ TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ 1. Khái niệm và đặc điểm của bảo đảm quyền tố tụng của đương sự trong tố tụng dân sự 1. Khái niệm bảo đảm quyền tố tụng của đương sự trong tố tụng dân sự Quyền con người luôn được cộng đồng quốc tế và các quốc gia coi trọng và xem đó như là một thành tựu của nền văn minh trong thời đại ngày nay; là thước đo của sự tiến bộ xã hội, không phân biệt hệ tư tưởng, chế độ chính trị, bản sắc văn hóa, trình độ phát triển của các quốc gia [84, tr. “Quyền con người là điều kiện mà bản chất con người đòi hỏi để tồn tại một cách thích đáng” [113].

Do đó, quyền con người luôn được Nhà nước ta coi trọng và bảo đảm thực hiện. Với sự ghi nhận các quyền con người trong Hiến pháp, trong các Bộ luật và các văn bản quy phạm pháp luật, Nhà nước đã tạo hành lang pháp lý vững chắc để mọi người có thể thuận lợi trong việc tham gia thực hiện các quyền đó. Quyền con người, mà biểu hiện của nó ở cấp độ quốc gia là các quyền công dân. Quyền công dân cũng là quyền con người được áp dụng trong điều kiện, hoàn cảnh của một quốc gia, với công dân của một quốc gia, chứ không phải là một dạng thức khác biệt về bản chất với quyền con người [42, tr.

Như vậy, quyền công dân chỉ là quyền con người được pháp luật các quốc gia ghi nhận và áp dụng cho công dân của nước mình. Các quốc gia khác nhau quy định quyền công dân cũng không giống nhau. Quyền công dân ở mỗi quốc gia tùy thuộc vào các quan hệ pháp luật mà họ tham gia để pháp luật ghi nhận các quyền pháp lý phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh của mỗi quốc gia và với chuẩn mực quốc tế về quyền con người. Các quyền pháp lý của công dân được cụ thể hóa trong Hiến pháp, Bộ luật và các văn bản quy phạm pháp luật.

Trong các quyền con người, các quyền về dân sự được xem là có tính chất nền tảng, cơ bản, thiết yếu nhất. Cũng như các quyền con người khác, các quyền về dân sự của các chủ thể được ghi nhận trong hệ thống pháp luật của mỗi quốc gia và được bảo hộ chặt chẽ. Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị của Đại Hội đồng Liên Hiệp Quốc ngày 16/12/1996 đã bảo đảm rằng: bất cứ người bào bị xâm phạm các quyền và tự do được công nhận trong công ước này thì đều được bảo hộ pháp lý một cách hiệu quả [76, tr. Theo tiến sĩ Trần Phương Thảo, quyền tìm đến Tòa án để nhờ Tòa án bảo vệ cũng là một quyền con người được ghi nhận tại Tuyên ngôn thế giới về nhân quyền của Đại Hội đồng Liên Hiệp Quốc ngày 19 19/12/1948 [76, tr.

Khi quyền và lợi ích dân sự của chủ thể được pháp luật quốc gia ghi nhận và bảo hộ bị xâm phạm thì pháp luật trao cho chủ thể có quyền, lợi ích dân sự các quyền tố tụng để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình. Các quyền tố tụng này được thực hiện trong quá trình tố tụng dân sự trước Tòa án. Do vậy, cần phải xác định được thời điểm bắt đầu và kết thúc trình tự tố tụng để đương sự có thể thực hiện các quyền tố tụng được pháp luật trao cho. Nếu xét theo nghĩa rộng thì TTDS là trình tự, thủ tục giải quyết vụ việc dân sự tại Tòa án và trình tự, thủ tục thi hành án dân sự.

Còn xét theo nghĩa hẹp thì TTDS chỉ bao hàm trình tự, thủ tục giải quyết vụ việc dân sự tại Tòa án. Kết quả nghiên cứu cho thấy xét về bản chất thì “tố tụng” được hiểu là việc kiện cáo trước Tòa án [46, tr.687] hay “tố tụng” là phương thức pháp lý do pháp luật thiết lập nhằm bảo đảm việc thi hành công lý đúng đắn [108]. Nhà nghiên cứu Nguyễn Huy Đẩu cho rằng “tố tụng” là một thuật ngữ có nguồn gốc từ tiếng Latinh (procedure), được hiểu là một đường lối phải tuân theo để đi tới chổ thắng kiện [36]. Trong một công trình nghiên cứu của mình tác giả Alexandre Ciaudo nhận định, “tố tụng có thể được định nghĩa như là một chuỗi liên kết những hành động hoặc các thủ tục nhằm đưa ra một quyết định, cũng như các quy định và các nguyên tắc chỉ đạo cho chuỗi liên kết này” [111, tr.

Tố tụng có thể hiểu là quá trình kiện tụng tại Tòa án và được Tòa án chấp nhận giải quyết. TTDS là trình tự hoạt động do pháp luật quy định cho việc xem xét, giải quyết vụ án dân sự và thi hành án dân sự [83, tr. Tuy nhiên, trình tự tố tụng trước Tòa án là việc thực hiện các hành vi của các chủ thể tố tụng, trong đó có đương sự thực hiện hành vi tố tụng trước Tòa án, từ khi bắt đầu có yêu cầu khởi kiện cho đến khi Tòa án ra phán quyết cuối cùng của vụ án [19, tr. Các đương sự tham gia vào quá trình tố tụng được pháp luật trao cho các quyền tố tụng nhất định để bảo vệ quyền, lợi ích dân sự của mình.

Quyền tố tụng của đương sự là một khái niệm được các nhà khoa học nghiên cứu tiếp cận dưới nhiều góc độ khác nhau. Theo tác giả Robert G.Bone “có thể xem quyền tố tụng thực sự là một quyền” và định nghĩa “quyền tố tụng như là một quyền về bộ tiêu chuẩn tối thiểu của tố tụng để bảo đảm được tính chính xác cao nhất” [103, tr.Bone cũng nhận xét: “Một điều khá phổ biến trong lĩnh vực tố tụng dân sự là việc phê bình các nguyên tắc tố tụng với lý do chúng tạo nên gánh nặng cho “quyền” tố tụng của một bên, hoặc bảo vệ cho sự cải cách vì mục tiêu thúc đẩy các quyền tố tụng. Với công trình nghiên cứu này tác Robert G.Bone cho rằng quyền tố tụng là một quyền và quyền tham gia phiên tòa, các quyền khác 20 như quyền được nhận thông báo hợp lệ, quyền tranh tụng…phát sinh dựa trên cơ sở quyền tố tụng, việc xây dựng các quyền khác nhằm mục đích hỗ trợ, bảo đảm cho việc thực hiện quyền tố tụng của đương sự. Ở Việt Nam quyền tố tụng của đương sự cũng đã được các nhà khoa học quan tâm nghiên cứu.

Theo tiến sĩ Nguyễn Công Bình thì “quyền tố tụng là cách xử sự mà pháp luật quy định cho các chủ thể tham gia quan hệ pháp luật tố tụng dân sự thực hiện. Tùy theo mục đích, tính chất tham gia quan hệ tố tụng của các chủ thể mà pháp luật TTDS quy định cho các chủ thể các quyền tố tụng dân sự nhất định” [32, tr. Tuy không đưa ra một định nghĩa cụ thể phân tách giữa quyền và nghĩa vụ TTDS nhưng nhà nghiên cứu này đã chỉ ra rằng, “việc pháp luật quy định cụ thể quyền và nghĩa vụ tố tụng của đương sự là rất cần thiết, bảo đảm cho đương sự bảo vệ được quyền, lợi ích hợp pháp của mình trước Tòa án, bảo đảm việc giải quyết vụ việc dân sự được nhanh chóng và đúng đắn. Tòa án có trách nhiệm tạo điều kiện để các đương sự thực hiện được các quyền và nghĩa vụ tố tụng của họ” hay “các quyền, nghĩa vụ tố TTDS của đương sự thể hiện trong các lĩnh vực như sử dụng các biện pháp pháp lý để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp trước Tòa án; quyết định quyền, lợi ích của mình trong TTDS; khiếu nại, tố cáo các hành vi trái pháp luật của các cá nhân, cơ quan, tổ chức trong quá trình tố tụng” [32, tr.

Các quyền tố tụng cơ bản được pháp luật trao cho đương sự để bảo vệ quyền, lợi ích dân sự của mình trong tố tụng bao gồm được quyết định về yêu cầu tố tụng trước Tòa án; được chứng minh, bảo vệ quyền lợi trước Tòa án; được tiếp cận chứng cứ, tài liệu; được tranh tụng; được xét xử bởi một Tòa án độc lập, khách quan trong một thời hạn hợp lý; được đề xuất với Tòa án áp dụng các biện pháp cần thiết để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp; được hòa giải với nhau về quyền, lợi ích tranh chấp; kháng cáo, khiếu nại, trong đó có khiếu nại theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm.v… Từ các quyền tố tụng cơ bản này, Nhà lập pháp sẽ cụ thể hóa thành các quyền tố tụng cụ thể như quyền khởi kiện, giữ nguyên, thay đổi, bổ sung hoặc rút yêu cầu; cung cấp chứng cứ, chứng minh để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình; tự bảo vệ hoặc nhờ người khác bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp cho mình; được biết, ghi chép và sao chụp các tài liệu, chứng cứ do các đương sự khác xuất trình hoặc do Tòa án thu thập; đề nghị Tòa án xác minh, thu thập chứng cứ của vụ án trong trường hợp tự mình không thể thực hiện được; đề nghị Tòa án triệu tập người làm chứng, trưng cầu giám định, định giá tài sản, quyết định áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời; tự thoả thuận với nhau về việc giải quyết vụ án; tham gia hoà giải, tham gia phiên toà; nhận thông báo hợp lệ từ 21 Tòa án. Các quyền tố tụng này của đương sự sẽ được bảo đảm thực hiện thông qua nghĩa vụ đối ứng của đương sự khác cũng như nhiệm vụ của Tòa án, Viện Kiểm sát. Khi nghiên cứu về vấn đề này, tác giả Đỗ Thị Hà đã đưa ra khái niệm quyền tố tụng của đương sự, theo đó quyền tố tụng của đương sự “là quyền năng được pháp luật tố tụng dân sự quy định cho đương sự khi tham gia quan hệ pháp luật tố tụng dân sự tại Tòa án để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình hay lợi ích công cộng, lợi ích nhà nước. Các quyền năng này được đương sự sử dụng để bảo vệ các quyền năng dân sự tại Tòa án và được Tòa án bảo đảm thực hiện” [19, tr.

Theo hướng tiếp cận trên, quyền tố tụng dân sự của đương sự mang tính pháp lý “được ghi nhận trong luật”, thông qua việc ghi nhận các quyền tố tụng dân sự của đương sự, Nhà nước cung cấp những quyền năng, những chuẩn mực pháp lý để các chủ thể tham gia quan hệ pháp luật TTDS thực hiện. Như vậy, quyền tố tụng của đương sự trong TTDS có nhiều cách tiếp cận khác nhau nhưng có thể được hiểu theo nghĩa chung nhất là khả năng, cách thức xử sự mà pháp luật TTDS quy định cho các đương sự được thực hiện khi tham gia tố tụng tại Tòa án.