Luận án tiến sĩ: Bảo đảm quyền tố tụng của đương sự trong tố tụng dân sự - Nguyễn Thị Thúy Hằng

Luận án tiến sĩ phân tích sâu về các biện pháp và chính sách nhằm đảm bảo quyền lợi tố tụng của đương sự trong hệ thống tố tụng dân sự Việt Nam.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thúy Hằng
• Người hướng dẫn: Trần Anh Tuấn
• Trường học: Trường Đại Học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật dân sự và Tố tụng dân sự
• Đề tài: Bảo đảm quyền tố tụng của đương sự trong tố tụng dân sự
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về đảm bảo quyền tố tụng của đương sự trong tố tụng dân sự

Đảm bảo quyền tố tụng của đương sự trong tố tụng dân sự là một chủ đề trọng tâm của khoa học pháp lý Việt Nam. Quyền tố tụng được hiểu là tổng hợp các quyền mà pháp luật quy định cho đương sự khi tham gia tố tụng dân sự. Các quyền này bao gồm quyền khởi kiện, quyền cung cấp chứng cứ, quyền tự bảo vệ hoặc nhờ người khác bảo vệ quyền lợi hợp pháp, quyền được biết và sao chụp tài liệu trong hồ sơ vụ án. Hiến pháp năm 2013 đã ghi nhận nhiệm vụ của Tòa án là bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người và quyền công dân. Nghị quyết 48-NQ/TW của Bộ Chính trị cũng nhấn mạnh yêu cầu cải cách thủ tục tư pháp theo hướng dân chủ, công khai, minh bạch. Bảo đảm quyền tố tụng của đương sự là cơ sở để giải quyết vụ án chính xác, khách quan và mang lại niềm tin công lý cho người dân. Chủ đề này được nghiên cứu chuyên sâu trong luận án tiến sĩ luật học của Nguyễn Thị Thúy Hằng, Trường Đại học Luật Hà Nội năm 2019.

1.1. Khái niệm quyền tố tụng của đương sự

Quyền tố tụng của đương sự là tổng hợp các quyền được pháp luật tố tụng dân sự quy định, cho phép cá nhân, cơ quan, tổ chức bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp khi tham gia tố tụng. Các quyền cơ bản gồm: quyền khởi kiện, quyền cung cấp chứng cứ, quyền yêu cầu thay đổi người tiến hành tố tụng, quyền được bào chữa và tự bảo vệ, quyền tham gia phiên tòa, quyền khiếu nại quyết định tố tụng. Những quyền này tạo nền tảng cho nguyên tắc tranh tụng trong xét xử dân sự.

1.2. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu

Nghiên cứu đảm bảo quyền tố tụng của đương sự có tính cấp thiết xuất phát từ nhiều yếu tố. Thứ nhất, xu thế hội nhập quốc tế đòi hỏi tiêu chuẩn bảo vệ quyền con người ngày càng cao. Thứ hai, cải cách tư pháp theo Nghị quyết 48-NQ/TW yêu cầu hoàn thiện chế độ bảo hộ quyền lợi hợp pháp của công dân. Thứ ba, thực tiễn áp dụng pháp luật tố tụng dân sự còn nhiều bất cập, quyền tố tụng của đương sự chưa được bảo đảm đầy đủ trên thực tế.

II. Phân tích các vấn đề trong bảo đảm quyền tố tụng của đương sự

Việc bảo đảm quyền tố tụng của đương sự trong tố tụng dân sự hiện nay đối mặt với nhiều vấn đề cần giải quyết. Pháp luật tố tụng dân sự đã quy định khá đầy đủ các quyền của đương sự, bao gồm quyền khởi kiện, quyền thay đổi bổ sung yêu cầu, quyền cung cấp chứng cứ, quyền yêu cầu trưng cầu giám định, định giá tài sản. Tuy nhiên, thực tiễn triển khai còn nhiều hạn chế. Cơ chế bảo đảm thực hiện quyền tố tụng chưa đồng bộ, thiếu chế tài xử lý vi phạm. Một số quy định còn chung chung, chưa rõ ràng dẫn đến cách hiểu và áp dụng khác nhau. Vai trò của Tòa án trong việc tạo điều kiện cho đương sự thực hiện quyền chưa được phát huy đầy đủ. Viện Kiểm sát thực hiện quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp đôi khi chưa đáp ứng yêu cầu bảo vệ quyền lợi đương sự. Các thiết chế giám sát như Quốc hội, Hội đồng nhân dân, Mặt trận Tổ quốc cũng cần được phát huy hiệu quả hơn.

2.1. Hạn chế trong quy định pháp luật tố tụng dân sự

Một số quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự về quyền tố tụng của đương sự còn chưa cụ thể, thiếu cơ chế bảo đảm thực hiện. Ví dụ, quyền được biết và sao chụp tài liệu hồ sơ vụ án đôi khi bị hạn chế trên thực tế. Quyền yêu cầu Tòa án thu thập chứng cứ khi đương sự tự mình không thể thực hiện được chưa có quy trình rõ ràng. Thời hạn giải quyết yêu cầu thay đổi người tiến hành tố tụng cũng cần được quy định chi tiết hơn.

2.2. Vấn đề thực thi quyền tố tụng trên thực tế

Thực tiễn cho thấy nhiều đương sự chưa nhận thức đầy đủ về quyền tố tụng của mình. Một số trường hợp Tòa án chưa tạo điều kiện thuận lợi cho đương sự thực hiện quyền bào chữa, quyền cung cấp chứng cứ. Việc thông báo, triệu tập đương sự tham gia phiên tòa chưa đảm bảo thời hạn hợp lệ. Chất lượng hòa giải tại tòa còn hạn chế, dẫn đến đương sự không được tham gia quá trình giải quyết tranh chấp một cách thực chất và hiệu quả.

III. Giải pháp hoàn thiện bảo đảm quyền tố tụng của đương sự

Để hoàn thiện việc bảo đảm quyền tố tụng của đương sự trong tố tụng dân sự, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Trước tiên, pháp luật tố tụng dân sự cần quy định cụ thể, chi tiết hơn về các quyền tố tụng và cơ chế bảo đảm thực hiện. Thứ hai, cần nâng cao trách nhiệm của Tòa án trong việc tôn trọng và tạo điều kiện cho đương sự thực hiện quyền. Tòa án phải thực hiện đúng quy định về thời hạn, thủ tục, không cản trở đương sự thực hiện quyền tố tụng. Thứ ba, vai trò của Viện Kiểm sát cần được tăng cường trong việc kiểm sát hoạt động tư pháp, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của đương sự. Thứ tư, cần hoàn thiện cơ chế giám sát của Quốc hội, Hội đồng nhân dân, Mặt trận Tổ quốc đối với hoạt động tư pháp. Thứ năm, công tác phổ biến, giáo dục pháp luật cần được đẩy mạnh để nâng cao nhận thức của người dân về quyền tố tụng của mình. Cuối cùng, cần xây dựng đội ngũ thẩm phán, thư ký tòa án có trình độ chuyên môn cao và đạo đức nghề nghiệp vững vàng.

3.1. Hoàn thiện khung pháp lý tố tụng dân sự

Giải pháp trọng tâm là sửa đổi, bổ sung Bộ luật Tố tụng dân sự theo hướng quy định rõ ràng, cụ thể hơn về quyền tố tụng của đương sự. Cần bổ sung cơ chế bảo đảm thực hiện quyền, quy định chế tài xử lý vi phạm. Các quy định về thời hạn, trình tự thủ tục cần được hệ thống hóa, dễ tiếp cận. Đồng thời, cần ban hành hướng dẫn áp dụng thống nhất pháp luật để tránh cách hiểu khác nhau giữa các tòa án địa phương.

3.2. Nâng cao năng lực và trách nhiệm chủ thể tố tụng

Cần đào tạo, bồi dưỡng nâng cao trình độ chuyên môn cho thẩm phán, thư ký tòa án về bảo đảm quyền tố tụng. Xây dựng quy tắc đạo đức nghề nghiệp nghiêm ngặt. Tăng cường vai trò của luật sư trong việc bảo vệ quyền lợi đương sự. Hoàn thiện cơ chế giám sát hoạt động của người tiến hành tố tụng. Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý hồ sơ, thông báo, tạo điều kiện cho đương sự tiếp cận thông tin vụ án dễ dàng hơn.

IV. Kết luận và ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu đảm bảo quyền tố tụng

Nghiên cứu về đảm bảo quyền tố tụng của đương sự trong tố tụng dân sự có ý nghĩa lý luận và thực tiễn to lớn. Về mặt lý luận, luận án đã hệ thống hóa cơ sở khoa học về quyền tố tụng, phân tích mối quan hệ giữa quyền tố tụng với các nguyên tắc tố tụng dân sự. Về mặt thực tiễn, nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho việc sửa đổi, bổ sung pháp luật tố tụng dân sự. Các đề xuất, kiến nghị của luận án hướng tới hoàn thiện cơ chế bảo đảm quyền tố tụng, nâng cao chất lượng xét xử. Kết quả nghiên cứu áp dụng được cho công tác đào tạo luật, bồi dưỡng nghiệp vụ cho cán bộ tư pháp. Đồng thời, nghiên cứu cũng phục vụ hoạt động xây dựng pháp luật, đặc biệt trong quá trình sửa đổi Bộ luật Tố tụng dân sự. Việc bảo đảm quyền tố tụng đầy đủ sẽ góp phần nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp dân sự, bảo vệ công lý và xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

4.1. Ý nghĩa lý luận của đề tài nghiên cứu

Luận án tiến sĩ đã đóng góp quan trọng vào kho tàng khoa học pháp lý Việt Nam. Nghiên cứu làm sáng tỏ bản chất, nội hàm khái niệm quyền tố tụng của đương sự. Phân tích mối quan hệ biện chứng giữa quyền tố tụng với nguyên tắc bình đẳng, tranh tụng trong xét xử. Hệ thống hóa các tiêu chí đánh giá mức độ bảo đảm quyền tố tụng. So sánh kinh nghiệm quốc tế về bảo đảm quyền tố tụng để rút ra bài học cho Việt Nam.

4.2. Ý nghĩa thực tiễn và khả năng ứng dụng

Kết quả nghiên cứu có khả năng ứng dụng rộng rãi trong thực tiễn. Các giải pháp đề xuất phục vụ trực tiếp quá trình sửa đổi pháp luật tố tụng dân sự. Nghiên cứu cung cấp tài liệu tham khảo quý giá cho hoạt động đào tạo luật tại các trường đại học. Cán bộ tư pháp có thể vận dụng kết quả nghiên cứu để nâng cao chất lượng xét xử. Người dân cũng được hưởng lợi khi quyền tố tụng được bảo đảm tốt hơn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

1 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI ------- NGUYỄN THỊ THÚY HẰNG BẢO ĐẢM QUYỀN TỐ TỤNG CỦA ĐƯƠNG SỰ TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC HÀ NỘI, NĂM 2019 2 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI ------- NGUYỄN THỊ THÚY HẰNG BẢO ĐẢM QUYỀN TỐ TỤNG CỦA ĐƯƠNG SỰ TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ Chuyên ngành : Luật dân sự và Tố tụng dân sự Mã số 9 38 01 03 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC Người hướng dẫn khoa học: 1. Trần Anh Tuấn 2. Đinh Trung Tụng HÀ NỘI, NĂM 2019 3 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan công trình nghiên cứu này được thực hiện bởi bản thân tác giả. Nếu có bất kỳ sự sao chép bất hợp pháp nào từ các công trình nghiên cứu khác, Tôi xin chịu trách nhiệm trước pháp luật. Tác giả luận án 4 DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT Bộ luật Tố tụng dân sự: BLTTDS Tố tụng dân sự: TTDS Hội đồng xét xử: HĐXX Tòa án nhân dân tối cao: TANDTC Viện kiểm sát: VKS Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao: TPTANDTC 1 1. Tính cấp thiết của đề tài Trong xu thế phát triển và hội nhập quốc tế vấn đề bảo vệ quyền con người ngày càng được xem trọng. Vì vậy, trong hoạt động xét xử bảo đảm quyền tố tụng của đương sự là một tất yếu khách quan. Bảo đảm quyền tố tụng của đương sự trong tố tụng dân sự là cơ sở cho việc giải quyết vụ án chính xác, khách quan, mang lại niềm tin công lý cho người dân. Quan điểm cải cách tư pháp được Đảng ta ghi nhận trong Nghị quyết 48-NQ/TW ngày 24/5/2005 của Bộ Chính trị về chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam đến năm 2010, định hướng đến năm 2020 đã chỉ rõ: “Hoàn thiện chế độ bảo hộ của Nhà nước đối với các quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, chế độ trách nhiệm của cơ quan nhà nước, nhất là Tòa án trong việc bảo vệ các quyền đó; xử lý nghiêm minh mọi hành vi xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của công dân”. Có thể nhận thấy rằng quan điểm của Đảng ta về cải cách tư pháp đặt ra yêu cầu phải cải cách mạnh mẽ các thủ tục tố tụng tư pháp theo hướng dân chủ, công khai, minh bạch, đảm bảo quyền tố tụng của đương sự, đảm bảo hiệu quả của thủ tục tư pháp dân sự đáp ứng yêu cầu về bảo đảm quyền con người, quyền công dân. Hiến pháp năm 2013 – Đạo luật cơ bản của quốc gia đã cụ thể hóa vấn đề này tại khoản 3 Điều 102 và nêu rõ “Tòa án nhân dân có nhiệm vụ bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân”. Như vậy, vấn đề bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người và quyền công dân được đặt lên hàng đầu trong rất nhiều nhiệm vụ của Tòa án mà Hiến pháp đã liệt kê cho thấy sự tiến bộ về mặt lập pháp, vì bảo đảm quyền con người và quyền công dân là cội nguồn cho sự bảo đảm quyền tố tụng của đương sự trong tố tụng dân sự. Bảo đảm quyền tố tụng của đương sự trong tố tụng dân sự có ý nghĩa rất quan trọng. Bảo đảm quyền tố tụng của đương sự chính là bảo đảm cho các cá nhân, cơ quan, tổ chức có quyền, lợi ích hợp pháp bị xâm phạm hay tranh chấp trong các quan hệ dân sự, hôn nhân gia đình, kinh doanh thương mại, lao động có thể bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình trước Tòa án. Tuy nhiên, dưới góc độ lý luận chưa có một công trình nào nghiên cứu một cách có hệ thống và toàn diện về bảo đảm quyền tố tụng của đương sự trong tố tụng dân sự để làm cơ sở cho việc đánh giá luật định. Mặt khác, một số quy định về bảo đảm quyền tố tụng của đương sự được quy định trong Bộ luật Tố tụng Dân sự (BLTTDS) năm 2015 chưa đầy đủ hoặc thiếu cụ thể, nên việc áp dụng các quy định này trong thực tiễn đã dẫn tới những vướng mắc, bất cập, chưa 2 đáp ứng yêu cầu về tính hiệu quả của việc bảo đảm các quyền tố tụng. Chẳng hạn như BLTTDS năm 2015 quy định các quyền tố tụng của đương sự nhưng chưa quy định các nghĩa vụ đối ứng của đương sự đối lập hoặc quy định nhưng không có các biện pháp bảo đảm để các đương sự đối lập thực hiện đúng các nghĩa vụ tố tụng của họ. Vì vậy, ảnh hưởng đến hiệu quả thực hiện các quyền tố tụng của đương sự khác. Mặt khác, Tòa án và các chủ thể tiến hành tố tụng thuộc Tòa án có vai trò quan trọng trong việc bảo đảm quyền tố tụng của đương sự, nhưng quy định của BLTTDS năm 2015 về trách nhiệm của Tòa án, nhiệm vụ, quyền hạn các chủ thể tiến hành tố tụng thuộc Tòa án chưa có sự gắn kết với việc bảo đảm quyền tố tụng của đương sự. Viện Kiểm sát (VKS) có chức năng kiểm sát các hoạt động tố tụng, qua đó bảo đảm cho các quyền tố tụng của đương sự được thực thi nhưng một số quy định của BLTTDS năm 2015 về nhiệm vụ, quyền hạn cụ thể của Viện trưởng VKS, Kiểm sát viên chưa đáp ứng yêu cầu về bảo đảm quyền tố tụng của đương sự. Bên cạnh đó, pháp luật tố tụng dân sự (TTDS) cũng chưa quy định các chế tài phù hợp nhằm bảo đảm quyền tố tụng cũng như quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự. Nghiên cứu thực tiễn tố tụng tại Tòa án cho thấy tình trạng Tòa án chưa thực sự tôn trọng, áp đặt ý chí chủ quan, thậm chí vi phạm các quyền tố tụng của đương sự và chưa tạo điều kiện cho đương sự thực hiện quyền tố tụng của mình vẫn còn tồn tại dẫn tới các quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự không được bảo vệ. “Tỷ lệ các bản án bị hủy, sửa còn cao; vẫn còn các vụ án để quá thời hạn giải quyết theo quy định của pháp luật do lỗi chủ quan của Tòa án; chưa khắc phục triệt để việc án tuyên không rõ ràng”[67]. “Việc xử lý đơn khởi kiện còn chậm, vi phạm về thời hạn xử lý đơn theo quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự; một số trường hợp trả lại đơn khởi kiện nhưng không ghi rõ lý do của việc trả lại đơn và chưa đúng quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự; một số Tòa án chưa chú trọng xác minh, thu thập chứng cứ [68]. Việc nghiên cứu thực tiễn tố tụng cũng cho thấy, hiện tượng một số Tòa án chưa thực sự tôn trọng, tạo điều kiện cho người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự hỗ trợ cho đương sự thực hiện quyền tố tụng vẫn còn tồn tại, “môi trường hành nghề và cơ chế tố tụng tuy đã được cải thiện nhiều so với trước nhưng vẫn còn nhiều điều chưa thuận lợi cho luật sư phát huy vai trò trong việc cung cấp dịch vụ pháp lý cho khách hàng” [60]. Với những lý do đã phân tích ở trên, việc lựa chọn nghiên cứu đề tài “Bảo đảm quyền tố tụng của đương sự trong tố tụng dân sự” nhằm làm rõ các vấn đề lý luận, thực trạng pháp luật về bảo đảm quyền tố tụng của đương sự, luận giải những 3 nguyên nhân dẫn đến tồn tại, hạn chế trong bảo đảm quyền tố tụng của đương sự, từ đó đề xuất những yêu cầu, kiến nghị nhằm bảo đảm tốt hơn quyền tố tụng của đương sự trong tố tụng dân sự ở Việt Nam là vấn đề có tính cấp thiết, có ý nghĩa lý luận và thực tiễn. Mục đích nghiên cứu Luận án hướng tới mục đích nghiên cứu một cách có hệ thống các vấn đề lý luận về bảo đảm quyền tố tụng của đương sự trong TTDS. Kết quả nghiên cứu lý luận về bảo đảm quyền tố tụng của đương sự sẽ được sử dụng làm cơ sở cho việc đánh giá thực trạng pháp luật và thực tiễn bảo đảm quyền tố tụng của đương sự trong TTDS ở Việt Nam. Trên cơ sở tổng hợp kết quả nghiên cứu, luận án đề xuất một số yêu cầu, kiến nghị nhằm bảo đảm quyền tố tụng của đương sự trong tố tụng dân sự được thực thi trên thực tế. Nhiệm vụ nghiên cứu của Luận án Để đạt được mục đích trên, việc nghiên cứu đề tài cần phải thực hiện các nhiệm vụ sau: - Nghiên cứu làm rõ khái niệm, đặc điểm về bảo đảm quyền tố tụng của đương sự trong tố TTDS. - Nghiên cứu làm rõ nội dung bảo đảm quyền tố tụng của đương sự trong TTDS. - Nghiên cứu và xác định các yếu tố chi phối việc bảo đảm quyền tố tụng của đương sự trong TTDS. - Phân tích, đối sánh với lý luận để đánh giá thực trạng pháp luật Việt Nam về bảo đảm quyền tố tụng của đương sự trong TTDS. - Nghiên cứu, đánh giá thực tiễn thực hiện pháp luật về bảo đảm quyền tố tụng của đương sự trong TTDS ở Việt Nam, xác định các vướng mắc, bất cập làm tiền đề cho việc đề xuất các kiến nghị. - Xác định rõ các yêu cầu đặt ra đối với việc bảo đảm quyền tố tụng của đương sự; đề xuất các kiến nghị hoàn thiện pháp luật, thực hiện pháp luật để bảo đảm quyền tố tụng của đương sự trong TTDS. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của Luận án chủ yếu tập trung nghiên cứu các nội dung cơ bản, như sau: - Những vấn đề lý luận về bảo đảm quyền tố tụng của đương sự trong TTDS. 4 - Thực trạng pháp luật và thực tiễn thực hiện pháp luật về bảo đảm quyền tố tụng của đương sự trong TTDS. Để nghiên cứu thực trạng pháp luật Việt Nam về bảo đảm quyền tố tụng của đương sự trong TTDS, Luận án có tham khảo pháp luật của một số nước trên thế giới như Nga, Singapo, Canada, Pháp, Trung Quốc… nhưng tập trung nghiên cứu chủ yếu là pháp luật tố TTDS Việt Nam hiện hành về bảo đảm quyền tố tụng của đương sự. - Các yêu cầu đặt ra đối với việc bảo đảm quyền tố tụng của đương sự trong TTDS.