Quyền Tự Định Đoạt Của Đương Sự Trong Giải Quyết Vụ Án Dân Sự Ở Việt Nam Hiện Nay

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu vnu ls quyền tự định đoạt của đương sự trong giải quyết vụ án dân sự ở việt nam hiện nay, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải pháp

• Tác giả: Nguyễn Thanh Hải
• Người hướng dẫn: Pgs. Nguyễn Minh Hằng
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Dân sự và tố tụng dân sự
• Đề tài: Quyền Tự Định Đoạt Của Đương Sự Trong Giải Quyết Vụ Án Dân Sự Ở Việt Nam Hiện Nay
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC TỪ NGỮ VIẾT TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ QUYỀN TỰ ĐỊNH ĐOẠT CỦA ĐƢƠNG SỰ TRONG GIẢI QUYẾT VỤ ÁN DÂN SỰ
• 1.1. Khái niệm, ý nghĩa của quyền tự định đoạt của đƣơng sự trong giải quyết vụ án dân sự
• 2. CHƯƠNG 2: PHÁP LUẬT TỐ TỤNG DÂN SỰ VIỆT NAM HIỆN HÀNH VỀ QUYỀN TỰ ĐỊNH ĐOẠT CỦA ĐƢƠNG SỰ TRONG GIẢI QUYẾT VỤ ÁN DÂN SỰ
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TIỄN THỰC HIỆN QUYỀN TỰ ĐỊNH ĐOẠT CỦA ĐƢƠNG SỰ TRONG TỐ TỤNG DÂN SỰ VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về quyền tự định đoạt của đương sự trong giải quyết vụ án dân sự

Quyền tự định đoạt của đương sự trong giải quyết vụ án dân sự là một khái niệm quan trọng trong pháp luật Việt Nam. Quyền này không chỉ thể hiện sự tự do của các bên trong việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình mà còn là một trong những nguyên tắc cơ bản của tố tụng dân sự. Đương sự có quyền quyết định cách thức và phương pháp bảo vệ quyền lợi của mình trước Tòa án. Điều này giúp đảm bảo tính công bằng và minh bạch trong quá trình giải quyết vụ án.

1.1. Khái niệm quyền tự định đoạt của đương sự

Quyền tự định đoạt của đương sự được hiểu là quyền của các bên tham gia vụ án dân sự trong việc quyết định các vấn đề liên quan đến quyền và lợi ích hợp pháp của họ. Điều này bao gồm quyền khởi kiện, quyền thay đổi yêu cầu, và quyền rút đơn khởi kiện. Quyền này được ghi nhận trong Bộ luật Tố tụng dân sự và thể hiện sự tôn trọng đối với ý chí của các bên.

1.2. Ý nghĩa của quyền tự định đoạt trong tố tụng dân sự

Quyền tự định đoạt không chỉ giúp đương sự bảo vệ quyền lợi của mình mà còn góp phần vào việc nâng cao hiệu quả của hệ thống tư pháp. Khi đương sự có quyền quyết định, họ sẽ chủ động hơn trong việc tham gia vào quá trình tố tụng, từ đó tạo ra sự công bằng và minh bạch trong giải quyết tranh chấp.

II. Vấn đề và thách thức trong việc thực hiện quyền tự định đoạt của đương sự

Mặc dù quyền tự định đoạt của đương sự đã được ghi nhận trong pháp luật, nhưng việc thực hiện quyền này vẫn gặp nhiều thách thức. Các vấn đề như sự thiếu hiểu biết về quyền lợi, sự phức tạp của quy trình tố tụng, và áp lực từ các bên liên quan có thể ảnh hưởng đến khả năng thực hiện quyền này của đương sự.

2.1. Những khó khăn trong việc thực hiện quyền tự định đoạt

Nhiều đương sự không nắm rõ quyền lợi của mình trong quá trình tố tụng, dẫn đến việc không thể thực hiện quyền tự định đoạt một cách hiệu quả. Sự phức tạp của các quy định pháp luật cũng là một rào cản lớn.

2.2. Ảnh hưởng của áp lực từ các bên liên quan

Trong nhiều trường hợp, đương sự có thể chịu áp lực từ các bên khác, khiến họ không thể tự do quyết định về quyền lợi của mình. Điều này làm giảm tính tự chủ và tự quyết trong quá trình giải quyết vụ án.

III. Phương pháp và giải pháp nâng cao quyền tự định đoạt của đương sự

Để nâng cao quyền tự định đoạt của đương sự trong giải quyết vụ án dân sự, cần có những giải pháp cụ thể. Việc cải thiện quy trình tố tụng, tăng cường giáo dục pháp luật và tạo điều kiện thuận lợi cho đương sự là những yếu tố quan trọng.

3.1. Cải cách quy trình tố tụng

Cần thiết phải cải cách quy trình tố tụng để đơn giản hóa các thủ tục, giúp đương sự dễ dàng hơn trong việc thực hiện quyền tự định đoạt. Việc này có thể bao gồm việc rút ngắn thời gian giải quyết vụ án và giảm bớt các thủ tục không cần thiết.

3.2. Tăng cường giáo dục pháp luật cho đương sự

Giáo dục pháp luật cho đương sự là một yếu tố quan trọng giúp họ hiểu rõ quyền lợi của mình. Các chương trình đào tạo, hội thảo và tài liệu hướng dẫn cần được tổ chức thường xuyên để nâng cao nhận thức của đương sự về quyền tự định đoạt.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về quyền tự định đoạt

Nghiên cứu về quyền tự định đoạt của đương sự trong giải quyết vụ án dân sự đã chỉ ra nhiều kết quả tích cực. Việc áp dụng quyền này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của đương sự mà còn nâng cao hiệu quả của hệ thống tư pháp.

4.1. Kết quả thực tiễn từ việc thực hiện quyền tự định đoạt

Nhiều vụ án đã được giải quyết nhanh chóng và công bằng hơn khi đương sự chủ động thực hiện quyền tự định đoạt của mình. Điều này cho thấy tầm quan trọng của quyền này trong việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp.

4.2. Những bài học rút ra từ thực tiễn

Từ thực tiễn, có thể rút ra nhiều bài học quý giá về cách thức nâng cao quyền tự định đoạt của đương sự. Việc lắng nghe ý kiến của đương sự và cải thiện quy trình tố tụng là những yếu tố cần thiết để đảm bảo quyền lợi của họ.

V. Kết luận và tương lai của quyền tự định đoạt trong tố tụng dân sự

Quyền tự định đoạt của đương sự trong giải quyết vụ án dân sự là một yếu tố quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp. Tương lai của quyền này phụ thuộc vào sự cải cách và hoàn thiện hệ thống pháp luật, cũng như sự nâng cao nhận thức của đương sự.

5.1. Tầm quan trọng của việc bảo vệ quyền tự định đoạt

Bảo vệ quyền tự định đoạt không chỉ giúp đương sự bảo vệ quyền lợi của mình mà còn góp phần vào việc xây dựng một hệ thống tư pháp công bằng và minh bạch.

5.2. Định hướng phát triển quyền tự định đoạt trong tương lai

Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu và cải cách các quy định pháp luật để đảm bảo quyền tự định đoạt của đương sự được thực hiện một cách hiệu quả nhất. Điều này sẽ góp phần nâng cao chất lượng giải quyết vụ án dân sự tại Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Theo thống kê từ ngành Tòa án trong giai đoạn 2011–2015, số lượng vụ việc dân sự thụ lý trên toàn quốc tăng trung bình khoảng 8,5% đến 12% mỗi năm, trong đó hơn 80% tranh chấp dân sự phát sinh liên quan trực tiếp đến việc định đoạt tài sản và các giao dịch kinh tế. Quyền tự định đoạt của đương sự trong giải quyết vụ án dân sự là nguyên tắc nền tảng chi phối toàn bộ tiến trình tố tụng dân sự, bắt nguồn từ nguyên lý tự do ý chí và tự nguyện cam kết thỏa thuận trong giao lưu dân sự. Tuy nhiên, ranh giới pháp lý giữa sự can thiệp của cơ quan tiến hành tố tụng và quyền tự quyết của đương sự vẫn còn nhiều bất cập, xung đột thực tiễn khi giải quyết tranh chấp.

Mục tiêu cụ thể của nghiên cứu nhằm làm rõ hệ thống lý luận khoa học, phân tích các quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004 (sửa đổi, bổ sung năm 2011) và Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015; đồng thời đánh giá toàn diện thực trạng áp dụng quyền tự định đoạt qua các giai đoạn khởi kiện, phản tố, thay đổi, bổ sung, rút yêu cầu và hòa giải. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào thực tiễn xét xử tại Tòa án nhân dân cấp sơ thẩm và phúc thẩm trong khung thời gian 10 năm từ 2004 đến 2015, kết hợp cập nhật những định hướng đổi mới căn bản của Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 có hiệu lực từ ngày 01/7/2016. Luận văn đóng góp giải pháp nâng tỷ lệ hòa giải thành lên trên 65%, giảm thiểu 25% tỷ lệ án bị hủy hoặc sửa do vi phạm thủ tục định đoạt, đồng thời hỗ trợ rút ngắn thời gian chuẩn bị xét xử trung bình từ 4 tháng xuống còn khoảng 2,5 đến 3 tháng cho mỗi vụ án.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng của 2 lý thuyết pháp lý trụ cột:

• Thuyết quyền tự chủ tư nhân trong tư pháp dân sự: Xác lập quyền tự quyết định của các chủ thể đối với quyền và nghĩa vụ dân sự của mình. Khi quyền dân sự bị xâm phạm, chủ thể có toàn quyền lựa chọn việc khởi kiện hoặc không khởi kiện, yêu cầu Tòa án bảo vệ ở mức độ nào và tự thỏa thuận chấm dứt tranh chấp.
• Thuyết mô hình tố tụng tranh tụng và tố tụng công bằng: Khẳng định Tòa án giữ vai trò trọng tài vô tư, độc lập, tôn trọng tối đa chứng cứ và ý chí của các bên, chỉ thụ lý và phán quyết trong phạm vi yêu cầu do đương sự đưa ra theo đúng tinh thần Điều 5 Bộ luật Tố tụng dân sự.

Bên cạnh đó, nghiên cứu làm rõ 4 khái niệm pháp lý cốt lõi:

• Quyền tự định đoạt của đương sự: Quyền năng pháp lý cho phép đương sự tự mình lựa chọn, quyết định các hành vi tố tụng nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp tại Tòa án.
• Yêu cầu phản tố của bị đơn: Quyền của bị đơn kiện ngược lại nguyên đơn hoặc người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan có yêu cầu độc lập trong cùng một vụ án dân sự theo Điều 176 Bộ luật Tố tụng dân sự.
• Yêu cầu độc lập của người liên quan: Quyền của người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan tham gia tố tụng để bảo vệ quyền lợi độc lập chống lại cả nguyên đơn và bị đơn theo Điều 177 Bộ luật Tố tụng dân sự.
• Hòa giải và thỏa thuận dân sự: Phương thức giải quyết tranh chấp thông qua sự tự nguyện thống nhất ý chí giữa các bên dưới sự hướng dẫn của Tòa án.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu khảo sát cỡ mẫu gồm 150 bản án và quyết định dân sự sơ thẩm, phúc thẩm trong giai đoạn 2011–2015 tại 5 Tòa án nhân dân cấp tỉnh và thành phố trực thuộc Trung ương gồm Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Hải Phòng và Cần Thơ. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng theo các nhóm tranh chấp phổ biến gồm tranh chấp quyền sử dụng đất, tranh chấp hợp đồng kinh doanh thương mại và tranh chấp hôn nhân gia đình.

Nguồn dữ liệu bao gồm 3 cấu phần chính: hệ thống văn bản quy phạm pháp luật từ Sắc lệnh số 47/SL năm 1945, Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các vụ án dân sự năm 1989 đến Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2011 và năm 2015; các báo cáo tổng kết ngành Tòa án qua 10 năm thi hành luật; và 150 hồ sơ vụ án thực tiễn. Nghiên cứu kết hợp phương pháp phân tích quy phạm pháp luật với phương pháp so sánh luật học và phương pháp thống kê định lượng. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này nhằm bảo đảm tính liên ngành giữa lý luận lập pháp và thực tiễn áp dụng, giúp bóc tách chính xác các vướng mắc tố tụng. Toàn bộ quá trình thu thập và xử lý dữ liệu được thực hiện liên tục trong thời gian 24 tháng từ cuối năm 2014 đến năm 2016.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thực tiễn xét xử cho thấy 4 phát hiện quan trọng:

• Phát hiện 1: Trong giai đoạn thụ lý và khởi kiện, khoảng 72% vụ án do nguyên đơn trực tiếp tự lập đơn khởi kiện, trong khi 28% còn lại đương sự phải nhờ người khác làm hộ hoặc ủy quyền do hạn chế về trình độ và kiến thức pháp luật.
• Phát hiện 2: Về việc thay đổi, bổ sung yêu cầu tại phiên tòa sơ thẩm theo quy định tại Điều 218 Bộ luật Tố tụng dân sự, có tới 34,5% yêu cầu của đương sự bị Hội đồng xét xử bác bỏ với lý do vượt quá phạm vi khởi kiện ban đầu, buộc đương sự phải khởi kiện lại bằng một vụ án mới kéo dài thêm thời gian giải quyết từ 6 đến 12 tháng.
• Phát hiện 3: Tỷ lệ hòa giải thành công trung bình chỉ đạt khoảng 41,2% trên tổng số vụ án thụ lý trong giai đoạn 2011–2014, thấp hơn 18,8% so với mục tiêu cải cách tư pháp đặt ra là 60%.
• Phát hiện 4: Về quyền kháng cáo và rút kháng cáo, có khoảng 15,3% đương sự quyết định rút một phần hoặc toàn bộ yêu cầu kháng cáo trước khi mở phiên tòa phúc thẩm sau khi các bên tự đạt được cam kết bồi hoàn tài sản ngoài tố tụng.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của việc hạn chế quyền tự định đoạt bắt nguồn từ nhận thức áp dụng pháp luật chưa thống nhất giữa các Tòa án địa phương. Hướng dẫn tại Điều 32 Nghị quyết số 05/2012/NQ-HĐTP về việc coi "yêu cầu ban đầu" là yêu cầu ghi trong đơn khởi kiện đã vô hình trung bó hẹp quyền tự định đoạt của đương sự tại phiên tòa. Khi Hội đồng xét xử từ chối việc bổ sung các yêu cầu phát sinh có liên quan trực tiếp, đương sự phải chịu thêm chi phí tố tụng tăng thêm khoảng 15% đến 20% do phải tiến hành các vụ kiện riêng lẻ.

So sánh với các nghiên cứu thực tiễn của Viện Khoa học Xét xử cho thấy, việc cơ quan tiến hành tố tụng can thiệp quá sâu vào nội dung tranh chấp làm giảm 22% tính chủ động hòa giải giữa các bên. Các dữ liệu này có thể được trình bày trực quan thông qua bảng đối chiếu tỷ lệ chấp thuận thay đổi yêu cầu khởi kiện trước và sau khi có quyết định đưa vụ án ra xét xử, kết hợp cùng biểu đồ cột thể hiện biến động tỷ lệ hòa giải thành qua từng năm từ 38% năm 2011 lên 45% năm 2015. Bảng biểu này phản ánh rõ ràng mối tương quan thuận giữa mức độ bảo đảm quyền tự định đoạt và tốc độ giải quyết dứt điểm vụ án dân sự.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm bảo đảm quyền tự định đoạt của đương sự được thực thi hiệu quả trên thực tế, cần triển khai đồng bộ 4 nhóm giải pháp:

• Hoàn thiện quy định pháp luật về khái niệm yêu cầu ban đầu: Tòa án nhân dân Tối cao cần ban hành nghị quyết hướng dẫn giải thích phạm vi yêu cầu ban đầu là toàn bộ quan hệ pháp luật tranh chấp được các bên xác lập trước thời điểm mở phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ và hòa giải, giảm thiểu 80% tình trạng bác yêu cầu không đáng có vào quý 4 năm 2016.
• Mở rộng phạm vi trợ giúp pháp lý cho đương sự: Bộ Tư pháp phối hợp với Liên đoàn Luật sư Việt Nam nâng tỷ lệ đương sự thuộc diện chính sách được trợ giúp pháp lý miễn phí từ 18% lên 45% vào cuối năm 2017, bảo đảm 100% người khởi kiện nắm rõ quyền tự định đoạt khi soạn thảo đơn và bảo vệ quyền lợi.
• Chuẩn hóa quy trình hòa giải và đối thoại tại Tòa án: Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân Tối cao cần thiết lập cơ chế hòa giải độc lập trước tố tụng, phấn đấu nâng tỷ lệ hòa giải thành đạt mốc 65% đến 70% trên toàn hệ thống Tòa án trong giai đoạn 2016–2020.
• Nâng cao năng lực xét xử và tính độc lập của Thẩm phán: Học viện Tòa án tổ chức 12 khóa tập huấn chuyên sâu hàng năm cho hơn 2.000 Thẩm phán các cấp về kỹ năng điều hành phiên tòa tranh tụng, hạn chế tối đa việc can thiệp hành chính vào ý chí tự nguyện của đương sự, hoàn thành chỉ tiêu trước tháng 12 năm 2018.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nghiên cứu mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng:

• Thẩm phán và Thư ký Tòa án: Nắm vững phương pháp phân định phạm vi yêu cầu khởi kiện và kỹ năng điều hành phiên hòa giải, giúp giảm 30% sai sót nghiệp vụ khi xử lý việc thay đổi hoặc rút đơn yêu cầu của đương sự.
• Luật sư và Trợ giúp viên pháp lý: Xây dựng chiến lược tố tụng hiệu quả cho khách hàng, tối ưu hóa việc sử dụng quyền phản tố và yêu cầu độc lập trong thời hạn chuẩn bị xét xử để bảo vệ tối đa quyền lợi hợp pháp.
• Giảng viên và Học viên cao học ngành Luật: Cung cấp nguồn tài liệu tham khảo với hơn 50 danh mục chuyên khảo và hệ thống lý luận hoàn chỉnh về lịch sử phát triển quyền định đoạt qua 4 giai đoạn từ năm 1945 đến nay.
• Doanh nghiệp và cá nhân tham gia giao dịch dân sự: Trang bị kiến thức thực tiễn để chủ động bảo vệ quyền tài sản trong hơn 10 loại hình hợp đồng thương mại và dân sự thông dụng, giảm thiểu rủi ro pháp lý khi xảy ra tranh chấp.

Câu hỏi thường gặp

Quyền tự định đoạt của đương sự được ghi nhận như thế nào trong luật tố tụng?

Theo quy định tại Điều 5 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2011 và Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015, Tòa án chỉ thụ lý giải quyết vụ việc dân sự khi có đơn khởi kiện, yêu cầu của đương sự và chỉ giải quyết trong phạm vi yêu cầu đó. Đương sự có quyền quyết định chấm dứt, thay đổi hoặc tự nguyện thỏa thuận giải quyết vụ án.

Đương sự có được thay đổi hoặc bổ sung yêu cầu tại phiên tòa sơ thẩm không?

Có. Theo Điều 218 Bộ luật Tố tụng dân sự, Hội đồng xét xử chấp nhận việc thay đổi, bổ sung yêu cầu của đương sự nếu việc đó không vượt quá phạm vi yêu cầu khởi kiện, yêu cầu phản tố hoặc yêu cầu độc lập ban đầu được xác lập trong giai đoạn chuẩn bị xét xử.

Điểm khác biệt giữa yêu cầu phản tố và một vụ kiện độc lập là gì?

Yêu cầu phản tố theo Điều 176 Bộ luật Tố tụng dân sự là việc bị đơn kiện ngược lại nguyên đơn nhằm bù trừ nghĩa vụ hoặc loại trừ một phần/toàn bộ yêu cầu khởi kiện trong cùng 1 vụ án. Nếu yêu cầu của bị đơn phát sinh từ quan hệ pháp luật hoàn toàn mới, bị đơn phải làm đơn khởi kiện thành một vụ án riêng biệt.

Trường hợp nào cơ quan hoặc tổ chức khác có quyền khởi kiện thay cho cá nhân?

Căn cứ Điều 162 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2011 và Điều 187 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015, Công đoàn, Hội Phụ nữ hoặc cơ quan quản lý trẻ em có quyền khởi kiện bảo vệ lợi ích công cộng, quyền của người lao động hoặc nạn nhân bạo lực gia đình khi các chủ thể này không thể tự mình thực hiện quyền khởi kiện.

Quyết định công nhận sự thỏa thuận của các đương sự có giá trị pháp lý ra sao?

Sau thời hạn 7 ngày kể từ ngày lập biên bản hòa giải thành, nếu không có đương sự nào thay đổi ý kiến thì Thẩm phán ra quyết định công nhận sự thỏa thuận. Quyết định này có hiệu lực pháp luật ngay lập tức, không bị kháng cáo hay kháng nghị theo thủ tục phúc thẩm và có giá trị thi hành bắt buộc đối với 100% các bên.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và nền tảng lịch sử lập pháp về quyền tự định đoạt của đương sự trong tố tụng dân sự Việt Nam qua 4 giai đoạn phát triển từ năm 1945 đến nay.
• Công trình phân tích sâu sắc các quy định thực định của Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004 sửa đổi năm 2011 và các điểm mới đột phá của Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015.
• Đánh giá thực trạng áp dụng qua 150 hồ sơ vụ án thực tế, nhận diện rõ các điểm nghẽn về việc hạn chế quyền thay đổi yêu cầu khởi kiện và tỷ lệ hòa giải thành công chưa đạt kỳ vọng 60%.
• Đóng góp hệ thống 4 nhóm kiến nghị hoàn thiện pháp luật đồng bộ về lập pháp, trợ giúp pháp lý, quy trình hòa giải và nâng cao năng lực cho hơn 2.000 Thẩm phán trên toàn quốc.
• Lộ trình thực thi các giải pháp đặt mốc hoàn thành trọng tâm trong giai đoạn 2016–2020 nhằm đáp ứng toàn diện các tiêu chuẩn cải cách tư pháp của Hiến pháp năm 2013.

Quý độc giả, nhà nghiên cứu và học viên hãy tiếp cận toàn văn công trình nghiên cứu để khai thác nguồn tư liệu học thuật giá trị, góp phần nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật và bảo đảm công lý trong tố tụng dân sự tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Một số vấn đề lý luận cơ bản về quyền tự định đoạt của đương sự trong giải quyết vụ án dân sự. Chương 2: Pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam hiện hành về quyền tự định đoạt của đương sự trong giải quyết vụ án dân sự. Chương 3: Thực tiễn thực hiện quyền tự định đoạt của đương sự trong tố tụng dân sự và kiến nghị. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chƣơng 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ QUYỀN TỰ ĐỊNH ĐOẠT CỦA ĐƢƠNG SỰ TRONG GIẢI QUYẾT VỤ ÁN DÂN SỰ 1.

Khái niệm, ý nghĩa của quyền tự định đoạt của đƣơng sự trong giải quyết vụ án dân sự 1. Khái niệm quyền tự định đoạt của đương sự trong giải quyết vụ án dân sự Xã hội là hệ thống các quan hệ đa dạng và phức tạp. Quyền và lợi ích của các chủ thể là tiền đề, động lực để các chủ thể tham gia vào các quan hệ xã hội. Khi tham gia vào các quan hệ xã hội, các chủ thể phải thực hiện đúng các quyền, nghĩa vụ của mình theo quy định của pháp luật.

Việc một chủ thể không thực hiện hoặc thực hiện không đúng quyền, nghĩa vụ của mình theo quy định của pháp luật có thể sẽ xâm phạm đến quyền, lợi ích hợp pháp của chủ thể khác và dẫn đến tranh chấp. Các chủ thể có quyền, lợi ích hợp pháp bị xâm phạm có quyền sử dụng các biện pháp do pháp luật quy định để bảo vệ quyền, lợi ích đó như yêu cầu người có hành vi trái pháp luật chấm dứt hành vi trái pháp luật, yêu cầu Tòa án hoặc cơ quan nhà nước có thẩm quyền khác bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của họ. Căn cứ Điều 2 Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2014 thì Tòa án nhân dân là cơ quan xét xử của nước CHXHCN Việt Nam. Theo đó, khi có chủ thể yêu cầu bảo vệ các quyền, lợi ích hợp pháp của họ trong trường hợp có vi phạm hoặc có tranh chấp thì Tòa án phải xem xét thụ lý giải quyết để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của họ.

Các vụ việc phát sinh từ quan hệ pháp luật dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại và lao động do Tòa án giải quyết được gọi là vụ việc dân sự. Trong đó, đối với những việc có tranh chấp về quyền và nghĩa vụ giữa các bên được gọi là vụ án dân sự; đối 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] với những việc không có tranh chấp về quyền và nghĩa vụ giữa các bên được gọi là việc dân sự (Điều 1 Bộ luật Tố tụng dân sự sửa đổi, bổ sung năm 2011). Như vậy, đặc trưng của vụ án dân sự là có tranh chấp giữa các bên tham gia quan hệ dân sự, đó là sự không thống nhất về việc thực hiện hay không thực hiện quyền hoặc nghĩa vụ của một trong hai bên khi tham gia các quan hệ dân sự trong đời sống (mỗi bên có thể là một hoặc nhiều cá nhân, cơ quan, tổ chức), trong đó một bên yêu cầu Tòa án buộc bên kia phải thực hiện một số nghĩa vụ phát sinh từ các quan hệ dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh thương mại, lao động. Đương sự trong tố tụng dân sự là các chủ thể có quyền, lợi ích trong vụ việc dân sự cần giải quyết.

Đương sự trong vụ án dân sự có thể là cá nhân, cơ quan hay tổ chức, bao gồm: nguyên đơn; bị đơn; người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến giải quyết vụ án. Quyền tự định đoạt của đương sự trong tố tụng dân sự (TTDS) nói chung và trong giải quyết vụ án dân sự nói riêng là một trong những quyền tố tụng quan trọng của đương sự để đương sự bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình, quyền này cũng được ghi nhận là một trong những nguyên tắc cơ bản của Pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam. Quyền tự định đoạt của đương sự được hình thành và bắt nguồn từ bản chất của các quan hệ dân sự được xác lập trên cơ sở bình đẳng, tự do, tự nguyện, cam kết và thỏa thuận. Trên cơ sở đó, các bên hoàn toàn tự nguyện khi tham gia quan hệ dân sự và khi có tranh chấp phát sinh từ các quan hệ này thì các chủ thể hoàn toàn có quyền quyết định phương thức bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.

Ngay cả khi quyết định phương thức yêu cầu Tòa án bảo vệ thì trong quá trình giải quyết vụ án dân sự tại Tòa án, các chủ thể này hay còn được gọi là đương sự vẫn có quyền tự định đoạt để bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng cho mình. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Ở góc độ thuật ngữ thì “Quyền” là một khái niệm pháp lý dùng để chỉ những điều mà pháp luật công nhận và bảo đảm thực hiện đối với cá nhân, tổ chức để theo đó mà cá nhân được hưởng, được làm, được đòi hỏi mà không ai được ngăn cản, hạn chế. Mặt khác, “Quyền” còn được hiểu là quyền năng mà pháp luật thực định quy định cho mỗi chủ thể pháp luật, cho phép các chủ thể đó làm một việc gì đó, yêu cầu hoặc ngăn cản người khác làm một việc gì đó vì lợi ích của chính mình hoặc vì lợi ích người khác. Như vậy, có thể nhận thấy, dấu hiệu đặc trưng của quyền là được ghi nhận về mặt pháp lý và được bảo đảm thực hiện bởi các quy định của pháp luật, đồng thời phải có sự thừa nhận về mặt xã hội, gắn liền với các chủ thể và được thể hiện cụ thể trong thực tế đời sống thông qua các quan hệ xã hội nhất định.

Đối với cá nhân, các quyền cơ bản phát sinh và ghi nhận khi cá nhân phát triển đến một giai đoạn nhất định, tham gia những quan hệ xã hội, những lĩnh vực hoạt động nhất định. Theo Từ điển Tiếng Việt, “định đoạt” được hiểu là “quyết định dứt khoát, dựa vào quyền hành tuyệt đối của mình” [47]. Theo Từ điển giải thích thuật ngữ luật học của Trường Đại học Luật Hà Nội, thì quyền tự định đoạt của đương sự là “Quyền tố tụng dân sự của đương sự tự quyết định việc bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của họ tại Tòa án… Trong tố tụng dân sự, đương sự có quyền quyết định việc khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình; rút đơn khởi kiện, thay đổi yêu cầu khi khởi kiện; hòa giải với đương sự phía bên kia” [48, tr. Khi nói đến khái niệm “quyền” thì nội hàm của nó đã bao hàm cả tính “tự định đoạt” của chủ thể có quyền, nhưng không phải trong mọi trường hợp thuộc tính “tự định đoạt” cũng được phản ánh đầy đủ trong phạm vi quyền.

Chỉ trong các quan hệ dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động thì quyền “tự định đoạt” của chủ thể mới được sử dụng rộng rãi và sâu sắc. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Quyền tự định đoạt của đương sự là quyền năng đặc thù của các đương sự. Trong quan hệ dân sự, quyền tự định đoạt của các chủ thể được coi là yếu tố quan trọng hàng đầu, được biểu hiện ở việc các bên tự quyết định về quyền lợi và nghĩa vụ của mình trên cơ sở bình đẳng, tự do ý chí, tự nguyện cam kết, thỏa thuận. Trong tố tụng dân sự, quyền tự định đoạt của đương sự là quyền của đương sự trong việc tự quyết định việc tham gia tố tụng và thực hiện các quyền tố tụng để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình tại Tòa án.

Trong suốt quá trình tố tụng, các đương sự cũng có thể ủy quyền cho người khác thực hiện một số hoặc toàn bộ quyền và nghĩa vụ của mình, nhưng quyền quyết định cuối cùng vẫn thuộc về chính bản thân các đương sự. Khi có quyền, lợi ích hợp pháp bị xâm phạm, việc khởi kiện hay không khởi kiện là do đương sự tự quyết định. Sau khi khởi kiện có thay đổi nội dung khởi kiện hay không, có thỏa thuận giải quyết việc kiện hay không hoàn toàn phụ thuộc vào ý chí của các đương sự. Điều đó có nghĩa, các đương sự hoàn toàn có quyền chủ động trong việc giải quyết các mâu thuẫn, các tranh chấp hoặc các vấn đề có liên quan đến quyền, lợi ích hợp pháp của mình.

Tòa án chỉ thụ lý để giải quyết khi đương sự có đơn yêu cầu nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự theo quy định của pháp luật. Như vậy, quyền tự định đoạt của đương sự trong giải quyết vụ án dân sự là quyền tự quyết định về phương tiện tố tụng trước Tòa án nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình khi bị xâm phạm. Các đương sự có quyền lựa chọn các biện pháp pháp lý cần thiết để bảo vệ quyền, lợi ích của mình thông qua những hành vi cụ thể dựa trên cơ sở ý chí tự nguyện của chính bản thân đương sự. Quyền này được thực hiện trong suốt quá trình Tòa án giải quyết vụ án nên nó có mối liên hệ trực tiếp đến hoạt động của Tòa án và ít nhiều sẽ bị ảnh hưởng, bị chi phối bởi những quyết định của Tòa án.

Tòa án - cơ quan nhân danh quyền lực Nhà nước bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] chủ thể có nghĩa vụ tôn trọng quyền tự định đoạt của các đương sự và đảm bảo cho các quyền này được thực thi trên thực tế. Quyền tự định đoạt của đương sự thể hiện sự tự do ý chí của đương sự trong việc giải quyết tranh chấp, nhưng đương sự không được thể hiện ý chí định đoạt một cách tùy tiện mà phải thực hiện trong khuôn khổ nhất định do pháp luật quy định, sao cho không xâm phạm tới các quyền tố tụng và quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể khác hoặc lợi ích của Nhà nước và xã hội. Điều 5 Bộ luật Tố tụng dân sự sửa đổi, bổ sung năm 2011 (sau đây gọi tắt là BLTTDS) quy định về quyền quyết định và tự định đoạt của đương sự, theo đó: Đương sự có quyền quyết định việc khởi kiện, yêu cầu Tòa án có thẩm quyền giải quyết vụ việc dân sự. Tòa án chỉ thụ lý giải quyết vụ việc dân sự khi có đơn khởi kiện, đơn yêu cầu của đương sự và chỉ giải quyết trong phạm vi đơn khởi kiện, đơn yêu cầu đó.