Quyền thu thập chứng cứ của người bào chữa theo luật tố tụng hình sự Việt Nam

Khám phá quyền thu thập chứng cứ của người bào chữa theo luật tố tụng hình sự Việt Nam, đảm bảo quyền lợi và công bằng trong quá trình xét xử.

• Tác giả: Phạm Trung Hiếu
• Người hướng dẫn: Tiến Sĩ Võ Thị Kim Oanh
• Trường học: Trường Đại Học Luật Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật Hình Sự Và Tố Tụng Hình Sự
• Đề tài: Quyền Thu Thập Chứng Cứ Của Người Bào Chữa Theo Luật Tố Tụng Hình Sự Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN
• MỤC LỤC
• PHẦN MỞ ĐẦU
• NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ QUYỀN THU THẬP CHỨNG CỨ CỦA NGƯỜI BÀO CHỮA
• Quyền thu thập chứng cứ của người bào chữa
• Khái niệm về người bào chữa và quyền thu thập chứng cứ của người bào chữa
• Khái niệm người bào chữa
• Khái niệm quyền thu thập chứng cứ của người bào chữa
• Đặc điểm quyền thu thập chứng cứ của người bào chữa
• Ý nghĩa quyền thu thập chứng cứ của người bào chữa
• Cơ sở quy định quyền thu thập chứng cứ của người bào chữa trong tố tụng hình sự
• Quy định pháp luật tố tụng hình sự của một số nước trên thế giới về quyền thu thập chứng cứ của người bào chữa
• Quyền thu thập chứng cứ của người bào chữa theo pháp luật tố tụng hình sự của Cộng hòa liên bang Đức
• Quyền thu thập chứng cứ của người bào chữa theo pháp luật tố tụng hình sự của liên bang Nga
• 1. CHƯƠNG 1: QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ QUYỀN THU THẬP CHỨNG CỨ CỦA NGƯỜI BÀO CHỮA VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG
• 1.1. Quy định pháp luật về quyền thu thập chứng cứ của người bào chữa
• 1.2. Giai đoạn từ năm 1945 đến trước năm 2015
• 1.3. Giai đoạn từ năm 2015 đến nay
• 1.4. Thực tiễn áp dụng quyền thu thập chứng cứ của người bào chữa
• 1.5. Thực tiễn áp dụng quyền thu thập chứng cứ của người bào chữa trong hoạt động bào chữa thời gian qua
• 1.6. Những hạn chế và nguyên nhân của những hạn chế
• 2. CHƯƠNG 2: GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC HIỆN QUYỀN THU THẬP CHỨNG CỨ CỦA NGƯỜI BÀO CHỮA
• 2.1. Nhu cầu nâng cao hiệu quả thực hiện quyền thu thập chứng cứ của người bào chữa
• 2.2. Đảm bảo quyền bào chữa của người bị buộc tội
• 2.3. Đảm bảo tính tranh tụng trong hoạt động tố tụng hình sự
• 2.4. Nhu cầu hoàn thiện các quy định của pháp luật về quyền thu thập chứng cứ của người bào chữa
• 2.5. Giải pháp đảm bảo quyền thu thập chứng cứ của người bào chữa
• 2.6. Giải pháp hoàn thiện các quy định của pháp luật
• 2.7. Các giải pháp khác
• 3. CHƯƠNG 3
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về quyền thu thập chứng cứ của người bào chữa trong tố tụng hình sự Việt Nam

Quyền thu thập chứng cứ của người bào chữa là một trong những quyền cơ bản trong tố tụng hình sự Việt Nam. Theo Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, người bào chữa có quyền thu thập chứng cứ để bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho thân chủ của mình. Quyền này không chỉ giúp đảm bảo tính công bằng trong quá trình tố tụng mà còn góp phần làm sáng tỏ sự thật khách quan của vụ án.

1.1. Khái niệm người bào chữa và quyền thu thập chứng cứ

Người bào chữa là cá nhân có kiến thức pháp luật, tham gia vào quá trình tố tụng để bảo vệ quyền lợi cho người bị buộc tội. Quyền thu thập chứng cứ của họ bao gồm việc tìm kiếm, thu thập và trình bày chứng cứ nhằm chứng minh sự vô tội hoặc giảm nhẹ trách nhiệm hình sự cho thân chủ.

1.2. Ý nghĩa của quyền thu thập chứng cứ trong tố tụng hình sự

Quyền thu thập chứng cứ không chỉ giúp người bào chữa bảo vệ quyền lợi cho thân chủ mà còn đảm bảo tính khách quan và công bằng trong quá trình xét xử. Điều này góp phần nâng cao chất lượng của hệ thống tư pháp và bảo vệ quyền con người.

II. Những thách thức trong việc thực hiện quyền thu thập chứng cứ của người bào chữa

Mặc dù quyền thu thập chứng cứ đã được quy định trong pháp luật, nhưng thực tế vẫn tồn tại nhiều thách thức. Các cơ quan tiến hành tố tụng thường có xu hướng hạn chế quyền này, dẫn đến việc người bào chữa gặp khó khăn trong việc thu thập chứng cứ cần thiết.

2.1. Hạn chế về pháp lý trong quyền thu thập chứng cứ

Một số quy định pháp luật vẫn chưa rõ ràng, gây khó khăn cho người bào chữa trong việc thực hiện quyền thu thập chứng cứ. Điều này có thể dẫn đến việc không đảm bảo quyền bào chữa cho người bị buộc tội.

2.2. Thực tiễn áp dụng quyền thu thập chứng cứ

Trong thực tiễn, nhiều người bào chữa gặp khó khăn trong việc tiếp cận thông tin và tài liệu cần thiết để thu thập chứng cứ. Điều này ảnh hưởng đến khả năng bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho thân chủ của họ.

III. Phương pháp nâng cao hiệu quả thực hiện quyền thu thập chứng cứ của người bào chữa

Để nâng cao hiệu quả thực hiện quyền thu thập chứng cứ, cần có những giải pháp cụ thể nhằm cải thiện quy định pháp luật và thực tiễn áp dụng. Việc này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi cho người bị buộc tội mà còn nâng cao tính công bằng trong tố tụng hình sự.

3.1. Cải cách quy định pháp luật về quyền thu thập chứng cứ

Cần xem xét và sửa đổi các quy định pháp luật liên quan đến quyền thu thập chứng cứ để đảm bảo tính rõ ràng và khả thi trong thực tiễn. Điều này sẽ giúp người bào chữa thực hiện quyền của mình một cách hiệu quả hơn.

3.2. Đào tạo và nâng cao năng lực cho người bào chữa

Cần tổ chức các khóa đào tạo nhằm nâng cao kiến thức và kỹ năng cho người bào chữa trong việc thu thập chứng cứ. Điều này sẽ giúp họ tự tin hơn trong việc bảo vệ quyền lợi cho thân chủ.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về quyền thu thập chứng cứ

Nghiên cứu về quyền thu thập chứng cứ của người bào chữa đã chỉ ra rằng việc thực hiện quyền này có ảnh hưởng lớn đến kết quả xét xử. Các nghiên cứu cho thấy rằng những vụ án có sự tham gia tích cực của người bào chữa thường có kết quả công bằng hơn.

4.1. Kết quả nghiên cứu từ các vụ án thực tế

Nhiều vụ án đã cho thấy sự cần thiết của quyền thu thập chứng cứ trong việc bảo vệ quyền lợi cho người bị buộc tội. Các nghiên cứu này cung cấp bằng chứng cho thấy quyền này cần được củng cố và bảo vệ.

4.2. Những bài học từ thực tiễn áp dụng

Thực tiễn áp dụng quyền thu thập chứng cứ đã chỉ ra rằng cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan tố tụng và người bào chữa để đảm bảo quyền lợi cho người bị buộc tội. Điều này sẽ giúp nâng cao chất lượng của hệ thống tư pháp.

V. Kết luận và triển vọng tương lai về quyền thu thập chứng cứ của người bào chữa

Quyền thu thập chứng cứ của người bào chữa là một yếu tố quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho người bị buộc tội. Trong tương lai, cần tiếp tục cải cách và hoàn thiện các quy định pháp luật để đảm bảo quyền này được thực hiện một cách hiệu quả.

5.1. Tương lai của quyền thu thập chứng cứ trong tố tụng hình sự

Với sự phát triển của hệ thống pháp luật, quyền thu thập chứng cứ của người bào chữa sẽ ngày càng được củng cố. Điều này sẽ góp phần nâng cao tính công bằng và minh bạch trong tố tụng hình sự.

5.2. Những khuyến nghị cho việc thực hiện quyền thu thập chứng cứ

Cần có những khuyến nghị cụ thể nhằm cải thiện quy định pháp luật và thực tiễn áp dụng quyền thu thập chứng cứ. Điều này sẽ giúp bảo vệ quyền lợi cho người bị buộc tội và nâng cao chất lượng của hệ thống tư pháp.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quyền thu thập chứng cứ của người bào chữa (NBC) là một trong những chế định quan trọng trong tố tụng hình sự (TTHS) Việt Nam, được ghi nhận lần đầu tiên trong Bộ luật Tố tụng hình sự (BLTTHS) năm 2015 và có hiệu lực từ ngày 01/01/2018. Trước đó, quyền này chưa được quy định rõ ràng, dẫn đến sự bất bình đẳng trong quá trình giải quyết vụ án hình sự (VAHS) giữa bên buộc tội và bên gỡ tội. Theo báo cáo của ngành luật sư, hiện cả nước có trên 13.563 luật sư, với tỷ lệ án hình sự có luật sư tham gia ngày càng tăng, góp phần giảm thiểu các vụ oan sai và nâng cao chất lượng xét xử. Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là làm rõ các vấn đề lý luận và thực tiễn về quyền thu thập chứng cứ của NBC theo quy định của BLTTHS năm 2015, phân tích những hạn chế trong pháp luật và thực tiễn áp dụng, từ đó đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện quyền này. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào NBC là luật sư tại Việt Nam trong giai đoạn từ năm 2015 đến nay, với ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ quyền con người, đảm bảo tính tranh tụng và sự công bằng trong hoạt động tố tụng hình sự.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng các lý thuyết pháp lý và mô hình tố tụng hình sự, trong đó có:

• Lý thuyết quyền và nghĩa vụ pháp lý: Quyền thu thập chứng cứ của NBC là quyền pháp lý được pháp luật công nhận và bảo đảm thực hiện nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người bị buộc tội.
• Mô hình tố tụng thẩm vấn kết hợp tranh tụng: Việt Nam áp dụng mô hình tố tụng thẩm vấn có kết hợp tranh tụng, trong đó NBC đóng vai trò là người bảo vệ quyền lợi hợp pháp, tạo thế cân bằng với cơ quan tiến hành tố tụng (CQTHTT).
• Khái niệm về chứng cứ và thu thập chứng cứ: Thu thập chứng cứ bao gồm các hoạt động phát hiện, ghi nhận, thu giữ và bảo quản chứng cứ theo trình tự, thủ tục pháp luật quy định.
• Nguyên tắc tố tụng cơ bản: Nguyên tắc xác định sự thật khách quan, nguyên tắc tranh tụng, nguyên tắc suy đoán vô tội và nguyên tắc bình đẳng giữa các bên trong tố tụng.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu kết hợp:

• Phương pháp phân tích và tổng hợp: Phân tích các quy định pháp luật, tài liệu học thuật, và tổng hợp các quan điểm khác nhau về quyền thu thập chứng cứ của NBC.
• Phương pháp so sánh pháp luật: So sánh quy định về quyền thu thập chứng cứ của NBC trong pháp luật Việt Nam với một số quốc gia như Đức và Liên bang Nga.
• Phương pháp thống kê: Thu thập số liệu về số lượng luật sư, tỷ lệ vụ án có luật sư tham gia, hiệu quả hoạt động bào chữa.
• Phương pháp lịch sử: Nghiên cứu quá trình phát triển pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam về quyền thu thập chứng cứ của NBC.
• Nguồn dữ liệu: Tài liệu pháp luật, báo cáo ngành luật sư, các bài viết chuyên ngành, văn bản pháp luật quốc tế và trong nước.

Cỡ mẫu nghiên cứu chủ yếu là các văn bản pháp luật, các công trình nghiên cứu, báo cáo thực tiễn và số liệu thống kê từ các cơ quan chức năng. Phương pháp chọn mẫu là chọn lọc các tài liệu có liên quan trực tiếp đến quyền thu thập chứng cứ của NBC và các số liệu đại diện cho thực trạng hoạt động bào chữa tại Việt Nam.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Quyền thu thập chứng cứ của NBC được ghi nhận lần đầu trong BLTTHS 2015: Đây là bước tiến quan trọng, phá bỏ sự độc quyền thu thập chứng cứ của CQTHTT, tạo thế cân bằng trong tố tụng. NBC có quyền chủ động gặp người bị buộc tội, bị hại, người làm chứng để hỏi, đề nghị cung cấp tài liệu, đồ vật, dữ liệu điện tử liên quan đến việc bào chữa. (Điều 73, 81, 88 BLTTHS 2015)

2. Thực tiễn áp dụng quyền thu thập chứng cứ còn nhiều khó khăn: Mặc dù quyền được ghi nhận, nhưng BLTTHS chưa quy định cụ thể trình tự, thủ tục thu thập chứng cứ của NBC, dẫn đến chứng cứ do NBC thu thập thường không được CQTHTT và Tòa án đánh giá cao, thậm chí bị bác bỏ. (Khoảng 70% trường hợp NBC gặp khó khăn trong việc thu thập và sử dụng chứng cứ)

3. Số lượng luật sư và tỷ lệ vụ án có luật sư tham gia tăng nhanh: Tính đến năm 2019, cả nước có trên 13.563 luật sư, với số vụ án hình sự có luật sư tham gia bào chữa tăng đều qua các năm, góp phần giảm thiểu oan sai và nâng cao chất lượng xét xử. (Tăng hơn 700 luật sư mỗi năm, tỷ lệ vụ án có luật sư tham gia tăng từ 7,13% năm 2011 lên gần 10% năm 2013)

4. Quyền thu thập chứng cứ của NBC góp phần nâng cao tính tranh tụng và bảo vệ quyền con người: Việc NBC được phép thu thập chứng cứ giúp làm rõ sự thật khách quan, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người bị buộc tội, đồng thời tạo cơ chế đối trọng với bên buộc tội, góp phần minh bạch hóa hoạt động tố tụng. (Điều 10 Tuyên ngôn quốc tế về quyền con người 1948)

Thảo luận kết quả

Quyền thu thập chứng cứ của NBC là một bước đột phá trong cải cách tư pháp Việt Nam, thể hiện sự tiến bộ trong việc bảo vệ quyền con người và đảm bảo tính công bằng trong tố tụng hình sự. So với các giai đoạn trước đây, khi NBC chỉ được tham gia tranh tụng tại phiên tòa, quyền này giúp NBC chủ động hơn trong việc thu thập chứng cứ, từ đó nâng cao hiệu quả bào chữa.

Tuy nhiên, việc thiếu quy định cụ thể về trình tự, thủ tục thu thập chứng cứ của NBC dẫn đến sự không đồng nhất trong áp dụng pháp luật, gây khó khăn cho NBC trong việc thu thập và sử dụng chứng cứ. Điều này cũng tạo ra sự mất cân bằng giữa bên buộc tội và bên gỡ tội, ảnh hưởng đến nguyên tắc tranh tụng và bình đẳng trong tố tụng.

So sánh với pháp luật của Cộng hòa liên bang Đức và Liên bang Nga, các quốc gia này đều quy định rõ quyền và trình tự thu thập chứng cứ của NBC, đồng thời có cơ chế bảo vệ quyền này hiệu quả hơn. Ví dụ, tại Đức, NBC có quyền tiếp cận toàn bộ hồ sơ vụ án và được phép thu thập chứng cứ theo quy định pháp luật, trong khi tại Việt Nam, quyền này còn bị hạn chế do thiếu cơ chế thực thi và quy định chi tiết.

Việc Bộ Công an ban hành Thông tư số 46/2019/TT-BCA đã góp phần tạo điều kiện thuận lợi cho NBC thực hiện quyền thu thập chứng cứ, nhưng vẫn cần có sự hoàn thiện pháp luật để đảm bảo quyền này được thực hiện đầy đủ và hiệu quả hơn.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ thể hiện sự tăng trưởng số lượng luật sư và tỷ lệ vụ án có luật sư tham gia qua các năm, bảng so sánh quy định pháp luật về quyền thu thập chứng cứ của NBC giữa Việt Nam, Đức và Nga, cũng như biểu đồ phản ánh tỷ lệ vụ án có chứng cứ do NBC thu thập được chấp nhận tại tòa.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Hoàn thiện quy định pháp luật về trình tự, thủ tục thu thập chứng cứ của NBC

   • Mục tiêu: Đảm bảo tính hợp pháp và giá trị pháp lý của chứng cứ do NBC thu thập.
   • Thời gian: Trong vòng 12 tháng tới.
   • Chủ thể thực hiện: Quốc hội, Bộ Tư pháp phối hợp với các cơ quan liên quan.

2. Xây dựng cơ chế bắt buộc các cơ quan, tổ chức, cá nhân phải cung cấp chứng cứ khi NBC đề nghị

   • Mục tiêu: Tăng cường hiệu quả thu thập chứng cứ, giảm thiểu tình trạng từ chối hoặc trì hoãn cung cấp chứng cứ.
   • Thời gian: 6-9 tháng.
   • Chủ thể thực hiện: Bộ Công an, Viện kiểm sát, Tòa án phối hợp với Liên đoàn Luật sư.

3. Tăng cường đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng thu thập chứng cứ cho NBC

   • Mục tiêu: Nâng cao năng lực chuyên môn, nghiệp vụ cho luật sư và trợ giúp viên pháp lý trong hoạt động thu thập chứng cứ.
   • Thời gian: Liên tục hàng năm.
   • Chủ thể thực hiện: Liên đoàn Luật sư, các trường đại học luật.

4. Tăng cường phối hợp giữa NBC và CQTHTT trong quá trình thu thập chứng cứ

   • Mục tiêu: Tạo điều kiện thuận lợi cho NBC thực hiện quyền thu thập chứng cứ, đảm bảo sự minh bạch và khách quan trong tố tụng.
   • Thời gian: Ngay lập tức và duy trì thường xuyên.
   • Chủ thể thực hiện: Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Liên đoàn Luật sư.

5. Xây dựng hệ thống giám sát, xử lý vi phạm trong việc cản trở quyền thu thập chứng cứ của NBC

   • Mục tiêu: Bảo vệ quyền của NBC, xử lý nghiêm các hành vi vi phạm.
   • Thời gian: 12 tháng.
   • Chủ thể thực hiện: Bộ Tư pháp, Thanh tra Bộ Công an, Viện kiểm sát.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Luật sư và người bào chữa

   • Lợi ích: Nắm vững quyền và nghĩa vụ trong thu thập chứng cứ, nâng cao hiệu quả bào chữa.
   • Use case: Áp dụng trong thực tiễn tranh tụng, thu thập chứng cứ phục vụ bảo vệ thân chủ.

2. Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát

   • Lợi ích: Hiểu rõ quyền của NBC để phối hợp hiệu quả, đảm bảo tính khách quan và công bằng trong tố tụng.
   • Use case: Tăng cường phối hợp, tránh cản trở quyền thu thập chứng cứ của NBC.

3. Tòa án nhân dân các cấp

   • Lợi ích: Đánh giá đúng giá trị pháp lý của chứng cứ do NBC thu thập, đảm bảo nguyên tắc tranh tụng và công bằng xét xử.
   • Use case: Áp dụng trong xét xử, ra phán quyết dựa trên chứng cứ hợp pháp.

4. Nhà làm luật và các nhà nghiên cứu pháp luật

   • Lợi ích: Cơ sở khoa học để hoàn thiện pháp luật tố tụng hình sự, nâng cao hiệu quả cải cách tư pháp.
   • Use case: Tham khảo để xây dựng, sửa đổi các văn bản pháp luật liên quan.

Câu hỏi thường gặp

1. Quyền thu thập chứng cứ của người bào chữa được quy định ở đâu trong pháp luật Việt Nam?
   Quyền này được ghi nhận lần đầu trong BLTTHS năm 2015, cụ thể tại Điều 73, 81 và 88, cho phép NBC chủ động thu thập chứng cứ và đề nghị cơ quan có thẩm quyền thu thập chứng cứ liên quan đến việc bào chữa.

2. NBC có thể thu thập những loại chứng cứ nào?
   NBC có thể thu thập lời khai, vật chứng, dữ liệu điện tử và các tài liệu, đồ vật khác liên quan đến việc bào chữa. Tuy nhiên, việc thu thập phải tuân thủ trình tự, thủ tục pháp luật quy định để đảm bảo tính hợp pháp.

3. Tại sao quyền thu thập chứng cứ của NBC còn gặp nhiều khó khăn trong thực tiễn?
   Do BLTTHS chưa quy định cụ thể trình tự, thủ tục thu thập chứng cứ của NBC, cùng với việc các cơ quan, tổ chức, cá nhân không bắt buộc phải cung cấp chứng cứ khi NBC đề nghị, dẫn đến chứng cứ do NBC thu thập thường không được chấp nhận hoặc bị hạn chế sử dụng.

4. NBC có quyền gặp người bị tạm giữ, bị can để thu thập chứng cứ không?
   Có, NBC có quyền chủ động gặp người bị tạm giữ, bị can, bị cáo để hỏi, nghe trình bày các vấn đề liên quan đến vụ án mà không bị hạn chế số lần hay thời gian, theo quy định tại BLTTHS năm 2015 và các văn bản hướng dẫn liên quan.

5. So sánh quyền thu thập chứng cứ của NBC ở Việt Nam với một số nước khác như Đức và Nga có điểm gì nổi bật?
   Ở Đức và Nga, quyền thu thập chứng cứ của NBC được quy định rõ ràng hơn, có cơ chế bảo vệ quyền này hiệu quả, NBC được tiếp cận toàn bộ hồ sơ vụ án và có quyền thu thập chứng cứ theo quy định pháp luật. Việt Nam đang trong quá trình hoàn thiện để đạt được mức độ bảo đảm tương tự.

Kết luận

• BLTTHS năm 2015 đánh dấu bước tiến quan trọng khi lần đầu tiên ghi nhận quyền thu thập chứng cứ của người bào chữa, góp phần nâng cao vị thế của NBC trong tố tụng hình sự Việt Nam.
• Quyền thu thập chứng cứ của NBC giúp đảm bảo sự cân bằng giữa bên buộc tội và bên gỡ tội, nâng cao tính tranh tụng và bảo vệ quyền con người trong quá trình giải quyết vụ án hình sự.
• Thực tiễn áp dụng quyền này còn nhiều khó khăn do thiếu quy định chi tiết về trình tự, thủ tục thu thập chứng cứ và cơ chế bảo đảm thực hiện quyền.
• So sánh với pháp luật quốc tế cho thấy Việt Nam cần hoàn thiện hơn nữa các quy định pháp luật và cơ chế thực thi để bảo vệ hiệu quả quyền thu thập chứng cứ của NBC.
• Đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật, tăng cường đào tạo và phối hợp giữa các chủ thể tố tụng nhằm nâng cao hiệu quả thực hiện quyền thu thập chứng cứ của NBC trong thời gian tới.

Các cơ quan lập pháp và thực thi pháp luật cần ưu tiên hoàn thiện khung pháp lý và cơ chế thực thi quyền thu thập chứng cứ của NBC, đồng thời tăng cường đào tạo và nâng cao nhận thức cho các chủ thể liên quan nhằm đảm bảo quyền này được thực hiện đầy đủ, góp phần xây dựng nền tư pháp hình sự công bằng, minh bạch và hiệu quả.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ QUYỀN THU THẬP CHỨNG CỨ CỦA NGƯỜI BÀO CHỮA 1. Quyền thu thập chứng cứ của người bào chữa 1. Khái niệm về người bào chữa và quyền thu thập chứng cứ của người bào chữa 1. Khái niệm người bào chữa NBC tham gia tố tụng để chứng minh sự vô tội hoặc làm giảm nhẹ TNHS của người bị buộc tội, giúp người bị buộc tội về mặt pháp lý nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của họ, đồng thời thông qua đó góp phần bảo vệ pháp chế XHCN.

Sự tham gia của NBC trong TTHS là một đòi hỏi tất yếu khách quan, tạo nên thế cân bằng trong TTHS 5, với tư cách là NTGTT, có vị trí độc lập với những NTHTT, sự hiện diện của họ trong các giai đoạn của quá trình tố tụng góp phần làm rõ sự thật khách quan của vụ án, phòng ngừa, đấu tranh với những hành vi lạm quyền, tiêu cực có thể có từ phía các CQTHTT và NTHTT. Trong một nền tư pháp dân chủ, khi mà các giá trị quyền con người được tôn vinh và là đích đến của toàn bộ hệ thống tư pháp thì hoạt động bào chữa với sứ mệnh là bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người bị buộc tội, bảo vệ công lý, công bằng xã hội được xem là một đại lượng để đánh giá uy tín và chất lượng của hoạt động pháp lý6. Theo quy định của BLTTHS năm 2015, NBC có thể là Luật sư; Người đại diện của người bị buộc tội; Bào chữa viên nhân dân và Trợ giúp viên pháp lý trong trường hợp người bị buộc tội thuộc đối tượng được trợ giúp pháp lý7. Luật sư: là người có đủ tiêu chuẩn, điều kiện hành nghề theo quy định của Luật luật sư8 Người đại diện của người bị buộc tội: là một khái niệm tương đối mới chưa được đề cập nhiều trong khoa học pháp lý.

Tuy nhiên, nếu xét ở góc độ dân sự thì người đại diện là người từ đủ 18 tuổi trở lên, có đủ năng lực pháp luật và năng lực hành vi dân sự và có đủ điều kiện làm người đại diện theo quy định tại các Điều 134 (Đại diện), 135 (Căn cứ xác lập quyền đại diện) và 136 (Đại diện theo pháp luật của cá 5 Trần Văn Bảy (2000), Người bào chữa trong tố tụng hình sự Việt Nam, Luận văn thạc sĩ luật học, Trường Đại học Luật Tp. 6 Nguyễn Thành Công (2020), Quyền của người bào chữa theo Luật Tố tụng hình sự Việt Nam, Luận văn thạc sĩ luật học, Đại học Luật Tp. 7 Xem khoản 2 Điều 72 BLTTHS năm 2015. 8 Xem Điều 10 Luật Luật sư năm 2006 được sửa đổi, bổ sung năm 2012.

7 nhân) của Bộ luật Dân sự năm 2015, khác với luật sư, người đại diện chủ động thực hiện chức năng bào chữa mà không cần có đề nghị hoặc yêu cầu từ người bị buộc tội hoặc họ cũng có thể chủ động lựa chọn NBC9. Bào chữa viên nhân dân: là NBC được Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức thành viên của mặt trận tổ quốc cử ra để bào chữa cho người bị buộc tội là thành viên của tổ chức này10. Trong thực tế, hoạt động của bào chữa viên nhân dân cũng không được tổ chức thành một hệ thống nên chức danh này tuy vẫn được ghi nhận trong BLTTHS nhưng thực tế bào chữa viên nhân dân tham gia tố tụng rất hiếm hoi, vai trò của bào chữa viên nhân dân đang dần bị lãng quên và hiện nay khi nói đến NBC thì người ta thường nghĩ ngay đến luật sư11 Trợ giúp viên pháp lý: Trợ giúp pháp lý là việc cung cấp dịch vụ pháp lý miễn phí cho người được trợ giúp pháp lý trong vụ việc trợ giúp pháp lý theo quy định của Luật Trợ giúp pháp lý, góp phần bảo đảm quyền con người, quyền công dân trong tiếp cận công lý và bình đẳng trước pháp luật12. Trợ giúp viên pháp lý là một trong những chủ thể tham gia TTHS bắt đầu ngay từ giai đoạn giải quyết nguồn tin về tội phạm đến khi kết thúc việc xét xử với tư cách là NBC13, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người bị tố giác, người bị kiến nghị khởi tố, bị hại, đương sự14.

Hoạt động của trợ giúp viên pháp lý trong TTHS mang tính đặc thù bởi đây là chủ thể đại diện để thực thi trách nhiệm cung cấp dịch vụ pháp lý miễn phí của Nhà nước đối với nhóm đối tượng yếu thế trong xã hội.15 Hiện nay, có nhiều khái niệm khác nhau về NBC: Theo Từ điển bách khoa toàn thư mở thì khái niệm “NBC hay bào chữa viên là thuật ngữ chỉ về những người có kiến thức pháp luật và kinh nghiệm hoạt động tố tụng thay mặt người bị buộc tội tham gia tố tụng trong VAHS để biện hộ, bảo vệ cho thân chủ của mình để chống lại sự buộc tội, truy tố hoặc tố cáo, giúp làm giảm TNHS cho thân chủ của họ đồng thời cũng có thể giúp cơ quan có chức năng làm sáng tỏ các tình tiết vụ án, họ có quyền tranh tụng với các chủ thể khác trong quá trình xử lý VAHS”16. 9 Nguyễn Thành Công, tlđd (chú thích số 6), tr. 10 Khoản 3 Điều 72 BLTTHS năm 2015. 11 Nguyễn Thành Công, tlđd (chú thích số 6), tr.

12 Điều 2 Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017. 13 Xem Điều 72 BLTTHS năm 2015. 14 Xem Điều 83 và Điều 84 BLTTHS năm 2015. 15 Nhóm người được trợ giúp pháp lý được quy định tại Điều 7 Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017.

16 Xem https://vi.org/wiki/trang_chính/Người_bào_chữa. 8 Trường Đại học Luật Hà Nội thì khái niệm “NBC là NTGTT với trách nhiệm bảo vệ lợi ích hợp pháp của bị can, bị cáo, họ được phép sử dụng mọi phương tiện do luật định để bào chữa cho bị can, bị cáo về mặt pháp lý để đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của họ”17. Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh thì khái niệm NBC theo quy định tại khoản 1 Điều 72 BLTTHS năm 2015 theo đó “NBC là người được người bị buộc tội nhờ bào chữa hoặc cơ quan có thẩm quyền THTT chỉ định và được cơ quan, người có thẩm quyền THTT tiếp nhận việc đăng ký bào chữa”18. Võ Khánh Vinh thì “NBC là NTGTT với mục đích làm sáng tỏ những tình tiết của vụ án nhằm chứng minh sự vô tội hoặc giảm nhẹ TNHS của người bị tạm giam, bị can, bị cáo và giúp bị can, bị cáo về mặt pháp lý cần thiết”19.

Nguyễn Mạnh Hùng giải thích thuật ngữ pháp lý “NBC là người được bị can, bị cáo hoặc người đại diện hợp pháp của bị can, bị cáo mời hoặc do VKS , Toà án chỉ định để bào chữa và có những giúp đỡ cần thiết cho bị can, bị cáo về mặt pháp lý”20. Từ các quan điểm về NBC của các học giả, tác giả nhận thấy có điểm chung đó là NBC chỉ là NTGTT. Thuật ngữ “tham gia” nói lên tính chất, vai trò của NBC, họ tham gia dù dưới hình thức nào (được mời hay được cử) thì vẫn nhằm mục đích chứng minh sự vô tội hoặc làm giảm nhẹ TNHS của người bị buộc tội và giúp người bị buộc tội về mặt pháp lý nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của họ đồng thời góp phần bảo vệ pháp chế XHCN, NBC chỉ thực hiện nghĩa vụ của mình trong hoạt động tố tụng, họ không có quyền và lợi ích liên quan trong vụ án21. Từ những nhận định, phân tích về NBC cũng như quy định của BLTTHS năm 2015, tác giả đưa ra khái niệm NBC trong TTHS như sau: “NBC là những người mà pháp luật quy định được làm NBC, được người bị buộc tội nhờ bào chữa hoặc cơ quan có thẩm quyền THTT chỉ định và được cơ quan, người có thẩm quyền THTT tiếp nhận việc đăng ký bào chữa tham gia tố tụng để chứng minh sự vô tội hoặc làm giảm nhẹ TNHS của người bị buộc tội và giúp đỡ cần thiết cho người bị buộc tội về mặt pháp lý đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của họ”.

17 Trường Đại học Luật Hà Nội (2002), Giáo trình Luật Tố tụng hình sự Việt Nam, Nxb Công an Nhân dân, tr. 18 Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh (2018), Giáo trình Luật Tố tụng hình sự Việt Nam (tái bản có sửa đổi, bổ sung), Nxb Hồng Đức. 19 Võ Khánh Vinh (2004), Bình luận khoa học Bộ luật Tố tụng hình sự, Nxb Công an Nhân dân, tr. 20 Nguyễn Mạnh Hùng (2006), Thuật ngữ pháp lý – tập II, Nxb Chính trị Quốc gia, tr.

21 Nguyễn Thành Công, tlđd (chú thích số 6), tr. Khái niệm quyền thu thập chứng cứ của người bào chữa - Khái niệm quyền của người bào chữa Trong QHXH, giữa các chủ thể tham gia cũng hình thành quyền và nghĩa vụ, mặc dù không cụ thể, rõ ràng. Việc các chủ thể trong QHXH thực hiện các quyền và nghĩa vụ đó như thế nào hoàn toàn phụ thuộc vào nhận thức, điều kiện và môi trường sống của họ. Khác với QHXH, khi tham gia vào QHPL, chủ thể phải đáp ứng những điều kiện theo quy định của pháp luật nên các quyền và nghĩa vụ đều mang tính pháp lý dù các quyền, nghĩa vụ được các bên thỏa thuận nhưng phải phù hợp với pháp luật.

Việc các quyền và nghĩa vụ trong QHPL được xác định cụ thể, rõ ràng trên cơ sở pháp luật sẽ tránh được sự tùy tiện, lạm dụng quyền hoặc bỏ mặc nghĩa vụ, nhằm đảm bảo quyền lợi của các bên tham gia QHPL và tăng cường khả năng giám sát của nhà nước đối với xã hội22. Các quyền và nghĩa vụ pháp lý chính là nội dung của QHPL, vì vậy, đặc điểm này giúp ta phân biệt sự khác nhau cơ bản giữa QHPL và các QHXH khác23. Bằng xử sự thực tế, các bên tham gia QHPL đã hiện thực hóa các xử sự mà quy phạm pháp luật đã nêu nhưng phải phù hợp với các quyền và nghĩa vụ pháp lý mà pháp luật đã quy định. Trong đó, quyền của chủ thể là một phạm trù pháp lý có giới hạn, trong một QHPL, chủ thể có thể tự mình hoặc ủy quyền cho người khác thực hiện quyền.

Việc thực hiện quyền luôn mang lại cho chủ thể những lợi ích vật chất hoặc tinh thần nhất định24. Khi tham gia vào QHPL TTHS, những NTHTT và NTGTT có các quyền và nghĩa vụ pháp lý nhất định.