Chương 1. Cơ sở lý luận về quyền khiếu nại hành chính của công dân Chương 2. Thực trạng thực hiện quyền khiếu nại hành chính của công dan ở Việt Nam hiện nay Chương 3. Nâng cao hiệu quả thực hiện quyền khiếu nại hành chính của công dân ở Việt Nam hiện nay.
“eT KỀ xa 4) BC, VIiCiN HẠ NO} NG ĐẠI HỌCLỤAT i SodF -› 18 Chuong I CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUYỀN KHIẾU NẠI HANH CHÍNH CỦA CÔNG DÂN 1. QUYEN KHIẾU NẠI HANH CHÍNH Khiếu nại là hành vi mang tính xã hội. Quyền khiếu nại là một trong những quyền co bản của công dan. Dé làm rõ ban chất quyền khiếu nại chúng ta cần phải bắt đầu từ việc xem xét quan niệm khiếu nại nói chung.
Hành vi khiếu nại của công dân là yếu t6 mang tính tất yếu khách quan trong xã hội khi có sự bất đồng về quan điểm, quyền và lợi ích giữa hai bên chủ thể trong một quan hệ cụ thể. Nói cách khác khiếu nại chính là biểu hiện mang tính xã hội của tranh chấp giữa hai chủ thể về một vấn đề cụ thể liên quan đến quyền và lợi ích nhất định. Tranh chấp, theo nhiều từ điển chính là sự bất đồng, trái ngược nhau, sự giành giật giằng co nhau không rõ về bên nào: “Tranh chấp là đấu tranh tranh gidng co nhau khi có ý kiến bất đồng" [80, tr. Tranh chấp xảy ra tức là có sự bất đồng về quyên, lợi ích hay quan điểm từ đó dẫn đến một bên có yêu cầu, đòi hỏi bị từ chối và buộc họ phải khiếu nại hoặc khởi kiện [8, tr.
Như vậy, một trong những hình thức biểu hiện đầu tiên của tranh chấp chính là khiếu nại. Đúng hơn, khiếu nại thể hiện sự phản ứng của chủ thể khi họ cho rằng quyền, lợi ích hợp pháp của mình không được bảo đảm hoặc bị xâm hại. Trong mối quan hệ giữa Nhà nước và công dân luôn tiém ẩn sự bất đồng khi công dân cho rằng quyền, lợi ích hợp pháp của họ không được bảo đảm hoặc bị xâm hại bởi những quyết định pháp luật, hành vi quyền lực nhà nước. Phản ứng của công dân được thể hiện thành hành vi khiếu nại.
Theo "Từ điển tiếng Việt thông dụng" khiếu nại là: "Thắc mắc về những kết luận, quyết định do cơ quan có thẩm quyền đã làm" [85, tr. 356]; theo "Tir điển giải thích thuật ngữ luật hoc" khiếu nai là: "Những đề nghị của công dân, cơ quan, tổ chức hoặc người có chức vụ về sự vi phạm hoặc cho là 19 vi phạm quyền và lợi ích chính đáng của họ” [68, tr. Như vay, khiếu nai chính là biểu hiện cụ thể của việc thực hiện quyền khiếu nại của công dân. Bàn về khiếu nại có nhiều quan điểm khác nhau, mỗi quan điểm đều thể hiện góc độ nhìn nhận riêng của mình, tuy nhiên dù nhìn nhận dưới góc độ nào thì “khiếu nại bao giờ cũng hàm chứa những dữ liệu có thể chứng tỏ sự vi phạm hoặc cho là vi phạm quyền chủ thể và lợi ích được pháp luật bảo vệ” [69, tr.
Có tác giả cho rằng: Khiếu nại là dé nghị trực tiếp hoặc bằng văn bản của cá nhân, cơ quan, tổ chức bị tác động trực tiếp bởi quyết định hành chính hay hành vi hành chính đối với cơ quan, tổ chức hoặc người có thẩm quyền giải quyết khiếu nại. Đề nghị này xuất phát từ nhận thức chủ quan của người khiếu nại cho rằng quyền, lợi ích chính đáng cua mình bị xâm phạm [69, tr. Có lẽ ở đây tác giả đã xem xét khiếu nại dưới góc độ hẹp, bởi lẽ nội dién của quan niệm nay mdi chi xem xét khiếu nại trong lĩnh vực quản lý hành chính nhà nước. Trong khi đó, trên thực tế công dân có thể khiếu nại ở bất kỳ lĩnh vực nào của đời sống xã hội.
Một quan niệm khác lại cho rằng: khiếu nại là việc cá nhân, cơ quan, tổ chức, cán bộ, công chức yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền xem xét lại các quyết định, hành vi khi có căn cứ cho rằng quyết định hoặc hành vi đó trái pháp luật, không hợp lý, xâm phạm đến quyền tự do, lợi ích hợp pháp của mình [71, tr. Quan niệm này đã bao hàm việc khiếu nại Ở mọi lĩnh vực của đời sống xã hội và chỉ ra được vấn đề cốt lõi của việc khiếu nại là "yêu cầu" người có thẩm quyền xem xét lại các quyết định, hành vi mà người khiếu nại cho là trái pháp luật hoặc xâm phạm đến quyền, lợi ích hợp pháp của mình. Tuy nhiên, theo quan niệm này sẽ khó có thể xác định một cách chính xác đối tượng bị khiếu nại bao gồm những quyết định, hành vi nào. Khiếu nại chính là tấm gương phản ánh mức độ đúng của việc thực hiện pháp luật, là hàn thử biểu phản ánh sự đồng thuận của xã hội, thái độ của 20 công dân đối với cơ quan nhà nước, cán bộ, công chức nhà nước và sâu xa hơn là thước đo thái độ của công dân với chế độ chính trị [45, tr.
Bản thân khiếu nại luôn biểu hiện dưới dang là hành vi chủ động của công dân, yêu cầu người có thẩm quyền xem xét lại các quyết định pháp luật, hành vi pháp luật nhằm bảo vệ quyền lợi của bản thân. Ngoài quyết định pháp luật, hành vi công vụ, việc thực hiện nhiệm vụ của người có thẩm quyền cũng là đối tượng mà công dan có thể thực hiện hành vi khiếu nại. “Công vụ là hoạt động mang tính nhà nước, nhằm thực hiện chức năng của nhà nước vì lợi ích xã hội, lợi ích nhà nước, lợi ích chính đáng của các tổ chức, cá nhân" [70, tr. Hành vi công vụ được hiểu là hành vi của cán bộ, công chức trong phạm vi quyền hạn của mình gây ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của công dân.
Nhiệm vụ là những công việc cụ thể nhằm thực hiện chức năng cơ bản của các cơ quan, đơn vị vì lợi ích chung của cơ quan, đơn vị đó. Đương nhiên một quyết định pháp luật hay hành vi công vụ của cán bộ, công chức có thể nảy sinh ở cả ba lĩnh vực lập pháp, hành pháp và tư pháp. Mỗi quốc gia sẽ có cách thức qui định để công dân có thể khiếu nại ở những lĩnh vực nào. Nhưng điều mà chúng ta phải thừa nhận rằng ở cả ba lĩnh vực này đều có thể nảy sinh sự không đồng tình từ phía công dân với các quyết định pháp luật hay hành vi pháp luật.
Bởi vậy, việc mở rộng đối tượng khiếu nại cần được các nhà lập pháp xem xét để có thể bảo đảm cho việc thực hiện quyền khiếu nại của công dân. Từ những phân tích trên, theo chúng tôi có thể quan niệm về khiếu nại như sau: Khiếu nại là việc cá nhân, cơ quan, tổ chức yêu cầu người có thẩm quyền xem xét lại các quyết định pháp luật, hành vi công vụ, việc thực hiện nhiệm vụ của người có thẩm quyền mà họ có căn cứ cho rằng quyết định, hành vi đó trái pháp luật, xâm phạm đến quyền, lợi ích hợp pháp của họ. Như vậy, khiếu nại có thể nảy sinh ở cả ba lĩnh vực thực hiện quyền lực nhà nước: lập pháp, hành pháp và tư pháp. Tuy nhiên, khiếu nại ở mỗi lĩnh vực có những điểm đặc thù.
2] Dưới góc độ pháp lý, khiếu nại là một trong những quyền co ban của công dân. Dưới góc độ luật thực định, quyền khiếu nại của công dân là quyền hiến định, được ghi nhận tại Điều 74 Hiến pháp 1992 đã được sửa đổi, bổ sung - năm 2001. Trong hệ thống quyền cơ bản của công dân, quyền khiếu nại thuộc phạm vi các quyền chính trị. Công dân sử dụng quyền khiếu nại nhằm bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình tránh sự xâm hại từ phía cơ quan nhà nước, tổ chức, đơn vi vũ trang.
Trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dan tộc ta, ở các triều đại phong kiến cũng đã ghi nhận quyền khiếu nại thông qua việc xác lập qui trình giải quyết khiếu nại để người dân có thể sử dụng quyền khiếu nại của mình. Chẳng hạn: thời vua Lý Thái Tông (1028-1054), để thuận lợi cho dân bày tỏ nguyện vọng và khiếu kiện khi cần, nhà vua cho đặt hai bên tả hữu thêm rồng (tức Long trì) hai lầu chuông đối nhau để ai có việc kiện tụng, oan uống thì đánh chuông tâu trình [15, tr. Đến thời vua Lý Anh Tông trị vì (1137-1175) cũng xuất phát từ việc quan tâm đến dân, thấy trước được những trở ngại của dân và để tạo thuận lợi cho dân bày tỏ những oan khuất, nhà vua đã cho đặt hòm ở giữa sân để ai muốn bày tỏ nỗi niềm gì thì bỏ thư vào đó [15, tr. Cho đến thời kỳ nhà Nguyễn, các qui định về quyền khiếu nại và xem xét khiếu nại vẫn tiếp tục được thực hiện.
Thời vua Minh Mệnh (1820-1840), triều đình đã đặt ra pháp ty nhận đơn vào các ngày cố định hàng tháng. Nếu khiếu kiện không vào những ngày nhận đơn dân chúng có thể đánh hồi trống để nhân viên pháp ty đến nhận và tau trình lên xem xét [73, tr. \Trong thế giới hiện đại, quyền khiếu nai là quyền cơ bản của con người, được công nhận, cam kết và bảo đảm thực hiện, được ghi nhận cụ thể trong các bản tuyên ngôn, cam kết về quyền con người/ Điều 8 - bản Tuyên ngôn toàn thế giới về nhân quyền năm 1948 ghi nhận: "Mọi người déu có quyên khiếu nại có hiệu quả tới các cơ quan pháp ly quốc gia có thẩm quyền chống lại những hành vi vi phạm các quyển căn bản mà Hiến pháp và pháp luật đã thừa nhận" (13, tr. Như vậy quyền khiếu nại là một trong những quyền mà công dân có thể sử dụng ye) để bảo vệ các quyền cơ bản khác của minh.
"Khiếu nại là quyển duoc sử dung khi các quyền chủ thể khác của bản thân công dân khiếu nại hoặc của người do công dân đó bao hộ bị vi phạm do quyết định hoặc hành vi trái pháp luật thuộc phạm vi quan lý nhà nước của các cơ quan hoặc cán bộ, công chức nha nước" [78, tr. Công dan sử dung quyền khiếu nại không những để bảo vệ các quyền cơ bản khác mà còn như là một trong những biện pháp để công dân thực hiện quyền làm chủ của mình. Bàn đến quyền khiếu nại có quan điểm cho rằng: Nắm trong tay các công cụ sức mạnh, từ quân đội cảnh sát, tòa án cho đến các nhà tù, các cơ quan nhà nước có quyền uy khổng lồ hơn những người dân tí hon.