Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÒNG, CHỐNG THAM NHŨNG TRONG LĨNH VỰC GIAO THÔNG VẬN TẢI ĐƯỜNG BỘ 7 1. Khái niệm tham nhũng và phòng, chống tham nhũng trong lĩnh vực giao thông vận tải đường bộ 1. Khái niệm tham nhũng Tham nhũng là hành vi của những người có chức vụ, quyền hạn xuất hiện từ lâu trong xã hội loài người, khi luận bàn về vấn đề tham nhũng hiện nay giữa lý luận và thực tiễn có rất nhiều quan niệm khác nhau, thu hút được sự quan tâm nghiên cứu của nhiều học giả, các tổ chức trong và ngoài nước. Tham nhũng là hiện tượng xã hội mà những người trong quyền lực, thường là các quan chức, nhân viên chính phủ hoặc doanh nghiệp, sử dụng vị thế và quyền lực của mình để hưởng lợi cá nhân một cách bất hợp pháp hoặc không minh bạch.
Đây là một hành vi không chỉ làm suy yếu sự công bằng và minh bạch trong quản lý nhà nước và quyền lực, mà còn gây hậu quả nặng nề cho sự phát triển kinh tế và xã hội. Tham nhũng thường diễn ra thông qua việc nhận hoặc đề xuất những lợi ích, tiền bạc, hay quyền lợi cá nhân từ các bên liên quan trong quá trình ra quyết định, thực hiện chính sách, hay quản lý nhà nước. Điều này có thể bao gồm việc nhận hối lộ, lạm dụng quyền lực để giành lợi ích cho bản thân hoặc gia đình, hay thậm chí là sử dụng vị trí chính trị để thâu tóm nguồn lực và tài sản của cộng đồng. Tham nhũng không chỉ ảnh hưởng đến sự công bằng và minh bạch trong quản lý quyền lực, mà còn tạo ra các hậu quả xã hội như chệch lệch thu nhập, mất lòng tin của người dân vào các cơ quan nhà nước và thậm chí làm giảm hiệu quả của nền kinh tế.
Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng nhiều lần đề cập đến hiện tượng tham nhũng. Người cho rằng, tham ô "là lấy của công làm của tư. Là gian lận tham lam", "tham ô là trộm cướp". Theo Hồ Chí Minh, đứng về phía cán bộ mà nói, tham ô là: ăn cắp của công làm của tư; đục khoét của nhân dân; ăn bớt của bộ đội; 8 tiêu ít mà khai nhiều, lợi dụng của chung của Chính phủ để làm quỹ riêng cho địa phương mình, đơn vị mình cũng là tham ô.
Đứng về phía nhân dân mà nói, tham ô là "ăn cắp của công, khai gian, lậu thuế". Tham nhũng là một hành vi phi đạo đức, mà người có quyền lực hoặc ảnh hưởng sử dụng vị thế của mình để nhận, yêu cầu, hoặc chấp nhận một lợi ích cá nhân, tiền bạc, hay quyền lợi không đúng đắn mà không có sự đáp ứng tương xứng. Tham nhũng có thể xảy ra ở nhiều lĩnh vực như chính trị, kinh tế, hành chính và xã hội. Hành vi tham nhũng thường đồng nghĩa với việc lợi dụng quyền lực hay tình trạng ảnh hưởng để thu được lợi ích cá nhân, thường là tiền bạc, tài sản, hoặc các quyền lợi khác mà không tuân thủ các nguyên tắc đạo đức và pháp luật.
Tham nhũng gây tổn thương nặng nề đến sự công bằng, minh bạch, và hiệu quả trong quản lý và hoạt động của các tổ chức, cơ quan, và xã hội. Các hình thức tham nhũng có thể bao gồm việc nhận hối lộ, chấp nhận và yêu cầu quà tặng, lạm dụng quyền lực để đạt được lợi ích cá nhân, hay thậm chí là làm giảm chất lượng dịch vụ và quyền lợi của người khác nhằm đạt được mục đích cá nhân. Tại Việt Nam, khái niệm tham nhũng được đề cập mới nhất tại Điều 1, Khoản 3 của Luật PCTN năm 2018 có quy đinh: “Tham nhũng là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn đó vì vụ lợi”. Hành vi tham nhũng trong lĩnh vực giao thông vận tải đường bộ có thể thể hiện rất đa dạng: - Tham ô tài sản: Sử dụng quyền hạn để chiếm đoạt tài sản công cộng cho lợi ích cá nhân.
- Nhận hối lộ: Chấp nhận tiền, quà hay lợi ích khác từ người khác nhằm ảnh hưởng đến quyết định và hành động của mình. 9 - Lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản: Sử dụng chức vụ, quyền hạn để lợi dụng, chiếm đoạt tài sản công cộng cho mục đích cá nhân. - Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành nhiệm vụ, công vụ vì vụ lợi: Sử dụng chức vụ, quyền hạn trong quá trình thực hiện nhiệm vụ, công vụ nhằm đạt lợi ích cá nhân. - Lạm quyền trong khi thi hành nhiệm vụ, công vụ vì vụ lợi: Lợi dụng chức vụ, quyền hạn mà không tuân thủ quy định pháp luật hoặc vi phạm quyền của người khác để vụ lợi.
- Lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hưởng đối với người khác để trục lợi: Sử dụng chức vụ, quyền hạn để ảnh hưởng, đe dọa hoặc lợi dụng người khác vì mục đích trục lợi. - Giả mạo trong công tác vì vụ lợi: Sử dụng giả mạo, làm giả văn bản, thông tin hoặc tài liệu trong quá trình làm việc để vụ lợi. - Đưa hối lộ, môi giới hối lộ để giải quyết công việc của cơ quan, tổ chức, đơn vị hoặc địa phương vì vụ lợi: Đề nghị hoặc trao đổi tiền, quà hay lợi ích khác để thuận lợi trong việc giải quyết công việc. - Lợi dụng chức vụ, quyền hạn sử dụng trái phép tài sản công vì vụ lợi: Sử dụng trái phép tài sản công cộng để đạt lợi ích cá nhân.
- Nhũng nhiễu vì vụ lợi: Can thiệp, làm trái quy định hoặc gây rối trong quá trình công việc để vụ lợi. - Không thực hiện, thực hiện không đúng hoặc không đầy đủ nhiệm vụ, công vụ vì vụ lợi: Không thực hiện, thực hiện không đúng hoặc không hoàn thành nhiệm vụ, công vụ theo quy định để vụ lợi. - Lợi dụng chức vụ, quyền hạn để bao che cho người có hành vi vi phạm pháp luật vì vụ lợi; cản trở, can thiệp trái pháp luật vào việc giám sát, kiểm tra để vụ lợi… 10 1. Khái niệm phòng, chống tham nhũng trong lĩnh vực giao thông vận tải đường bộ Hiện nay, chưa có khái niệm chính thức về PCTN, tất cả các nghiên cứu đang dựa trên những góc độ nghiên cứu khác nhau về tham nhũng để đưa ra các biện pháp PCTN.
Tuy nhiên căn cứ theo Từ điển Tiếng Việt “Phòng” là việc chuẩn bị trước,”Chống” sẵn sàng đối phó với sự cố. PCTN là việc trang bị trước những hoạt động cần thiết, nhằm ngăn chặn những hành vi vụ lợi của người có chức vụ, quyền hạn khi thực hiện công vụ được giao. Theo tác giả Lê Thị Nga [13] có nhận định “PCTN là các biện pháp mà nhà nước áp dụng để phòng ngừa, ngăn chặn sự phát sinh hành vi tham nhũng, phát hiện và xử lý hành vi tham nhũng”. Hoạt động PCTN bao gồm hai hoạt động được thực hiện song song là phòng ngừa tham nhũng và chống tham nhũng.
Trong đó phòng ngừa tham nhũng là các biện pháp để phòng, ngăn ngừa các sự phát sinh và các yếu tố có thể tạo ra sự phát sinh các hành vi tham nhũng. Bên cạnh đó là quá trình phát hiện và xử lý các hành vi tham nhũng đã phát sinh là quá trình tìm ra các hành vi tham nhũng thông qua các hoạt động nghiệp vụ nhất định, từ đó áp dụng các biện pháp trừng phạt của nhà nước đối với chủ thể có hành vi tham nhũng, hoạt động này do cơ quan nhà nước có thẩm quyền thực hiện như cơ quan thanh tra, kiểm toán, điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án .TS Nguyễn Đăng Dung, tham nhũng là “bệnh dịch” muốn chống tham nhũng phải hiểu được nguồn của mầm bệnh và cơ chế lây nhiễm của nó, từ đó có phương pháp phòng dịch phù hợp. Theo Giáo sư Dung vacxin hữu hiệu nhất để PCTN chính là phân công, phân nhiệm, phân quyền, công khai, minh bạch trong nhà nước và nền báo chí tự do là một phương thức làm sạch môi trường tránh lây nhiễm. Vì vậy, nhà nước pháp quyền phải có tiêu chí là một nhà nước có chủ trương, chính sách chống tham nhũng.
Vắc xin để tiêm 11 vào cơ thể nhà nước, để đảm bảo có thể phòng, chống được dịch bệnh tham nhũng không thể nào khác hơn phải lấy “Quyền lực đối trọng quyền lực” phải lấy tham vọng đối trọng với tham vọng, dùng quyền lực của cơ quan này kiểm soát quyền lực của cơ quan kia. Để vắc xin đó được phát huy tối đa công dụng thì nó cần được quy định trong văn bản có hiệu lực pháp lý tối cao và các văn bản pháp luật, chỉ khi như vậy tất cả mọi người, không trừ bất cứ ai đều được tiêm vắc xin phòng dịch. Việc xác định PCTN là hoạt động của các cơ quan nhà nước áp dụng là chưa thật sự đầy đủ, khi luật PCTN 2018 đã công nhận hành vi tham nhũng trong lĩnh vực tư tại Việt Nam. Vì vậy, PCTN còn là hoạt động của các được áp dụng cả trong khu vực tư nhân và cả người dân.
Như vậy, có thể hiểu “PCTN là tổng thể các biện pháp pháp lý - xã hội nhằm phòng ngừa, ngăn chặn sự phát sinh hoặc các yếu tố làm phát sinh hành vi tham nhũng, phát hiện và xử lý hành vi tham nhũng”. Công tác PCTN được diễn ra ở nhiều ngành, nhiều lĩnh vực, nhiều cấp độ, nhiều địa phương khác nhau. Trong các lĩnh vực và các cấp độ đó, có công tác PCTN trong lĩnh vực đường bộ. Đường bộ là một lĩnh vực quan trọng trong sự phát triển kinh tế của Việt Nam và do đó thu hút các nhà đầu tư trong nước và quốc tế.
Tuy nhiên, đây cũng là lĩnh vực có nguy cơ tham nhũng cao nếu như các chủ thể và đối tượng không làm tốt công tác PCTN. Chủ thể tham gia PCTN ở mức độ này hay mức độ khác bao gồm cơ quan, tổ chức, cá nhân trong và ngoài cơ quan. Ngoài chủ thể là các cơ quan quản nhà nước về đường bộ là Bộ GTVT, Cục ĐBVN, các cơ quan, tổ chức, cá nhân ngoài hệ thống như người dân và doanh nghiệp, các tổ chức có sử dụng dịch vụ trong lĩnh vực đường bộ, cơ quan báo chí và truyền thông cũng tham gia PCTN trong lĩnh vực đường bộ. 12 Luật PCTN năm 2018 đã chỉ rõ những hành vi tham nhũng, xác định hành vi đưa hối lộ, môi giới đưa hối lộ… cũng là hành vi tham nhũng.
Trong hoạt động PCTN trong lĩnh vực đường bộ, cần xác định rõ các hành vi tham nhũng.