Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ QUY TRÌNH XÂY DỰNG VĂN BẢN LUẬT 1. KHÁI QUÁT CHUNG VỀ LẬP PHÁP 1. Bản chất, chức năng và vai trò của pháp luật a. Bản chất của pháp luật Cũng như Nhà nước, pháp luật là một hiện tượng lịch sử, chỉ xuất hiện trong những điều kiện nhất định về kinh tế, xã hội và chính trị trong xã hội loài người.
Đó là điều kiện xã hội phân chia thành giai cấp và đấu tranh giai cấp, với sự tồn tại của Nhà nước cùng với các quan hệ chính trị. Với tư cách là một trong các phương thức cai trị của Nhà nước, pháp luật được dùng như là quy tắc phổ biến chung để xác lập và duy trì các quan hệ: Giữa Nhà nước với công dân và các tổ chức của công dân; giữa các cơ quan nhà nước cấp trên và cấp dưới; nhằm quy định và điều chỉnh các hành vi xã hội theo những hướng nhất định. Như vậy, pháp luật chỉ xuất hiện trong xã hội có sự phân hoá và đấu tranh giai cấp nhằm dung hoà mâu thuẫn đó trong một trật tự nhất định. Và Nhà nước, với tính cách là tổ chức quyền lực đại diện cho giai cấp thống trị đã tiến hành hoạt động xây dựng hệ thống các quy tắc xử sự trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội.
Từ đó, pháp luật trở thành một hệ thống các quy tắc về hành vi của mọi cá nhân và tổ chức trong xã hội. Những quy tắc đó phản ánh ý chí của Nhà nước, biểu hiện trước hết là lợi ích của giai cấp thống trị và sau đó là nhu cầu ổn định và vận động có định hướng của xã hội. Bản chất của pháp luật gồm có tính giai cấp và tính xã hội. Trước hết, tính giai cấp của pháp luật biểu hiện ở chỗ, pháp luật phản ánh ý chí Nhà nước của giai cấp thống trị.
Nội dung đó được quy định bởi điều kiện sinh hoạt vật chất của giai cấp thống trị. Do nắm trong tay quyền lực nhà nước, 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com giai cấp thống trị đã thông qua Nhà nước để thể hiện ý chí của giai cấp mình một cách tập trung, thống nhất thành ý chí Nhà nước. Ý chí đó được thể chế hoá trong các văn bản pháp luật do một hệ thống các cơ quan nhà nước với thẩm quyền khác nhau ban hành theo những thủ tục nhất định. Trong xã hội có giai cấp, sự điều chỉnh của pháp luật trước hết nhằm mục đích điều chỉnh các quan hệ giai cấp.
Và như vậy, pháp luật là công cụ thể hiện sự thống trị giai cấp, củng cố và bảo vệ giai cấp thống trị. Bên cạnh đó, với tính cách là những quy tắc xử sự trong xã hội, bản chất của pháp luật còn được bộc lộ thông qua tính xã hội của nó. Trong cuộc sống xã hội, các cá nhân và tổ chức càng ngày càng có mối quan hệ đa dạng và phong phú, thể hiện thông qua những hành vi xử sự khác nhau. Xã hội, thông qua Nhà nước, ghi nhận những cách xử sự hợp lý, khách quan phù hợp với lợi ích và yêu cầu của số đông trong xã hội.
Đó là những quy tắc xử sự mang tính phổ biến, khách quan. Giá trị xã hội của pháp luật cũng thể hiện thông qua khả năng mô hình hoá và tiêu chuẩn hoá hành vi của nó. Qua đó, pháp luật sẽ trở thành công cụ để nhận thức xã hội và điều chỉnh các quá trình xã hội, đưa đến cho con người những lượng thông tin nhất định về các giá trị và yêu cầu của xã hội. Tuỳ từng nhà nước khác nhau mà bản chất của pháp luật thiên mạnh tính giai cấp hay tính xã hội của nó.
Ở Việt Nam, lịch sử đã trải qua nhiều thời điểm và giai đoạn mà tại đó, lợi ích và ý chí của giai cấp thống trị hoà nhập với ý chí và lợi ích của giai cấp khác và của cả dân tộc Việt Nam. Trong những trường hợp đó các quy định của pháp luật đã phản ánh những lợi ích chung, lợi ích phổ biến của xã hội, của dân tộc. Và bản chất của pháp luật Việt Nam thiên về tính xã hội nhiều hơn. Cùng với tính giai cấp và tính xã hội, hệ thống pháp luật của bất cứ quốc gia nào cũng chứa đựng trong mình bản sắc dân tộc [40, tr.
Pháp luật phản ánh những phong tục, tập quá, đặc điểm lịch sử, trình độ văn minh 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com và văn hoá của dân tộc. Và như vậy, pháp luật mới gần gũi với mọi người, được mọi người dễ dàng chấp nhận và tuân thủ. Chức năng của pháp luật Chức năng của pháp luật là những hình thức tác động đặc thù bằng con đường nhà nước lên các quan hệ xã hội. Đây là những phương diện, những mặt hoạt động chủ yếu của pháp luật, thể hiện bản chất và giá trị xã hội của pháp luật.
Những hình thức tác động đó phân biệt với những lĩnh vực hoạt động khác của Nhà nước như hoạt động nghiệp vụ hay hoạt động lập pháp. Xét mối quan hệ giữa sự tác động của pháp luật và toàn bộ hoạt động của Nhà nước ta thấy rằng, pháp luật là điều kiện để phát sinh năng lực hoạt động của Nhà nước. Bằng cách trực tiếp hay gián tiếp và ở những mức độ khác nhau, mọi hoạt động của Nhà nước đều tồn tại trên cơ sở của pháp luật, được pháp luật thừa nhận và bảo vệ. Như vậy, chức năng chủ yếu nhất của pháp luật chính là: Chức năng điều chỉnh các quan hệ xã hội và chức năng tác động lên ý thức con người (hay còn gọi là chức năng giáo dục của pháp luật).
Chức năng điều chỉnh các quan hệ xã hội của pháp luật thể hiện như sau: ở thời đại nào cũng vậy, các quan hệ xã hội luôn phát triển về số lượng và mức độ phức tạp của nó. Vì vậy mà pháp luật chỉ điều chỉnh những quan hệ xã hội mang tính chất điển hình và phổ biến. Bên cạnh đó thì không phải mọi quan hệ giữa con người với nhau trong xã hội đều có nhu cầu được điều chỉnh bằng pháp luật. Bởi vì, ngoài pháp luật ra thì chính trị, đạo đức, tôn giáo và tập quán đều có thể là những công cụ điều chỉnh các quan hệ xã hội.
Chức năng điều chỉnh các quan hệ xã hội của pháp luật được thể hiện ở hai mặt sau: Một là, nguy cơ tụt hậu của pháp luật so với sự phát triển của các quan hệ xã hội. Nói chung, pháp luật điều chỉnh các quan hệ xã hội đã hình thành và có xu hướng ổn định, phổ biến. Cho nên, về mặt khách quan luôn tồn tại mâu thuẫn giữa yêu cầu phải điều chỉnh và khả năng thực tế điều chỉnh của 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com pháp luật. Vì vậy, xây dựng và hoàn thiện pháp luật chính là việc lấp dần những lỗ hổng pháp luật; Hai là, vì bản thân pháp luật có khả năng sáng tạo định hướng và có tính quy luật, nên pháp luật có thể vượt lên, đón bắt và dự liệu trước những quan hệ xã hội sẽ xuất hiện.
Tóm lại, sự điều chỉnh của pháp luật đối với các quan hệ xã hội được thực hiện theo hai hướng chính. Thứ nhất, pháp luật ghi nhận các quan hệ chủ yếu và phổ biến trong xã hội; thứ hai, pháp luật bảo đảm cho sự phát triển của các quan hệ xã hội. Pháp luật vừa làm nhiệm vụ giữ gìn trật tự của các quan hệ xã hội, đưa chúng vào những phạm vi khuôn mẫu nhất định, vừa tạo điều kiện cho sự phát triển của các quan hệ xã hội theo hướng nhất định thể hiện ý chí của Nhà nước. Chức năng điều chỉnh các quan hệ xã hội của pháp luật được thực hiện thông qua các hình thức quy định cho phép, ngăn cấm, khuyến khích, quy định quyền và nghĩa vụ qua lại của các chủ thể quan hệ xã hội.
Về chức năng giáo dục của pháp luật được thực hiện thông qua sự tác động của pháp luật lên ý thức và tâm lý con người, làm cho con người hành động phù hợp với cách xử sự ghi trong quy phạm pháp luật. Và chức năng này được thể hiện thông qua việc ban hành, tuyên truyền, phổ biến và giáo dục pháp luật. Hơn nữa, khả năng giáo dục của pháp luật còn được thực hiện thông qua đời sống và thực tiễn pháp lý, thông qua những hành vi cụ thể của con người trong các lĩnh vực tuân thủ pháp luật, áp dụng pháp luật và thi hành pháp luật. Vai trò của pháp luật Pháp luật là hệ thống các quy phạm do Nhà nước đặt ra và được bảo đảm thi hành bằng các tổ chức, biện pháp mang tính chất nhà nước.
Pháp luật của mỗi xã hội đều thể hiện ý chí chính trị của giai cấp thống trị, đòi hỏi phải phù hợp với cơ sở hạ tầng xã hội đó là yếu tố điều chỉnh mang tính chất bắt buộc chung đối với các quan hệ xã hội. Do đó, pháp luật chính là phương tiện 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thể hiện đường, lối chính sách của Nhà nước; là công cụ quyền lực của quản lý nhà nước; thể chế hoá và bảo vệ quyền làm chủ của giai cấp thống trị. Mặt khác, trong đời sống xã hội, pháp luật là công cụ không thể thiếu, bảo đảm cho sự tồn tại, vận hành bình thường của xã hội nói chung và của nền đạo đức nói riêng. Pháp luật không chỉ là một công cụ quản lý nhà nước hữu hiệu, mà còn tạo môi trường thuận lợi cho sự phát triển của ý thức đạo đức, làm lành mạnh hoá đời sống xã hội và góp phần bồi đắp nên những giá trị mới.
Như vậy, với việc phân tích bản chất, chức năng và vai trò của pháp luật sẽ giúp các nhà lập pháp nhận thức được nền tảng lý luận: Luật đóng vai trò như thế nào đối với xã hội.