mở đầu cuộc viễn chinh sang Ba Tư phương Đông. Năm 337 TCN, quân đội viễn chinh của Alexander đã chinh phục được Ba Tư, tiếp đó xâm nhập Ấn Độ. Chính vị vua này đã chinh phục được Ba Tư rộng gấp 50 lần so với đất nước Makedonia, tiêu diệt mấy chục vạn quân Ba Tư. Tiếp đó ông chinh phục Ai Cập, được tăng lữ Ai Cập tôn xưng là “Con của Thần Mặt Trời”, rồi lại chiếm được thành Babilon nổi tiếng ở phương Đông, được vinh phong là “Vua Babilon và vua của bốn phương vũ trụ”… Ngày 13 tháng 06 năm 324 TCN, ông đột ngột chết khi ông 33 tuổi, vương quốc Makedonia trải dài trên Châu Á Âu, Phi tan rã từ đây [2,131-132].
Những người kế tục Makedonia thực tế đã chia nhau hùng cứ các vùng. Cuối cùng đến thế kỷ thứ III TCN, đế quốc Makedonia bị liệt thành nhiều quốc gia nhỏ, kết thúc thời kỳ Makedonia ở Hy Lạp cổ đại. Toàn bộ quá trình diễn biến lịch sử của thế giới cổ đại đặc biệt là giai đoạn Makedonia xâm chiếm Hy Lạp đã làm cơ sở về lịch sử và những điều kiện khách quan cho chúng ta nghiên cứu tác phẩm “Chính trị luận” của Aristotle. Aristotle viết tác phẩm được viết vào năm 350 TCN, chính là thời kỳ cực thịnh của người Makedonia ở Hy Lạp, dưới sự cai trị của vị vua Philip II, đồng thời lại là thầy giáo dạy học cho vua Alexan, cho nên tác phẩm cũng như cuộc đời của Aristotle có sự ảnh hưởng không nhỏ từ những sự kiện lịch sử quan trọng này.
Tuy nhiên, tác phẩm ra đời không chỉ là những diễn biến lịch sử thời kỳ mà Aristotle sống và viết tác phẩm này, nó còn chịu ảnh hưởng của rất nhiều những điều kiện khác, như những tiền đề chính trị - văn hóa xã hội, cơ sở lý luận và không thể không kể đến những tài năng của chính bản thân Aristotle. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2 Những tiền đề chính trị - xã hội cho sự ra đời quan niệm về nhà nước của Aristotle trong tác phẩm Xét về mặt lịch sử, thời điểm Aristotle viết về nền chính trị Hy Lạp đã xuất hiện nhiều chế độ chính trị, nhiều hình thức chính quyền, nhưng trực tiếp nhất phải nói đến những nền chính trị, những chế độ mà bản thân Aristotle chứng kiến và đánh giá những hình thức này, để từ đó ông có những quan niệm hoàn thiện hơn về chế độ chính trị, những thể chế nhà nước đúng và sai. Và để trình bày về chính trị một cách khoa học, Aristotle đã mở một cuộc nghiên cứu rộng rãi về hiến pháp của 158 đô thị Hy Lạp cũng như “man rợ” [25,265]. Trong số những chế độ chính trị mà Aristotle “tai nghe mắt thấy” có thể kể đến những hình thức nhà nước như các chế độ dân chủ nổi tiếng ở hai thành Sparta và Athens ở Hy Lạp.
Ngoài ra, Aristotle còn nghiên cứu, khảo sát chế độ chính trị ở các thành bang khác như Crete, Carthaga Trước hết, là chế độ chính trị ở Sparta. Sparta là một thành bang Hy Lạp được xây dựng sớm nhất trong lịch sử Hy Lạp (ngay từ thế kỷ IX TCN). Nằm ngay đồng bằng Laconi, thành bang Sparta có lợi thế phát triển kinh tế nông nghiệp và chăn nuôi. Thành bang Sparta có 3 tập đoàn người cùng sinh sống nhưng quyền lợi và nghĩa vụ hoàn toàn khác nhau.
Người Sparta – Đorien chiến thắng là giai cấp cầm quyền. Họ không tham gia sản xuất mà sống bằng sự nô dịch, bóc lột sức lao động của người Periet và nô lệ Hilot. Người Sparta chỉ có chức năng cai trị và tham gia vào quân sự để xâm lược hoặc bảo vệ đất nước. Chính vì vậy Sparta chế độ tư hữu không tồn tại, toàn bộ tài sản và ruộng đất cũng như nô lệ đều là những sở hữu chung của cư dân Sparta.
Còn hai giai cấp còn lại có nghĩa vụ phải nộp thuế để nuôi người Sparta, họ không có quyền về chính trị và không được phép kết hôn với người Đorien. Do vậy, ngay từ đầu mâu thuẫn giữa tầng lớp thống trị và 2 tầng lớp kia đã xuất hiện và ngày càng sâu sắc [21,169]. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đánh giá về chế độ chính trị ở Sparta, trong Quyển II tác phẩm “Chính trị luận” của Aristotle, ông đã phân tích và đánh giá rất rõ nét về thành bang này. Trước hết, đánh giá về nông nô Sparta, ông nhận định “Những nông nô xứ Thessaly vẫn thường nổi dậy chống lại chủ nhân, và những nông nô xứ Lacedaemon cũng thường nổi dậy chống lại chủ nhân, vì hoàn cảnh khốn khổ của họ khiến cho họ luôn chờ cơ hội để nổi dậy” [1,122].
Aristotle chỉ ra hạn chế chính trị cũng bắt nguồn từ vai trò của phụ nữ trong xã hội, chính phụ nữ làm hỏng đi chế độ chính trị. Ông viết: “Ngoài ra, phụ nữ Sparta lại được sống một cách phóng túng; điều này làm hỏng ý định của hiến pháp Sparta và đi ngược lại với hạnh phúc của quốc gia. Bởi vì chồng và vợ, mỗi người là một phần gia đình, cho nên quốc gia được chia đều làm hai phần: đàn ông và đàn bà. Vì vậy, tại một nhà nước mà phụ nữ sống buông thả, phóng túng, thì một nửa phải coi như là chẳng có pháp luật gì hết.
Và đó chính là điều đã thực sự xảy ra tại Sparta; các nhà lập pháp muốn cả nước trở nên mạnh mẽ và điều độ nên đã áp dụng các luật lệ đó trên đàn ông nhưng lại quên không chú ý đến phụ nữ, để mặc họ sống xa hoa và phóng túng” [1,123]. “Chính sự phóng túng đó của phụ nữ đã hoàn toàn vô dụng trong việc ngăn giặc và còn tạo nhiều rối rắm hơn là tấn công quân địch” [1,124]. Đối với chế độ tư hữu, người Sparta có sự bất bình đẳng tài sản. “Trong lúc một số người có rất ít tài sản, thì những người khác lại có rất nhiều, như thế điền sản đã chuyển sang tay của một số thiểu số”.
Sự kiện này, theo Aristotle đánh giá “là kết quả trực tiếp của những luật lệ sai lầm, vì mặc dù nhà lập pháp đã nêu rõ là việc buôn bán tài sản gia truyền là điều xấu xa, đáng khinh bỉ, nhưng mặt khác lại cho phép người dân được quyền cho tài sản để di chúc cho người khác. Cả hai cách này đều dẫn đến cùng một kết quả là có đến hai phần năm điền sản của Sparta thuộc quyền sở hữu 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com của phụ nữ. Lý do là vì phong tục cho phụ nữ được thừa hưởng tài sản và nhận hồi môn kếch xù. Cho nên, mặc dù Sparta có khả năng duy trì 1500 kỵ binh và 30 ngàn bộ binh, nhưng tổng số dân của Sparta đã xuống dưới mức 1000 người.
Kết quả này chứng minh là luật pháp của Sparta nhiều lầm lỗi, và chỉ cần thua một trận thôi thì cũng đủ tiêu vong vì thiếu lính”[1,126]. Cơ cấu chính trị của Sparta còn một khuyết điểm nữa, theo Aristotle, đó chính là ở cơ quan Giám sát viện. “Đây là một cơ quan có quyền lực cao nhất, nhưng Giám sát viên lại do toàn dân bầu ra, cho nên các chức vụ này dễ rơi vào tay những người nghèo túng và những người nghèo thì lại dễ bị hối lộ. Giám sát viện có quyền lực quá lớn và độc đoán đến nỗi các vị vua còn phải tìm cách lấy lòng họ.
Kết quả là quyền lực của hai cơ cấu này khiến cho cơ cấu chính trị bị suy đồi từ chế độ quý tộc biến sang dân chủ” [1,126]. Hội đồng trưởng lão cũng tồn tại hạn chế. Theo Aristotle, “mặc dù trưởng lão là những người có tài năng và được huấn luyện kỹ kàng về đức tính nam nhi, về điều này là có lợi cho quốc gia. Nhưng quy luật cho những trưởng lão này tại chức cho đến mãn đời là một điều cần phải bàn lại, vì trí óc cũng già theo thể chất.
Và khi mà ngay cả nhà lập pháp cũng không thể tin được phương thức mà những trưởng lão đã được huấn luyện, thì đó là điều nguy hiểm” [1,128]. Hơn nữa, cách bầu cử trưởng lão cũng ấu trĩ vì theo luật hiện hành là những ai muốn được bầu cử thì phải ra ứng cử, trong khi những người thực sự tài đức phải được bổ nhiệm, dù có muốn làm hay không”. Điều mà Platon phê phán nhà lập pháp trong tác phẩm “Luật pháp” theo Aristotle cũng là sự phê phán chính đáng. “Toàn bộ cơ cấu chính trị của Sparta chỉ xiển dương một đức tính duy nhất; đó là đức tính của quân nhân – đức tính cần thiết để chiến thắng trong chiến tranh.
Khi chiến tranh tiếp diễn, đức tính này giúp duy trì sức mạnh, nhưng khi đã tạo nên được đế quốc rồi, thì lại thất bại trong hòa bình vì không biết làm gì hết vì cả cuộc đời chỉ được 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com huấn luyện để đánh nhau. Còn một lầm lỗi nữa cũng không kém; đó là, dù họ nhận thức đúng đắn là những điều tốt đẹp mà người ta mong muốn, như là hạnh phúc, danh vọng, hay những điều tương tự, chỉ đạt được những điều thiện và đức hạnh, nhưng họ lại lầm lẫn rằng những điều tốt đẹp mà họ mong muốn đó lại là những điều cao cả hơn đức hạnh. Thêm một điểm nữa: tiền thuế thu được nhà nước đã bị quản trị quá tồi. Ngân khố không còn tiền bạc vì nhà nước phải lo chiến phí, nhưng người dân lại không muốn đóng thuế.
Tiền thuế đóng cho nhà nước là thuế đánh trên điền sản, và dù đa số công dân Sparta là chủ điền, họ chẳng buồn quan tâm xem những người khác đóng thuế như thế nào. Kết quả mà nhà lập pháp định làm đã bị đảo ngược lại: làm cho nhà nước nghèo đi và người dân thêm tham lam. Tóm lại, Sparta là một thành bang Hy Lạp lạc hậu về kinh tế, bảo thủ và phản động về chính trị, một nhà nước quân phiệt. Sparta là dinh lũy của các thế lực bảo thủ, kìm hãm xu hướng dân chủ của các thành bang Hy Lạp, là nơi tập kết, điểm cư trú chính trị của các chính khách Athens chủ trương duy trì nền chính trị bảo thủ, kẻ thù của dân chủ Athens.
Thành bang Athens Ngược lại với thành bang Sparta, thành bang Athens lại nổi tiếng với nền dân chủ cổ đại Hy Lạp. Giai cấp thống trị ở Athens có 2 bộ phận: quý tộc chủ nô ruộng đất và quý tộc chủ nô công thương.