Chương 1 ĐIỀU KIỆN LỊCH SỬ, TIỀN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ CỦA FUKUZAWA YUKICHI 1. Điều kiện lịch sử hình thành tư tưởng chính trị của Fukuzawa Yukichi Xã hội thời kỳ Edo là giai đoạn phát triển cao nhất và cuối cùng của chế độ phong kiến Mạc phủ ở Nhật Bản. Trong khoảng thời gian sau cùng của chế độ Mạc phủ này lịch sử Nhật Bản trải qua nhiều chuyển biến hết sức phức tạp và đa dạng. Viết về lịch sử Nhật Bản thời kỳ này, hầu hết các nhà nghiên cứu, tác giả đều cho rằng, Edo là thời kỳ mà Nhật Bản đã diễn ra những biến chuyển hết sức căn bản; những ngành kinh tế phát triển vượt trội.
Và đây cũng là thời kỳ chuẩn bị những tiền đề kinh tế, xã hội và tư tưởng hết sức quan trọng trong công cuộc canh tân của Nhật Bản thời kỳ cận đại. Nhìn một cách khái quát, có thể thấy đây là giai đoạn mà nhà nước trung ương có được sự điều hành tương đối thống nhất trên toàn lãnh thổ, nhưng đây cũng là thời kỳ trỗi dậy của các lãnh chúa địa phương. Trong vòng hơn hai thế kỷ, kinh tế của nước Nhật vẫn chủ yếu dựa vào nền nông nghiệp tự nhiên, song các ngành kinh tế như thủ công nghiệp, thương nghiệp đã phát triển nổi bật. Edo được coi là giai đoạn đóng cửa nhưng Nhật Bản vẫn duy trì giao thương buôn bán nhất định với một số nước trong khu vực và phương Tây.
Đầu thế kỉ XIX chế độ Mạc phủ ở Nhật Bản lâm vào khủng hoảng suy yếu. Về kinh tế, nông nghiệp vẫn dựa trên quan hệ sản xuất phong kiến lạc hậu. Địa chủ bóc lột nhân dân lao động rất nặng nề. Tình trạng mất mùa đói khát liên tục xảy ra.
Công nghiệp ở các thành thị, hải cảng, kinh tế hàng hoá đang dần phát triển, công trường thủ công xuất hiện ngày càng nhiều. Những mầm mống kinh tế tư sản chủ nghĩa phát triển nhanh chóng. Về xã hội, tầng lớp tư sản thương nghiệp ra đời từ lâu, tầng lớp tư sản công nghiệp hình thành và ngày càng giàu có. Các nhà công thương lại không có quyền lực về chính trị.
Giai cấp tư sản vẫn còn yếu, không đủ sức xoá bỏ chế độ phong kiến, nông dân là đối tượng bóc lột chủ yếu của giai cấp phong kiến, còn thị dân thì không chỉ bị phong kiến khống chế mà còn bị các nhà buôn và bọn cho vay lãi bóc lột. Đến giữa thế kỉ XIX, Nhật Bản vẫn là quốc gia phong kiến, nhà vua được tôn là Thiên hoàng, có vị trí tối cao nhưng quyền hành chủ yếu thuộc về Tướng quân. Giữa lúc mâu thuẫn giai cấp trong nước ngày càng gay gắt, chế độ Mạc Phủ khủng hoảng nghiêm trọng thì các nước tư bản phương Tây, trước tiên là Mỹ, dùng áp lực quân sự đòi Nhật Bản bỏ thi hành chính sách “bế quan tỏa cảng”, phải thực hiện thông thương buôn bán với bên ngoài. Như vậy, đến thời điểm này, Nhật Bản bị lâm vào cuộc khủng hoảng trầm trọng, đứng trước sự lựa chọn hoặc tiếp tục con đường trì trệ, bảo thủ để các nước đế quốc xâu xé; hoặc canh tân, cải cách xoá bỏ chế độ phong kiến, đưa Nhật Bản hội nhập với nền kinh tế phương Tây.
Giai đoạn cuộc Duy tân Minh Trị, do những hiệp ước bất bình mà chính quyền Mạc Phủ ký kết với nước ngoài làm cho các tầng lớp xã hội phản ứng mạnh mẽ, dẫn tới phong trào đấu tranh chống So-gun và kết quả là chính quyền Mạc Phủ sụp đổ. Năm 1868, Thiên hoàng Minh Trị lên nắm quyền và thực hiện hàng loạt cải cách tiến bộ nhằm đưa Nhật Bản thoát khỏi tình trạng phong kiến lạc hậu. Trong đó, về chính trị, Nhật Hoàng tuyên bố thủ tiêu chế độ Mạc Phủ, thành lập chính phủ mới, thực hiện bình đẳng, ban bố quyền tự do, ban hành Hiến pháp năm 1889. Về kinh tế, Nhật Hoàng thực hiện thống nhất tiền tệ, thống nhất thị trường, xóa bỏ độc quyền ruộng đất của giai cấp phong kiến, tăng cường phát triển kinh tế 9 tư bản chủ nghĩa ở nông thôn, xây dựng cơ sở hạ tầng, cầu cống, đường sá phục vụ giao thông liên lạc.
Về quân sự, được tổ chức huấn luyện theo kiểu phương Tây, chế độ nghĩa vụ quân sự thay cho chế độ trưng binh, chú trọng đóng tàu chiến, sản xuất vũ khí, đạn dược. Về giáo dục, thi hành chính sách giáo dục bắt buộc, chú trọng nội dung khoa học kỹ thuật trong chương trình giảng dạy, cử học sinh giỏi đi du học ở phương Tây. Cuộc cải cách này đã mang ý nghĩa quan trọng, có ý nghĩa gần như một cuộc cách mạng dân chủ tư sản, theo đó, đã đưa Nhật Bản thoát khỏi số phận bị các nước tư bản phương Tây xâm chia cắt, chèn ép đồng thời mở đường cho chủ nghĩa tư bản phát triển ở Nhật. Giai đoạn đầu Nhật Bản phát triển sang hướng đế quốc chủ nghĩa là khoảng thời gian 30 năm cuối thế kỷ 19, đặc biệt là sau chiến tranh Trung – Nhật (1894 – 1895) kinh tế Nhật Bản phát triển mạnh mẽ.
Xuất phát từ quá trình tập trung trong công nghiệp, thương nghiệp với ngân hàng đã đưa đến sự ra đời của các công ty độc quyền chi phối đời sống kinh tế và chính trị Nhật Bản. Cùng với sự phát triển của chủ nghĩa tư bản là sự bần cùng hoá của quần chúng nhân dân lao động. Fukuzawa Yukichi tên phiên âm tiếng Việt là Phúc Trạch Dụ Cát hay còn gọi là Phúc Ông sinh vào tháng 1 năm 1835 trong một gia đình samurai cấp thấp ở Nakatsu (Trung Tân) một lãnh địa nhỏ ở miền Bắc Đảo Kyushi, Nhật Bản. Do thành phần xuất thân chỉ là Samurai cấp thấp nên tổ tiên của ông bị bạc đãi và chịu không biết bao nhiêu nỗi cay đắng của chế độ phong kiến với những điều kiện lịch sử như đã nói ở trên, bởi vậy hơn ai hết, Fukuzawa ý thức được một cách sâu sắc về những mặt phi lý trong xã hội phong kiến.
Bên cạnh rất nhiều những hạn chế về mặt văn hóa giáo dục thời kỳ Mạc phủ, nhưng vào giai đoạn cuối của thời kỳ này, cũng là thời mà Fukuzawa Yukichi sinh sống, về mặt điều kiện văn 10 hóa giáo dục, và một số thay đổi mang tính cấp thiết trong đời sống xã hội lúc bấy giờ cũng đã tác động không nhỏ và góp phần hình thành nhận thức phản biện, phân tích của Fukuzawa. Những cống hiến mang tính tích cực hiếm hoi của thời kỳ này cùng với những hạn chế, lạc hậu rất phổ biến của nó cũng tác động không nhỏ vào quá trình hình thành tư tưởng cải cách của Fukuzawa.Fukuzawa Yukichi là một nhà cải cách chính trị-xã hội, nhà giáo dục tiên phong, nhà tư tưởng tiêu biểu của Nhật Bản vào cuối thời Edo, đầu thời kỳ Minh Trị, tức thời điểm dao động với nhiều chuyển biến lớn trong lịch sử Nhật Bản. Tư tưởng của ông đã ảnh hưởng sâu đậm với phong trào canh tân ở Nhật Bản vào cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, tạo nền móng cho Nhật Bản trở thành một cường quốc thế giới. Hình ông được in trên tờ tiền 10.000 Yen cũng cho chúng ta thấy được những đóng góp và sức ảnh hưởng của Ông đối với nước Nhật như thế nào, và điều này cũng thể hiện lòng biết ơn của người Nhật đối với Fukuzawa.
Ông sinh năm 1835, mất năm 1901, thọ 66 tuổi. Một điều rất ngẫu nhiên là cuộc cải cách Minh Trị duy tân bắt đầu vào năm 1868, chính là lúc Fukuzawa 33 tuổi. Tức là nếu lấy năm Minh Trị thứ nhất làm mốc có thể chia cuộc đời 66 năm của ông thành hai phần, nửa đời trước của ông là thời gian triều đại Mạc Phủ và phần nửa sau là sau khi vua Minh Trị chấp chính. Qua đó sẽ thấy được những biến cố lớn lao, thể hiện giai đoạn đặc sắc của thời kỳ triều đại thay đổi không chỉ đối với bản thân cuộc đời Fukuzawa Yukichi mà của cả đời sống kinh tế văn hóa xã hội Nhật Bản.
Những biến cố chính trị trong xã hội Nhật Bản lúc bấy giờ xuyên suốt quá trình lịch sử mà cuộc đời ông trải qua trong giai đoạn giao thời chính trị ấy bao gồm từ khi sinh ra và lớn lên, quá trình học tập, quá trình tìm tòi, đi sang phương Tây 3 lần tiếp thu văn hóa và nền học vấn cũng như tư tưởng phương Tây đã góp phần tác động vào quá trình hình thành tư tưởng của Fukuzawa Yukichi trong đó 11 bao gồm những tư tưởng chính trị, luật pháp, chính phủ, quốc dân, giáo dục, vv. Bối cảnh quá trình cuộc đời ông trải qua đó là yếu tố tác động, là những điều kiện lịch sử cụ thể đã tác động đến sự hình thành tư tưởng của Fukuzawa Yukichi trên các lĩnh vực mà nổi bật trong đó là giáo dục, quân sự, luật pháp và chính trị. Nhìn chung, chính điều kiện lịch sử trong xã hội Nhật Bản đã thành lập chế độ nhà nước của Minh Trị Thiên Hoàng và cũng cung cấp những điều kiện góp phần sinh ra nhà tư tưởng Fukuzawa Yukichi trong hoàn cảnh đặc biệt của nó. Sau đó, do ảnh hưởng tiếp thu từ tư tưởng Fukuzawa, một phần trong tư tưởng chung của tầng lớp quý tộc tư sản thời bấy giờ đã quyết định con đường phát triển của Nhật Bản và cũng đưa Nhật Bản đạt đươc những thành tựu nổi bật, là quốc gia điển hình của châu lục trong đường lối phát triển.
Đây là một cuộc cải cách duy tân mang tính chất quy luật thời đại, đưa một nước Nhật nghèo lạc hậu trở thành giàu mạnh, thoát khỏi tình trạng bị thu phục của các nước đế quốc phương Tây. Và đóng góp lớn lao và rõ nét trong cuộc cách mạng đó, trong cái thành tựu đó chính là những tư tưởng cải cách của Fukuzawa Yukichi, hầu hết các tư tưởng của Ông đều được Nhà nước Minh Trị triển khai trong thực tế của đời sống xã hội từ kinh tế, đến giáo dục, từ chính trị đến khoa học kỹ thuật, … 1. Tiền đề lý luận hình thành tư tưởng chính trị của Fukuzawa Yukichi Tiền đề lý luận tác động sâu sắc đến tư tưởng chính trị của Fukuzawa Yukichi trước khi ông đến với tư tưởng tây học là tư tưởng giáo dục truyền thống của Trung quốc (Khổng Tử, Chu tử) và hai luồng tư tưởng có tính đối kháng trái ngược nhau, cùng tồn tại đó là các nhà tư tưởng theo thuyết Nhương di và thuyết Tá mạc của Nhật Bản được khởi xướng vào đầu những năm 60 thế kỷ XIX.