CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ VIỆC XÂY DỰNG NHÀ TRƯỜNG THÂN THIỆN Ở CẤP TIỂU HỌC 1. Vài nét về lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Trên thế giới Mô hình trường học thân thiện được triển khai xây dựng ở những nước đang phát triển vào những năm đầu tiên của thế kỷ 21. Mô hình này nhằm mục tiêu huy động tổng lực của nhà trường, gia đình, cộng đồng và xã hội trong việc chăm sóc, bảo vệ trẻ em, tạo cơ hội cho trẻ em phát huy khả năng của mình.
Thuật ngữ “trường học thân thiện” xuất hiện trên diễn đàn của UNICEF từ năm 1999. Trường học thân thiện được xây dựng trên cơ sở phát triển những ý tưởng trong Công ước quyền trẻ em, Tuyên ngôn giáo dục cho mọi người và Mục tiêu phát triển thiên niên kỷ của Liên Hiệp quốc. Ở Việt Nam Trong những năm qua, với sự hỗ trợ của Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF), Bộ GD&ĐT đã nghiên cứu và triển khai thí điểm một số nội dung mô hình trường học thân thiện ở các cấp học thông qua một số dự án: - Dự án “Phát triển trẻ thơ” do Vụ Giáo dục Mầm non chủ trì. - Dự án “Giáo dục Tiểu học bạn hữu trẻ em” do Vụ giáo dục Tiểu học và trung tâm Nghiên cứu Giáo dục Dân tộc chủ trì.
- Dự án “Giáo dục sống khỏe mạnh, kĩ năng sống cho trẻ em và trẻ chưa thành niên trong và ngoài trường học” do Vụ Công tác học sinh, sinh viên chủ trì. Các dự án trên vẫn được tiếp tục thực hiện. Riêng dự án “Giáo dục sống khỏe mạnh, kĩ năng sống cho trẻ em và trẻ chưa thành niên trong và ngoài trường học” được phát triển thành dự án “Thúc đẩy sự phát triển và tham gia của thanh thiếu niên” do Vụ Công tác học sinh, sinh viên phối hợp với Vụ Giáo dục Trung học chủ trì. Hiện nay, dự án đang triển khai mô hình “Trường Trung học cơ sở thân thiện” tại các trường thuộc các tỉnh, thành phố: 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh, Lào Cai, Đồng Tháp, An Giang, Trà Vinh, Gia lai và Kon Tum.
Phong trào “Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực” được Bộ GD&ĐT phát động và triển khai tới các trường tiểu học năm 2008-2009. Lễ phát động được tổ chức vào ngày 15/05/2008 tại trường Trung học cơ sở Vạn Phúc, Thành phố Hà Đông, Hà Tây (nay thuộc Quận Hà Đông, Hà Nội) với mục tiêu chính là huy động sức mạnh toàn xã hội xây dựng cho trẻ một môi trường giáo dục an toàn, thân thiện, phát huy tính chủ động, sáng tạo của học sinh trong học tập, nhằm từng bước nâng cao chất lượng giáo dục phổ thông, hạn chế tối đa tình trạng học sinh bỏ học. Việc nghiên cứu về “Xây dựng nhà trường thân thiện” còn rất mới mẻ. Công trình khoa học đầu tiên nghiên cứu về trường học thân thiện đó chính là sổ tay “Trường học thân thiện, học sinh tích cực” của Bộ GD&ĐT do nhà xuất bản giáo dục xuất bản năm 2008.
Trong công trình này, tác giả đã giới thiệu mục tiêu, những nội dung xây dựng trường học thân thiện, 24 câu hỏi về phong trào có ý nghĩa định hướng cho hoạt động xây dựng phong trào thi đua: “Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực”. Tại các trường tiểu học mặc dù các nhà quản lý giáo dục rất quan tâm, đã coi vấn đề này là quan trọng và cần thiết, nhưng lại chưa có những đề xuất các giải pháp hiệu quả, cụ thể phù hợp với điều kiện thực tế ở từng trường, việc triển khai phong trào còn gặp nhiều lúng túng. Chính vì vậy, chúng tôi cho rằng việc nghiên cứu, áp dụng những biện pháp cụ thể nhằm xây dựng nhà trường thân thiện ở các trường tiểu học là rất cần thiết, góp phần tích cực thúc đẩy sự phát triển giáo dục trường tiểu học Trung Hòa nói riêng và của ngành giáo dục nói chung. Một số khái niệm cơ bản 1.
Các khái niệm liên quan đến vấn đề quản lý 1. Quản lý Hoạt động quản lý xuất hiện từ rất sớm, khi con người biết hợp sức lại 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com với nhau nhằm thực hiện những yêu cầu nhất định và mục tiêu nhất định. Trong nền kinh tế xã hội hiện đại, đặc biệt là nền kinh tế tri thức, thì quản lý ngày càng có vai trò quan trọng trong việc đưa tri thức vào để điều khiển các hoạt động của xã hội. a/ Khái niệm quản lí Có nhiều khái niệm khác nhau: - Theo từ điển Tiếng Việt thông dụng, thuật ngữ quản lý được định nghĩa là: “Tổ chức, điều khiển hoạt động của một đơn vị, một cơ quan”.] - Theo các tác giả Nguyễn Quốc Chí và Nguyễn Thị Mỹ Lộc, khái niệm về quản lý được định nghĩa như sau: “Quản lý là quá trình đạt đến mục tiêu của tổ chức bằng cách vận dụng các hoạt động (chức năng) kế hoạch hóa, tổ chức, chỉ đạo (lãnh đạo) và kiểm tra”.
9] - Theo định nghĩa kinh điển nhất, hoạt động quản lý là các tác động có định hướng, có chủ đích của chủ thể quản lý (người quản lý) đến khách thể quản lý (người bị quản lý) trong một tổ chức nhằm làm cho tổ chức vận hành và đạt được mục đích của tổ chức. 9] Tuy cách diễn đạt về khái niệm quản lý của các học giả khác nhau nhưng những định nghĩa trên đều thể hiện được bản chất của hoạt động quản lý đó là hoạt động quản lý nhằm cho hệ thống vận động theo mục tiêu đã đặt ra, tiến đến trạng thái có chất lượng mới. Như vậy, chúng ta có thể khái quát: “Quản lý là hoạt động có ý thức của con người nhằm phối hợp hành động của một nhóm người hay một cộng đồng người để đạt được các mục tiêu đề ra một cách hiệu quả nhất”. Trong quản lý có hai bộ phận khăng khít, đó là chủ thể quản lý và khách thể quản lý.
Chủ thể quản lý có thể là cá nhân hay một nhóm người có chức năng quản lý hay điều khiển tổ chức, làm cho tổ chức vận hành và đạt tới mục tiêu. Khách thể quản lý bao gồm những người thừa hành nhiệm vụ trong tổ chức, chịu sự tác động, chỉ đạo của chủ thể quản lý nhằm đạt mục 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tiêu chung. Chủ thể quản lý làm nảy sinh các tác động quản lý, còn khách thể quản lý sản sinh ra vật chất và tinh thần có giá trị sử dụng, trực tiếp đáp ứng nhu cầu của con người, đáp ứng mục đích của chủ thể quản lý. Mục tiêu của quản lý là đạt giá trị tăng cho tổ chức.
Chính vì vậy quản lý phải bao gồm các yếu tố (điều kiện) sau: - Có (ít nhất một) chủ thể quản lý và đối tượng quản lý tiếp nhận các tác động của chủ thể quản lý và các khách thể có quan hệ gián tiếp với chủ thể quản lý. - Phải có một mục tiêu và một quỹ đạo đặt ra cho cả đối tượng quản lý và chủ thể quản lý. - Chủ thể phải thực hành việc tác động và phải biết tác động. Vì thế đòi hỏi chủ thể phải biết tác động và điều khiển đối tượng một cách có hiệu quả.
- Chủ thể quản lý có thể là một cá nhân, hoặc một cơ quan quản lý, còn đối tượng quản lý có thể là con người, giới vô sinh hoặc sinh vật. - Khách thể là các yếu tố tạo nên môi trường của hệ thống. b/ Bản chất của quản lý - Quản lý là hoạt động dựa vào quyền uy của chủ thể quản lý. Đó là: + Quyền uy về tổ chức hành chính; + Quyền uy về kinh tế; + Quyền uy về trí tuệ; + Quyền uy về đạo đức.
- Quản lý là hoạt động chủ quan của chủ thể quản lý. - Quản lý bao giờ cũng liên quan đến việc trao đổi thông tin và đều có mối liên hệ ngược. - Quản lý là một khoa học, một nghệ thuật, một nghề. c/ Chức năng của quản lí Quản lý là một dạng lao động đặc biệt điều khiển các hoạt động lao động và có 4 chức năng chủ yếu sau: 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Chức năng kế hoạch hóa (planning): Có nghĩa là xác định mục tiêu, mục đích đối với thành tựu tương lai của tổ chức và các con đường, biện pháp, cách thức để đạt được mục tiêu, mục đích đó.
- Chức năng tổ chức: Khi người quản lý đã lập xong kế hoạch, họ cần phải chuyển hóa những ý tưởng khá trìu tượng ấy thành hiện thực. Tổ chức chính là quá trình hình thành nên cấu trúc các quan hệ giữa các thành viên, giữa các bộ phận trong một tổ chức nhằm làm cho họ thực hiện thành công các kế hoạch và đạt được mục tiêu tổng thể của tổ chức. - Chức năng lãnh đạo - chỉ đạo (leading): Bao hàm việc liên kết, liên hệ với người khác và động viên họ hoàn thành những nhiệm vụ nhất định để đạt được mục tiêu của tổ chức. - Chức năng kiểm tra (controlling): Kiểm tra là một chức năng quản lý, thông qua đó một cá nhân, một nhóm hoặc một tổ chức theo dõi, giám sát các thành quả hoạt động và tiến hành những hoạt động sửa chữa, uốn nắn nếu cần thiết.
Bốn chức năng trên quan hệ với nhau tạo thành một chu trình quản lý chủ thể quản lý sử dụng thông tin như một công cụ quản lý. Môi trường Kế hoạch hóa Kiểm tra Thông tin Tổ chức Điều hành (Chỉ đạo) Sơ đồ 1.1: Mô hình chu trình quản lý 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Quản lý giáo dục a/ Khái niệm quản lý giáo dục “Giáo dục là một hiện tượng xã hội đặc biệt, bản chất của nó là sự truyền đạt và lĩnh hội kinh nghiệm lịch sử - xã hội của các thế hệ loài người, nhờ có giáo dục mà các thế hệ nối tiếp nhau phát triển, tinh hoa văn hóa dân tộc và nhân loại được kế thừa, bổ sung và trên cơ sở đó mà xã hội không ngừng tiến lên”.9] Giống như khái niệm quản lý, khái niệm quản lý giáo dục cũng được biểu đạt một cách rất đa dạng tuỳ theo những phương diện nghiên cứu và tiếp cận của nhà nghiên cứu về quản lý giáo dục. Điều này được thể hiện bởi một số quan niệm về quản lý giáo dục sau: Theo tác giả Phạm Minh Hạc: “Quản lý giáo dục là quản lý hoạt động dạy và học nhằm đưa nhà trường từ trạng thái này sang trạng thái khác và dần đạt tới mục tiêu giáo dục đã xác định” [10, tr.