phần mở đầu, kết luận, khuyến nghị, danh mục tài liệu tham khảo và phần phụ lục; luận văn được trình bày trong 3 chương, 14 tiết. Chƣơng 1: Cơ sở lí luận về quản lí hoạt động xây dựng nội dung giáo dục địa phương ở các trường tiểu học theo định hướng chương trình giáo dục phổ thông năm 2018 Chƣơng 2: Thực trạng quản lí hoạt động xây dựng nội dung giáo dục địa phương ở các trường tiểu học trên địa bàn thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ theo định hướng chương trình giáo dục phổ thông năm 2018 Chƣơng 3: Biện pháp quản lí hoạt động xây dựng nội dung giáo dục địa phương ở các trường tiểu học trên địa bàn thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ theo định hướng chương trình giáo dục phổ thông năm 2018. 6 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG XÂY DỰNG NỘI DUNG GIÁO DỤC ĐỊA PHƢƠNG Ở CÁC TRƢỜNG TIỂU HỌC THEO ĐỊNH HƢỚNG CHƢƠNG TRÌNH GIÁO DỤC PHỔ THÔNG NĂM 2018 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1.
Trên thế giới Tư tưởng giáo dục về học qua trải nghiệm thực tế và giáo dục địa phương (experiential education) đã xuất hiện sơ khai từ thời cổ đại, song nó chỉ thực sự phát triển và trở thành một tư tưởng giáo dục chính thống và phát triển thành học thuyết khi có những công trình nghiên cứu của các nhà tâm lí học, giáo dục học nổi tiếng trên thế giới. Trong quá trình phát triển của khoa học GD, hoạt động dạy và học được nghiên cứu một cách có hệ thống từ thế kỷ XVI, thời J.Cômenxki (1592-1670) tới nay; nhưng hoạt động trải nghiệm thực tế và giáo dục địa phương hầu hết chưa được sự quan tâm của các nhà khoa học. Tuy nhiên, trong lịch sử khoa học giáo dục, cũng có những tư tưởng nghiên cứu đề cập tới vấn đề này. Rabơle (1494-1553) là một trong những đại biểu tiêu biểu của chủ nghĩa nhân đạo Pháp và tư tưởng GD của thời kỳ văn hóa Phục hưng.
Ông cho rằng việc GD cho học sinh phải bao hàm tổng thể các nội dung: “Trí dục, đạo đức, thể chất và thẩm mỹ và phải có nhiều sáng kiến để tổ chức ra các hình thức giáo dục đặc biệt như ngoài việc học ở trên lớp và ở nhà, còn khuyến khích có nhiều các buổi tham quan tới xưởng thợ, các cửa hàng, tiếp xúc và giao lưu với các nhà văn, các nghệ sĩ, đặc biệt là mỗi tháng một lần thầy và trò về sống ở vùng nông thôn một ngày để tìm hiểu về thực tiễn cuộc sống đang diễn ra” [26]. Từ cuối thế kỉ XIX, xuất hiện mô hình dạy học trải nghiệm đầu tiên trên thế giới là mô hình về nghiên cứu ứng dụng và đào tạo thực nghiệm của nhà tâm lí học Kurt Lewin. Lewin đã luôn nhấn mạnh tới sự kết hợp chặt chẽ giữa lí thuyết và thực 7 hành trong giáo dục học sinh. Ông thấy rằng, việc học có thể đạt hiệu quả tối đa khi có mối quan hệ chặt chẽ giữa kinh nghiệm cá nhân và việc phân tích giải quyết nhiệm vụ học tập.
Đến thế kỷ XX, A. Macarenkô (l 888-1939) - nhà sư phạm lỗi lạc và nổi tiếng của Nga vào thập niên 20, 30 đã nói và bàn rất nhiều về tầm quan trọng của công tác giáo dục ngoài giờ lên lớp: “Tôi kiên trì nói rằng tất cả các vấn đề giáo dục, các phương pháp giáo dục không thể hạn chế trong các vấn đề giảng dạy của thầy giáo, lại càng không thể để cho quá trình giáo dục của chúng ta chỉ thực hiện và diễn ra trên lớp học, mà đáng ra phải được triển khai thực hiện trên mỗi mét vuông của đất nước chúng ta. Nghĩa là trong bất kỳ hoàn cảnh nào của cuộc sống, mỗi người lớn chúng ta cũng không bao giờ được quan niệm rằng công tác giáo dục cho trẻ em chỉ được tiến hành trên lớp học. Mà phải hiểu rằng công tác giáo dục, trong đó có gắn với thực tiễn cuộc sống sẽ chỉ đạo toàn bộ cuộc sống của trẻ em.
Nhắc đến học thuyết giáo dục trải nghiệm, phải nhắc đến quan điểm “học qua làm, học bắt đầu từ làm” của John Deway. Với triết lí giáo dục đề cao vai trò kinh nghiệm, từ giữa thế kỉ XX, ông đã đưa ra được quan điểm về vai trò của kinh nghiệm trong giáo dục. Ông cũng chỉ ra rằng, kinh nghiệm giúp nâng cao hiệu quả của giáo dục bằng cách kết nối người học, kiến thức học với thực tiễn cuộc sống, vì thế cần đưa các loại bài tập như nghề làm vườn, dệt, mộc. vào trong chương trình giảng dạy của các nhà trường [22].
David Kolb nghiên cứu chu trình học từ trải nghiệm. Theo ông, các bước của học tập trải nghiệm bao gồm kinh nghiệm cụ thể, quan sát phản chiếu, khái niệm hóa và thử nghiệm tích cực. Ngoài ra, còn phải kể đến rất nhiều các nhà giáo dục học hiện đại như Willingham, Conrad và Hedin, Druism, Owens và Owens, Karen Warren. Đối với các nước có nền giáo dục phát triển, đặc biệt là các nước tiếp cận chương trình giáo dục phổ thông theo hướng phát triển năng lực được quan tâm và triển khai dưới nhiều góc độ.
Trong khu vực Châu Á, từ năm 1973, học tập trải nghiệm đã được Hồng Kông áp dụng thông qua việc dạy học qua hoạt động tham quan, dã ngoại. Tư tưởng này tiếp tục phát triển ở các nước Châu Á khác như Singapore, Đài Loan, Hàn Quốc, Trung Quốc.Dạy học trải nghiệm có một bước tiến quan trọng hơn khi vào năm 2002, chương trình “Dạy học 8 vì một tương lai bền vững” đã được UNESCO thông qua. Trong chương trình này có phần quan trọng về học qua trải nghiệm sáng tạo. Nhiều tác giả đã chỉ ra sự cần thiết của chương trình giáo dục dựa vào địa phương phản ánh các đặc trưng mang tính địa phương (locally based curriculum) vào trong chương trình giáo dục nhà trường.
Một câu hỏi đặt ra là làm thế nào các chương trình giáo dục có thể gắn kết với các vấn đề thuộc về văn hóa, kinh tế, xã hội của mỗi địa phương. Sự gắn kết này đặt ra trong mục tiêu, nội dung cũng như hình thức tổ chức các hoạt động dạy học và giáo dục của nhà trường đó thu hút sự quan tâm của người học với tư cách là công dân có trách nhiệm của cộng đồng [22]. Chương trình giáo dục dựa vào địa phương là cách thức mà nhà giáo dục mang những vấn đề từ thực tiễn cuộc sống của cộng đồng địa phương vào trong nhà trường. Từ ý nghĩa đó, chương trình giáo dục địa phương có thể đáp ứng nhu cầu, bản sắc, ngôn ngữ, văn hóa, sở thích, điểm mạnh và nguyện vọng, nhu cầu của người học và gia đình các em, tập trung rõ ràng vào những gì hỗ trợ sự tiến bộ của tất cả người học, tích hợp những vấn đề đặc trưng của địa phương vào trong các môn học, giúp người học có kiến thức, giá trị và năng lực để họ có thể tiếp tục và tự tin và kết nối người học suốt đời.
Ở Việt Nam Ở Việt Nam, từ thời kì đầu tiên của nền giáo dục xã hội chủ nghĩa, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhấn mạnh và chỉ ra rằng: “Học phải đi đôi với hành, giáo dục phải kết hợp với lao động sản xuất, nhà trường luôn gắn liền với xã hội”. Mặc dù cũng đã được vận dụng trong nhiều loại hình trường, song lí thuyết về hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong đó có nội dung giáo dục địa phương vẫn còn vô cùng mới mẻ. Năm 2018 Chương trình giáo dục phổ thông mới ra đời, trong đó xuất hiện khái niệm mới: “Giáo dục địa phương”. Chương trình giáo dục phổ thông ban hành theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT ngày 26/12/2018 (CTGDPT 2018) nêu rõ: “Nội dung giáo dục của địa phương là những vấn đề cơ bản hoặc thời sự về văn hoá, lịch sử, địa lí, kinh tế, xã hội, môi trường, hướng nghiệp,… của địa phương bổ sung cho nội dung giáo dục bắt buộc chung thống nhất trong cả nước, nhằm trang bị cho học sinh những hiểu biết về nơi sinh sống, bồi dưỡng cho học sinh tình yêu quê hương, ý 9 thức tìm hiểu và vận dụng những điều đã học để góp phần giải quyết những vấn đề của quê hương” [8].
Nội dung giáo dục địa phương trong chương trình giáo dục phổ thông mới là những vấn đề cơ bản hoặc các vấn đề về thời sự về văn hoá, lịch sử, địa lí, kinh tế, xã hội, môi trường, hướng nghiệp, chủ trương, đường lối.của các địa phương, góp phần bổ sung cho những nội dung giáo dục bắt buộc chung thống nhất trong cả nước. Nhằm trang bị cho các em học sinh thêm những hiểu biết về nơi sinh sống, bồi dưỡng cho các em học sinh tình yêu với quê hương, đất nước, ý thức tìm hiểu và vận dụng những điều đã học để góp phần giải quyết những vấn đề kinh tế, chính trị, xã hội của quê hương, đất nước. Thực tế, đất nước ta có nhiều vùng miền, nhiều dân tộc sinh sống khác nhau và ta thấy tiếng nói, văn hóa, lịch sử, địa lý… của mỗi vùng quê cũng khác nhau nên nội dung chương trình, sách giáo khoa chung của Bộ khó có thể đề cập hết được. Nội dung giáo dục địa phương sẽ giúp các em học sinh có được những hiểu biết về địa phương mình, những trải nghiệm cần thiết và bổ ích nhất từ đó hình thành những giá trị sống, tính trách nhiệm cá nhân với tư cách là người công dân.
Việc xây dựng chương trình giáo dục địa phương là cần thiết để góp phần hình thành các năng lực, phẩm chất học sinh, đó là năng lực tự chủ và tự học, năng lực giao tiếp và hợp tác, năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo; các phẩm chất yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực, trách nhiệm. Bên cạnh đó, phát triển cho học sinh năng lực thích ứng với cuộc sống và biết vận dụng kiến thức (tự nhiên, văn hóa, xã hội) vào thực tiễn, ứng xử với tự nhiên phù hợp với yêu cầu phát triển bền vững, bảo vệ môi trường của đất nước và ở địa phương. Theo kế hoạch đối với cấp tiểu học, về định hướng nội dung giáo dục của địa phương, gồm một số vấn đề cơ bản hoặc thời sự về: Lịch sử hình thành và phát triển, truyền thống quê hương; lễ hội, nghệ thuật truyền thống, di tích lịch sử, danh nhân văn hóa; phong tục, tập quán địa phương. Địa lý, dân cư; cảnh quan thiên nhiên, môi trường tự nhiên; ngành nghề, làng nghề truyền thống của địa phương.
