Tổng quan nghiên cứu

Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 được ban hành theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT xác định nội dung giáo dục địa phương là một cấu phần bắt buộc, có vị trí tương đương các môn học cơ bản nhằm trang bị hiểu biết sâu sắc về cội nguồn và văn hóa cho học sinh. Theo lộ trình đổi mới từ năm học 2020 - 2021 đến năm 2024 - 2025, cấp tiểu học thực hiện tích hợp nội dung này vào Hoạt động trải nghiệm cũng như lồng ghép linh hoạt trong các môn học văn hóa. Tại thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ - cái nôi của di sản văn hóa Đất Tổ, công tác triển khai vẫn gặp nhiều thách thức về mặt biên soạn tài liệu, phương pháp dạy học tích hợp và cơ chế quản lý điều hành ở cấp cơ sở.

Đề tài tập trung nghiên cứu thực trạng quản lý hoạt động xây dựng nội dung giáo dục địa phương tại 05 trường tiểu học trọng điểm khu vực phía Bắc thành phố Việt Trì bao gồm: Tiểu học Gia Cẩm, Tiểu học Tân Dân, Tiểu học Đinh Tiên Hoàng, Tiểu học Dữu Lâu và Tiểu học Vân Phú trong giai đoạn 2018 - 2020. Mục tiêu trọng tâm là hệ thống hóa cơ sở lý luận, khảo sát thực tiễn công tác chỉ đạo và đề xuất 05 biện pháp quản lý khả thi nhằm chuẩn hóa quy trình triển khai.

Ý nghĩa của nghiên cứu thể hiện qua việc tạo dựng khung quản lý khoa học, nâng cao tỷ lệ giáo viên làm chủ chương trình giáo dục tích hợp đạt trên 85%, đồng thời giúp 100% các trường tiểu học tại địa phương định hình kế hoạch giáo dục nhà trường phù hợp với đặc thù kinh tế, lịch sử và văn hóa địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng thuyết học tập trải nghiệm của David Kolb với chu trình 4 giai đoạn gồm: kinh nghiệm cụ thể, quan sát phản chiếu, khái quát hóa và thử nghiệm tích cực. Đồng thời, quan điểm học qua làm của John Dewey được vận dụng nhằm khẳng định tri thức địa phương chỉ thực sự phát huy giá trị khi gắn kết chặt chẽ với đời sống thực tế của học sinh. Về mặt quản trị học đường, đề tài kế thừa lý thuyết quản lý nhà trường của các nhà khoa học giáo dục hàng đầu như Phạm Minh Hạc và Trần Kiểm, nhìn nhận nhà trường là một hệ thống mở cần sự điều phối đồng bộ giữa nhân lực, tài lực và vật lực.

Khung phân tích tập trung làm rõ 4 khái niệm cốt lõi: Quản lý nhà trường, Nội dung giáo dục địa phương, Tích hợp hoạt động trải nghiệm và Chương trình giáo dục dựa vào địa phương. Bản chất của quá trình này là sự cụ thể hóa các mục tiêu giáo dục phẩm chất và năng lực của Chương trình 2018 vào không gian văn hóa đặc trưng của tỉnh Phú Thọ.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu sơ cấp thu thập từ đợt khảo sát diện rộng bằng phiếu hỏi kết hợp phỏng vấn sâu và quan sát thực tiễn tại 05 trường tiểu học trên địa bàn thành phố Việt Trì trong năm học 2019 - 2020. Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 128 cán bộ quản lý, tổ trưởng chuyên môn và giáo viên trực tiếp tham gia công tác giảng dạy. Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên kết hợp thuận tiện được áp dụng nhằm đảm bảo tính đại diện cho cả khu vực trung tâm đô thị và vùng ven đô thị của thành phố.

Để xử lý dữ liệu, đề tài sử dụng phương pháp thống kê toán học, tính toán điểm trung bình và độ lệch chuẩn trên thang đo Likert 5 mức độ. Việc lựa chọn phương pháp định lượng kết hợp phân tích định tính giúp làm sáng tỏ mối tương quan giữa năng lực quản lý của cán bộ phụ trách với chất lượng các chuyên đề giáo dục địa phương đã thực hiện.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực tiễn tại 05 trường tiểu học thuộc thành phố Việt Trì chỉ ra 4 phát hiện quan trọng:

  • Nhận thức của cán bộ quản lý và giáo viên về tầm quan trọng của giáo dục địa phương đạt mức rất cao, với 88.5% đối tượng khảo sát khẳng định nội dung này là thiết yếu, điểm trung bình đạt 4.35/5.00.
  • Khâu lập kế hoạch và thiết kế ma trận nội dung còn nhiều hạn chế, khi có tới 57.4% giáo viên thừa nhận gặp khó khăn trong việc tự biên soạn tài liệu bổ trợ và chỉ 42.6% tự tin thiết kế kế hoạch dạy học tích hợp một cách độc lập.
  • Hình thức tổ chức hoạt động có sự chênh lệch lớn giữa các mô hình: Hoạt động tham quan di tích lịch sử và văn hóa như Đền Hùng, Hát Xoan đạt tần suất tổ chức 76.8%, trong khi các câu lạc bộ tìm hiểu văn hóa truyền thống chuyên sâu mới chỉ đạt mức 34.2%.
  • Công tác kiểm tra, đánh giá học sinh còn nghiêng nặng về kiểm tra lý thuyết nhận thức với tỷ lệ 68.4%, trong khi phương thức đánh giá qua hồ sơ học tập và sản phẩm trải nghiệm thực tế chỉ chiếm 31.6%.

Thảo luận kết quả

Sự chênh lệch giữa mức độ nhận thức và khả năng thực thi bắt nguồn từ cơ chế quản lý còn mang tính hành chính, thiếu sự đồng bộ trong việc phân bổ tài chính theo Thông tư số 51/2019/TT-BTC. Năng lực xây dựng chương trình của đội ngũ giáo viên tiểu học trước đây chủ yếu phụ thuộc vào sách giáo khoa có sẵn, dẫn đến lúng túng khi được giao quyền tự chủ chuyên môn.

Kết quả này tương đồng với các nghiên cứu của nhiều chuyên gia giáo dục trong nước khi đánh giá về giai đoạn đầu triển khai đổi mới chương trình phổ thông. Trong các báo cáo chuyên môn, dữ liệu thực trạng có thể được hệ thống hóa trực quan thông qua biểu đồ cột so sánh tỷ lệ mức độ nhận thức với mức độ thực hiện, kết hợp cùng bảng thống kê ma trận chỉ số trung bình và độ lệch chuẩn để các nhà quản lý nhận diện rõ khoảng cách giữa lý thuyết chỉ đạo và hành động thực tiễn tại từng nhà trường.

Đề xuất và khuyến nghị

Để nâng cao chất lượng giáo dục địa phương, luận văn đề xuất 5 giải pháp quản lý đồng bộ:

  • Tổ chức bồi dưỡng chuẩn hóa năng lực thiết kế bài dạy tích hợp cho 100% cán bộ quản lý và giáo viên tiểu học trước khi bước vào năm học mới, do Phòng Giáo dục và Đào tạo thành phố Việt Trì phối hợp với Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Phú Thọ chủ trì thực hiện.
  • Mở rộng quyền tự chủ chuyên môn cho các tổ bộ môn tại 05 trường tiểu học, phấn đấu đạt tỷ lệ 85% kế hoạch dạy học giáo dục địa phương được thẩm định đạt chuẩn chất lượng ngay trong năm học 2020 - 2021.
  • Đổi mới quy trình kiểm tra và giám sát theo hướng tư vấn chuyên môn thay vì kiểm tra hành chính, giảm 40% thủ tục hồ sơ giấy tờ và nâng tỷ lệ đánh giá học sinh bằng sản phẩm thực hành lên mức trên 75% trong giai đoạn 2021 - 2023.
  • Đẩy mạnh xã hội hóa giáo dục thông qua việc huy động các nghệ nhân Hát Xoan và ban quản lý di tích lịch sử tham gia vào bài giảng thực tế, đảm bảo 100% học sinh tiểu học được tham gia tối thiểu 02 chuyên đề trải nghiệm văn hóa di sản mỗi năm.
  • Đầu tư cơ sở vật chất và số hóa 100% học liệu giáo dục địa phương thành phố Việt Trì lên hệ thống thư viện điện tử dùng chung trước năm 2022 dưới sự quản lý của Ủy ban nhân dân thành phố.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

  • Cán bộ quản lý trường tiểu học gồm Hiệu trưởng và Phó Hiệu trưởng sử dụng đề tài làm cẩm nang vận dụng quy trình 6 bước lập kế hoạch và phân cấp quản lý chuyên môn hiệu quả.
  • Tổ trưởng chuyên môn và giáo viên trực tiếp giảng dạy tham khảo các khung chủ đề tích hợp di sản Hát Xoan, lễ hội Đền Hùng vào môn Tiếng Việt, Lịch sử - Địa lý và Hoạt động trải nghiệm.
  • Chuyên viên chỉ đạo chuyên môn tại các Phòng và Sở Giáo dục và Đào tạo ứng dụng khung đánh giá và khảo nghiệm thực tế để xây dựng văn bản hướng dẫn nghiệp vụ chuẩn xác.
  • Học viên cao học và nhà nghiên cứu chuyên ngành Quản lý giáo dục khai thác hệ thống lý luận khoa học, phương pháp thu thập số liệu trên thang đo chuẩn hóa để phục vụ các công trình nghiên cứu mở rộng tiếp theo.

Câu hỏi thường gặp

Nội dung giáo dục địa phương cấp tiểu học được triển khai theo hình thức nào trong Chương trình 2018?
Nội dung này được tích hợp trực tiếp vào Hoạt động trải nghiệm và lồng ghép linh hoạt trong các môn học như Tiếng Việt, Đạo đức, Tự nhiên và Xã hội, Lịch sử và Địa lý, không tổ chức thành môn học độc lập nhằm giảm tải cho học sinh.

Nguyên nhân chính khiến giáo viên tiểu học gặp khó khăn khi biên soạn nội dung địa phương là gì?
Khảo sát chỉ ra 57.4% giáo viên lúng túng do thiếu tài liệu hướng dẫn cụ thể cấp xã, phường và chưa được đào tạo chuyên sâu về kỹ năng thiết kế khung ma trận tích hợp liên môn theo định hướng phát triển phẩm chất.

Làm thế nào để đánh giá chính xác năng lực học sinh qua các hoạt động giáo dục địa phương?
Cần chuyển đổi hình thức kiểm tra viết lý thuyết truyền thống chiếm 68.4% sang đánh giá quá trình thông qua nhật ký trải nghiệm, bài thu hoạch nhóm, sản phẩm văn hóa tự làm và quan sát thái độ ứng xử của học sinh trong thực tế.

Việc tăng quyền tự chủ cho tổ chuyên môn mang lại lợi ích cụ thể nào?
Trao quyền giúp tổ chuyên môn chủ động lựa chọn chủ đề gắn với di sản địa phương, tăng khoảng 35% tính sáng tạo trong việc tổ chức các tiết học ngoại khóa và giảm áp lực hành chính từ cấp trên.

Kinh phí để tổ chức các hoạt động giáo dục địa phương được đảm bảo từ những nguồn nào?
Kinh phí được bảo đảm từ ngân sách nhà nước theo phân bổ của Thông tư số 51/2019/TT-BTC, kết hợp cùng các nguồn tài trợ xã hội hóa hợp pháp từ gia đình học sinh và các tổ chức cộng đồng tại địa phương.

Kết luận

  • Luận văn đã chuẩn hóa hệ thống lý luận về quản lý giáo dục địa phương cấp tiểu học theo các yêu cầu của Chương trình 2018.
  • Làm rõ thực trạng tại 05 trường tiểu học thành phố Việt Trì với chỉ số nhận thức đạt 4.35/5.00 nhưng năng lực thiết kế thực tế còn nhiều hạn chế.
  • Khẳng định tính cấp thiết của việc trao quyền tự chủ chuyên môn và đổi mới phương thức đánh giá kết quả học tập của học sinh.
  • Đề xuất hệ thống 05 giải pháp quản lý mang tính ứng dụng cao, khả thi trong giai đoạn chuyển đổi chương trình từ năm 2020 đến năm 2025.
  • Đóng góp luận cứ khoa học thực tiễn giúp ngành giáo dục địa phương nâng cao chất lượng toàn diện và bảo tồn di sản Đất Tổ.

Các cấp quản lý giáo dục cần nhanh chóng áp dụng đồng bộ các giải pháp trên vào kế hoạch năm học mới nhằm tạo bước đột phá trong công tác quản lý dạy học tích hợp.