Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ QUẢN LÝ XÂY DỰNG MÔI TRƯỜNG SƯ PHẠM TÍCH CỰC Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu 1. Các nghiên cứu ngoài nước Trong sự phát triển của nhà trường, môi trường giáo dục đóng một vị trí quan trọng thúc đẩy sự tiến bộ, đi lên của mỗi nhà trường. Chính vì vậy, xây dựng MTGD tích cực là nhiệm vụ cấp bách, hết sức quan trọng đối với các cấp quản lý giáo dục.
Nghiên cứu về vai trò, ý nghĩa của MTGD trong hoạt động giáo dục đã có nhiều công trình trong và ngoài nước đề cập đến. Sau đây là một số quan điểm tiêu biểu về xây dựng MTGD.Marx đã chỉ ra bản chất con người “là tổng hòa những quan hệ xã hội”, thông qua các mối quan hệ xã hội mà cá nhân chiếm lĩnh những giá trị xã hội, biến nó thành giá trị của bản thân. Vì vậy, nhân cách con người chỉ có thể được hình thành và phát triển trong những điều kiện của môi trường xã hội. Môi trường tác động đến con người nhưng con người cũng có thể tác động trở lại và cải tạo môi trường.
Marx nói: “hoàn cảnh sáng tạo ra con người trong chừng mực con người sáng tạo ra hoàn cảnh”. Vì vậy, con người bằng tính tích cực của mình cần phải cải tạo hoàn cảnh theo nhu cầu và lợi ích của mình. Những gì tốt đẹp thì để lại và phát huy, những gì chưa phù hợp phải điều chỉnh cho phù hợp với giá trị mới, những gì lạc hậu, trì trệ phải kiên quyết loại bỏ. Cải tạo các xấu, xây dựng cái tốt đẹp hơn cho xã hội chính là tạo ra MTGD tốt cho con người.
Dẫn theo tài liệu Chân dung những nhà cải cách giáo dục tiêu biểu (2008), NXB Tri thức, Hà Nội: Từ đầu thế kỉ XX, Dimitri Glinos đã viết: “Giáo dục phải thích ứng với những hoàn cảnh luôn thay đổi đối phó với những vấn đề mới, những nhu cầu mới và thường xuyên đòi hỏi những kĩ năng mới. Trong một thời gian dài, nền giáo dục đã không thể thích ứng được với các hoàn cảnh mới và gắn với các nhu cầu thực tế. Khoảng cách giữa giáo dục và cuộc sống ngày càng lớn và bây giờ, điều chúng ta cần không chỉ là một cuộc cải cách mà phải là một cuộc cách mạng để tái lập lại mối tương quan giữa giáo dục và cuộc sông” [33]. Từ các quan điểm trên, có thể khẳng định môi trường giáo dục có vai trò quan trọng trong sự phát triển của con người nói riêng và của xã hội nói chung.
Nhiều học giả nước ngoài đã có các công trình nghiên cứu về MTGD nói chung và môi trường sư phạm tích cực nói riêng. Tiêu biểu phải kể đến một số các công trình sau: Với nghiên cứu “Xã hội học giáo dục và Giáo dục học”, tác giả Stanislaw Kowalski cho thấy vấn đề giáo dục luôn gắn liền với những chuyển biến của xã hội. 6 Theo đó, sẽ xuất hiện những xu hướng giáo dục mới có ý nghĩa thay đổi nhận thức của cả người dạy và người học về phương pháp, chương trình và mối quan hệ trong giáo dục phổ thông. Nghiên cứu mặc dù không chỉ ra vấn đề môi trường sư phạm tích cực một cách trực tiếp, song cũng đã đề cập đến những đặc điểm cơ bản của môi trường này trong phần dự báo về sự thay đổi của MTGD trong tương lai [29].
Trong công trình nghiên cứu: “Tiến tới một phương pháp sư phạm tương tác”, hai tác giả Jean Marc Denomme và Madeleine Roy đã chuyển đổi mô hình dạy học quen thuộc: Người dạy - Người học - Tri thức sang Người dạy - Người học - Môi trường. Tác giả coi môi trường là yếu tố tham gia trực tiếp đến quá trình dạy học chứ không chỉ là nơi diễn ra hoạt động học. Theo đó, các tác giả đã nhấn mạnh đến một quy luật quan trọng: môi trường ảnh hưởng đến người dạy, người học; người học và người dạy phải thích nghi với môi trường. Ảnh hưởng và thích nghi đó chính là hệ quả của phương pháp sư phạm tương tác liên quan đến môi trường sư phạm tương tác.
Đây là một trong những nội dung liên quan đến phương pháp giáo dục trong MTSPTC. Vấn đề tương tác chính là yêu cầu tất yếu để đảm bảo tính cởi mở, gần gũi của hoạt động dạy - học trong MTSPTC [20]. Về giá trị tích cực của những mô hình và trạng thái giáo dục tích cực mới đã được tác giả J. Komensky chỉ ra trong tác phẩm “Thiên đường của trái tim”.
Theo đó, vấn đề thấu hiểu là trọng tâm trong xây dựng và vận hành MTGD tích cực hiện đại. Sự thấu hiểu giữa nhà quản lý với giáo viên; giữa giáo viên với giáo viên; giữa giáo viên với học sinh và giữa nhà trường và phụ huynh là cơ sở thiết lập tính nhân văn, nhân bản của MTGD tích cực [19]. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng không ghi nhận các giá trị khác, đặc biệt là chương trình giáo dục và chất lượng của giáo viên cũng như khát vọng được học của học sinh trong xây dựng MTSPTC. Các công trình đã tập trung nghiên cứu, làm sáng rõ vị trí, vai trò và nội dung phát triển MTSPTC ở nhiều hướng khác nhau.
Tuy nhiên chưa có công trình nào đề cập đến việc quản lý xây dựng MTSPTC. Các nghiên cứu trong nước Ở Việt Nam khi đề cập đến MTGD, đã có những quan điểm khác nhau, tuy vậy họ đều nhấn mạnh đến vai trò tích cực của MTGD. Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 4/11/2013 tại Hội nghị lần thứ VI Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo đã nêu: “Đầu tư cho giáo dục là đầu tư phát triển, được ưu tiên đi trước trong các chương trình, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội” [1]. Có thể thấy, quan điểm của Đảng và Nhà nước ta hiện nay đang ưu tiên đầu tư cho giáo dục, tập trung mọi nguồn lực để giáo dục ngày càng phát triển mạnh mẽ và bền vững.
7 Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh từng căn dặn cán bộ, giáo viên ngành Giáo dục: “Các cô, các chú, các cháu phải cùng nhau tổ chức và quản lý đời sống vật chất và tinh thần ở các trường học ngày một tốt hơn, tǎng cường bảo đảm sức khỏe và an toàn”. Cần phải phát huy đầy đủ dân chủ xã hội chủ nghĩa, xây dựng quan hệ thật tốt, đoàn kết thật chặt chẽ giữa thầy và thầy, giữa thầy và trò, giữa học trò với nhau, giữa cán bộ các cấp, giữa nhà trường và nhân dân để hoàn thành thắng lợi nhiệm vụ đó” [31]. Trong quá trình thực hiện đổi mới giáo dục, việc xây dựng môi trường giáo dục nhằm nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện là một trọng trách đối với CBGVNV trong mỗi nhà trường. Đó không chỉ là nền móng mà còn là động lực để tạo dựng nên một tập thể vững mạnh, nơi tập hợp cả trí tuệ và nhiệt huyết của các lực lượng tham gia vào quá trình giáo dục.
Đứng trước yêu cầu đổi mới giáo dục đòi hỏi mỗi cán bộ quản lý và giáo viên, nhân viên phải trang bị thêm những phẩm chất và năng lực mới. Tại Thông tư số 14 về chuẩn Hiệu trưởng cơ sở giáo dục phổ thông và Thông tư 20 về chuẩn nghề nghiệp giáo viên cơ sở giáo dục phổ thông đã quy định những tiêu chuẩn về phẩm chất và năng lực của CBQL, nhà giáo về xây dựng MTGD. Các tiêu chí cụ thể của tiêu chuẩn có khác nhau nhưng chủ yếu vẫn tập trung vào các mũi nhọn: xây dựng văn hóa nhà trường; thực hiện dân chủ trong nhà trường; xây dựng trường học an toàn, phòng và chống bạo lực học đường [5], [6]. Bên cạch đó, việc đảm bảo các điều kiện về cơ sở vật chất (CSVC), trang thiết bị dạy học trong quá trình giáo dục cũng là một trong những yếu tố quan trọng để tạo nên MTSPTC.
Điều 40 và 41 Thông tư 32/2020/TT-BGDĐT của Bộ GDĐT đã quy định rõ trách nhiệm của nhà trường trong việc quản lý và sử dụng CSVC, thiết bị giáo dục (TBGD) của nhà trường. Theo đó, ngoài việc xây dựng kế hoạch, lộ trình cụ thể trình cấp có thẩm quyền phê duyệt để tăng cường đầu tư CSVC, thì CBQL và GV, NV nhà trường phải có trách nhiệm quản lý và sử dụng hiệu quả CSVC, TBGD, tránh lãng phí, phải có kế hoạch cải tạo, nâng cấp CSCV, thiết bị để nâng cao chất lượng dạy học [7]. Ngày 17 tháng 7 năm 2017, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 80/2017/NĐ- CP quy định về môi trường giáo dục an toàn, lành mạnh, thân thiện, phòng, chống bạo lực học đường. Tiếp đó, Bộ GDĐT cũng ban hành Văn bản số 4890/BGDĐT- GDCTHSSV về triển khai thi hành Nghị định số 80/2017/NĐ-CP của Chính phủ quy định về MTGD an toàn, lành mạnh, thân thiện, phòng, chống bạo lực học đường [4].
Theo Nghị định 80: “Môi trường giáo dục là tất cả các điều kiện về vật chất và tinh thần có ảnh hưởng đến hoạt động giáo dục, học tập, rèn luyện và phát triển của người học; Môi trường giáo dục an toàn là môi trường giáo dục mà người học được bảo vệ, 8 không bị tổn hại về thể chất và tinh thần; Môi trường giáo dục lành mạnh là môi trường giáo dục không có tệ nạn xã hội, không bạo lực; người học, cán bộ quản lý, giáo viên, nhân viên có lối sống lành mạnh, ứng xử văn hóa; Môi trường giáo dục thân thiện là môi trường giáo dục mà người học được tôn trọng, đối xử công bằng, bình đẳng và nhân ái; được phát huy dân chủ và tạo điều kiện để phát triển phẩm chất và năng lực. Qua các văn bản chỉ đạo, có thể thấy môi trường giáo dục là một vấn đề được toàn Đảng, nhà nước và xã hội quan tâm. Trong đó xây dựng MTSP an toàn, thân thiện, dân chủ, lành mạnh và hiện đại là một trong những nhiệm vụ chiến lược trong quá trình nâng cao chất lượng giáo dục. Đó cũng là yêu cầu cấp thiết đáp ứng mục tiêu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục, phát triển đất nước trong thời kỳ hội nhập quốc tế.