Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG XÂY DỰNG MÔI TRƯỜNG GIÁO DỤC CHO TRẺ MẪU GIÁO Ở Ở CÁC TRƯỜNG MẦM NON THEO HƯỚNG TRẢI NGHIỆM 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các công trình nghiên cứu ngoài nước Nghiên cứu để phát triển giáo dục mầm non từ lâu đã được nhiều nhà khoa học trên thế giới quan tâm, và xem đây là nhiệm vụ được ưu tiên hàng đầu và là sự quan tâm của toàn xã hội. Hiện nay, ở các nước phát triển như Phần Lan, Đan Mạch, Na Uy, Thụy Điển đặc biệt quan tâm đến giáo dục nói chung và giáo dục mầm non nói riêng.
Ở một số nước khác như Anh, Úc, Mĩ đã áp dụng quan điểm giáo dục “lấy trẻ làm trung tâm” thông qua tổ chức chương trình giáo dục theo hướng mở, linh hoạt, ở đó trẻ được trải nghiệm hằng ngày. Nhóm tác giả Theo Shapran Yuri Petrovich, Shapran Olga Ilinichna (2015) đã đi sâu nghiên cứu về MTGD và xem MTGD là một trong những yếu tố hàng đầu trong việc hình thành và phát triển nhân cách trẻ, tạo cơ hội cho trẻ có thể khám phá bản thân, tự nhận ra mình trong xã hội, để thỏa mãn nhu cầu vui chơi, khám phá của mình, hình thành và phát triển một giá trị nhân cách tốt đẹp [17]. Nhà nghiên cứu giáo dục mầm non nổi tiếng thế giới Maria Montessori (1879-1952) - là nhà giáo dục người Ý với phương pháp giáo dục gắn với các thao tác thực hành, trải nghiệm cùng các giác quan đã nhanh chóng được phổ biến và đạt nhiều thành công. Mục tiêu giáo dục của Montessori là tạo điều kiện tối đa để trẻ trau dồi niềm đam mê học hỏi, thông qua thực hành, trải nghiệm thường xuyên để hình thành các kĩ năng toàn diện cho trẻ.Montessori, cần tạo mọi điều kiện thuận lợi, thiết kế môi trường giáo dục với các vật liệu gần gũi với đời sống, gắn với đặc điểm, nhu cầu của trẻ để 7 khuyến khích trẻ được tự do lựa chọn các và tự do làm điều chúng thích (Montessori & Isaacs, 2013).
Giáo sư Makoto Shichida [17] đã nhận được rất nhiều giải thưởng cho những đóng góp của mình đối với nền giáo dục mầm non. Phương pháp giáo dục Shichida đặt mục tiêu giáo dục toàn diện nhân cách và nuôi dưỡng tâm hồn trẻ lên hàng đầu. Emile Durkheim quan niệm môi trường học đường bao hàm cả lớp học và việc tổ chức môi trường học tập trong lớp học. Hiệu quả của việc học tập sẽ chịu ảnh hưởng không nhỏ của của thiết kế các yếu tố môi trường, không gian lớp học.
Các công trình nghiên cứu trong nước Tại Việt Nam, Phạm Hồng Quang (2006), đã nghiên cứu biên soạn cuốn sách “Môi trường giáo dục”. Tác giả đã phân tích và chỉ rõ quy luật tác động của MTGD đến sự hình thành và phát triển nhân cách của con người [25]. Trong bài viết “Cần xây dựng môi trường giá trị - Một môi trường giáo dục” [7], tác giả Phạm Minh Hạc (2013) cho rằng: MTGD có thể hiểu là các quan hệ kiến tạo nên nơi tiến hành hoạt động dạy - học; MTGD nhà trường là các quan hệ của hoạt động dạy - học trên lớp, trong trường, giữa nhà giáo dục và người học có ý nghĩa quan trọng nhất; tương tự, MTGD gia đình là các mối quan hệ trong gia đình…; Như vậy có thể hiểu, MTGD là toàn bộ các điều kiện về vật chất và tinh thần tác động đến người học nhằm hình thành và phát triển nhân cách cho người học theo mục tiêu giáo dục đề ra. Nghiên cứu sâu hơn về MTGD trong trường mầm non, một số tác giả lại quan niệm MTGD trong trường mầm non là nơi cung cấp thông tin nhằm khuyến khích trẻ độc lập tìm tòi khám phá và trải nghiệm.
MTGD ở trường MN được chia làm hai loại: Môi trường trong lớp và môi trường ngoài lớp. Môi trường trong lớp: lớp học, bàn, ghế, đồ dùng dạy học, đồ chơi, phương tiện kỹ thuật và công nghệ giáo dục như: máy tính, tivi…trang trí, sắp xếp lớp học theo chủ đề, phù hợp với các góc hoạt động. Môi trường ngoài lớp học bao gồm: đồ 8 dùng, đồ chơi ngoài trời, khu vực sân chơi, bãi tập, bồn cây, vườn cổ tích, ánh sáng, không khí,…. Như vậy, MTGD có vai trò trong việc tạo sự tương tác giữa trẻ với các yếu tố của môi trường, kích thích sự tìm tòi, khám phá, ham hiểu biết của trẻ, góp phần nâng cao chất lượng các hoạt động giáo dục mầm non.
Tác giả Trịnh Thị Xim (2008) trong công trình nghiên cứu “Xây dựng môi trường giáo dục trong trường mầm non” đã khẳng định Việc tạo môi trường hoạt động cho trẻ ở trường mầm non là công việc không đơn giản, đòi hỏi khả năng sáng tạo và kỹ năng nghề vững vàng của giáo viên mầm non nhằm khai thác triệt để đồ dùng đồ chơi, không gian, môi trường lớp để đạt hiệu quả cao trong các hoạt động. Từ đó, tác giả đã đưa ra nguyên tắc và quy trình xây dựng môi trường giáo dục trong trường mầm non [17]. Nguyễn Thị Huệ (2016) khi nghiên cứu tổ chức môi trường giáo dục nhằm phát huy tính tích cực cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi trong hoạt động góc ở trường mầm non cho rằng môi trường giáo dục có ảnh hưởng đặc biệt quan trọng tới sự phát triển toàn diện cũng như phát huy tính tích cực của trẻ 5-6 tuổi. Sự quan tâm, tạo dựng môi trường giáo dục cùng với việc lựa chọn, phối hợp một cách linh hoạt các biện pháp giáo dục, tạo nhiều tình huống, sử dụng đa dạng các hình thức gợi ý khác nhau sẽ tạo cho trẻ có nhiều cơ hội để tham gia vào hoạt động, phát huy tối đa tính tích cực hoạt động của trẻ [10].
Đinh Hương Ly (2017) qua nghiên cứu thực trạng công tác xây dựng môi trường giáo dục lấy trẻ làm trung tâm tại một số trường mầm non đã cho rằng xây dựng tốt môi trường giáo dục trong trường mầm non là phương tiện, điều kiện để phát triển toàn diện về thể chất, ngôn ngữ, trí tuệ, khả năng thẩm mỹ, tình cảm và kỹ năng xã hội, tạo tiền đề vững chắc cho trẻ mầm non vào học lớp 1 [19]. Các công trình khoa học đều cho rằng MTGD cho trẻ mầm non cần bảo đảm tất cả các yếu tố vật chất và tinh thần nhằm kích thích và tạo cơ hội để trẻ thực hành, trải nghiệm, bộc lộ bản thân và phát triển toàn diện các mặt thể chất, nhận thức, tình cảm, thẩm mĩ và kỹ năng xã hội. 9 Tuy đã có nhiều hướng nghiên cứu về xây dựng MTGD mầm non, tuy nhiên, nghiên cứu về quản lí hoạt động xây dựng MTGD cho trẻ MG ở các trường mầm non theo hướng trải nghiệm thì chưa được nghiên cứu sâu. Thực tế, đối với giáo dục mầm non nói chung và giáo dục trẻ MG nói riêng, việc xây dựng MTGD an toàn, lành mạnh, thân thiện và có nhiều yếu tố để tạo điều kiện cho trẻ tích cực thực hành, trải nghiệm nhằm chiếm lĩnh tri thức và các giá trị sống, hình thành kỹ năng sống là một yêu cầu cần thiết và có ý nghĩa.
Hoạt động chơi là hoạt động chủ đạo của trẻ MG. Do vậy thiết kế MTGD và quản lý việc xây dựng MTGD cho trẻ MG ở các trường mầm non theo hướng trải nghiệm chính là công việc góp phần nâng cao chất lượng các hoạt động giáo dục ở các trường mầm non. Một số khái niệm cơ bản của đề tài 1. Quản lý, quản lý nhà trường 1.
Quản lý Bàn về khái niệm quản lý, cho đến nay đã có nhiều nhà khoa học đưa ra cách lý giải, lập luận khác nhau, có thể kể đến như: Theo cách lý giải của tác giả Trần Kiểm: “Quản lý là sự phối hợp nỗ lực của nhiều người, sao cho mục tiêu của từng cá nhân biến thành những thành tựu của xã hội” [18]. Nhóm tác giả Nguyễn Quốc Chí, Nguyễn Thị Mỹ Lộc, khẳng định: “Quản lý là tác động có định hướng, có chủ đích của chủ thể quản lý đến khách thể quản lý trong một tổ chức, nhằm làm cho tổ chức vận hành và đạt được mục đích của tổ chức” [6, tr. Nghiên cứu cách lập luận, lý giải về khoa học của các nhà khoa học, chúng tôi tiếp cận khái niệm quản lý như sau: Quản lý chính là quá trình tác động của các chủ thể quản lý thông qua chức năng kế hoạch hóa, tổ chức, chỉ đạo và kiểm tra đến đối tượng được quản lý nhằm đạt được mục tiêu quản lý. Trong khái niệm quản lý đã thể hiện rõ 4 chức năng cơ bản của quản lý là kế hoạch hóa, tổ chức, chỉ đạo và kiểm tra, đánh giá.
Cụ thể: 10 Chức năng kế hoạch: chính là việc đưa toàn bộ các nội dung hoạt động quản lý vào kế hoạch nghĩa là xác định rõ mục tiêu đối với các thành tựu trong tương lai của tổ chức, cũng như chỉ ra các con đường, biện pháp thực hiện nhằm đạt được mục tiêu ấy. Chức năng tổ chức: chính là việc thiết lập nên một hệ thống vị trí cho từng cá nhân hay bộ phận nhất định có thể phối, kết hợp với nhau nhằm thực hiện mục tiêu của tổ chức một cách tốt nhất. Chức năng chỉ đạo (lãnh đạo): đó là chủ thể quản lý sử dụng quyền uy của mình ra các quyết định và chỉ đạo cho cá nhân, tổ chức dưới quyền thực hiện các quyết định quản lý nhằm đạt mục tiêu quản lý đã đề ra. Chức năng kiểm tra, đánh giá: thông qua hoạt động kiểm tra, đánh giá giúp cho chủ thể quản lý hiểu được và phát hiện ra các thiếu sót, khuyết điểm của tổ chức trong quá trình tổ chức hoạt động để từ đó đề xuất các biện pháp quản lý nhằm điều chỉnh và tận dụng có hiệu quả của các nguồn lực nhằm sớm đưa tổ chức đạt đến mục tiêu quản lý.
Như vậy, các chức năng quản lý đưa đến một chu trình quản lý khép kín. Mỗi chức năng quản lý vừa thể hiện tính độc lập tương đối của mình lại vừa thể hiện sự ràng buộc, phụ thuộc và tác động qua lại, ảnh hưởng lẫn nhau. Do vậy, trong quản lý trường học, chủ thể quản lý cần nghiên cứu, nắm chắc và vận dụng có hiệu quả các chức năng quản lý để bảo đảm duy trì hoạt động giáo dục của nhà trường diễn ra một cách nhịp nhàng và đạt được kết quả mong đợi.