QUẢN LÝ DI SẢN THẾ GIỚI KHU TRUNG TÂM HOÀNG THÀNH THĂNG LONG - HÀ NỘI GẮN VỚI PHÁT TRIỂN DU LỊCH

Nghiên cứu quản lý di sản Hoàng thành Thăng Long gắn với du lịch: Giải pháp bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa, thúc đẩy phát triển du lịch bền vững.

• Tác giả: Nguyễn Đức Trọng
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Chí Bền
• Trường học: Viện Văn Hóa Nghệ Thuật Quốc Gia Việt Nam
• Chuyên ngành: Quản Lý Văn Hóa
• Đề tài: Quản Lý Di Sản Thế Giới Khu Trung Tâm Hoàng Thành Thăng Long - Hà Nội Gắn Với Phát Triển Du Lịch
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Tổng quan địa bàn nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG CÔNG TÁC QUẢN LÝ DI SẢN THẾ GIỚI KHU TRUNG TÂM HOÀNG THÀNH THĂNG LONG - HÀ NỘI GẮN VỚI PHÁT TRIỂN DU LỊCH
• 2.1. Xây dựng và ban hành văn bản quản lý
• 2.2. Chủ thể quản lý và cơ chế phối hợp
• 2.3. Quản lý di sản thế giới gắn với phát triển du lịch tại Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội
• 2.4. Các hoạt động gắn kết phát triển du lịch
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ QUẢN LÝ DI SẢN THẾ GIỚI GẮN VỚI PHÁT TRIỂN DU LỊCH TẠI KHU TRUNG TÂM HOÀNG THÀNH THĂNG LONG - HÀ NỘI
• 3.1. Căn cứ đề xuất giải pháp
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Quản Lý Du Lịch tại Hoàng Thành Thăng Long 55 Ký Tự

Hoàng Thành Thăng Long, di sản văn hóa thế giới, là trung tâm quyền lực suốt hơn nghìn năm lịch sử Việt Nam. Việc quản lý du lịch tại đây không chỉ là bảo tồn giá trị lịch sử mà còn là khai thác tiềm năng du lịch to lớn, góp phần vào phát triển kinh tế du lịch. Các di sản văn hóa được UNESCO công nhận đóng vai trò quan trọng, thúc đẩy du lịch quốc gia và quốc tế. Nghiên cứu này tập trung vào việc quản lý di sản thế giới này gắn liền với phát triển du lịch bền vững. Tuy nhiên, hiệu quả khai thác chưa tương xứng với tầm vóc di sản, đòi hỏi cần có giải pháp đồng bộ. Các di sản ở khu trung tâm Hoàng Thành Thăng Long được quản lý và phát huy giá trị gắn với phát triển du lịch như thế nào? Liệu có thể quản lý di sản hiệu quả gắn với phát triển du lịch ở khu trung tâm này?

1.1. Giá trị lịch sử và văn hóa của Hoàng Thành Thăng Long

Hoàng Thành Thăng Long không chỉ là một công trình kiến trúc, mà còn là biểu tượng của lịch sử và văn hóa Việt Nam. Nơi đây ghi dấu những sự kiện trọng đại, minh chứng cho sự phát triển của nền văn minh Việt. Việc bảo tồn di sản này không chỉ là trách nhiệm của quốc gia, mà còn là của toàn nhân loại. Theo tài liệu gốc, Hoàng Thành Thăng Long là "trung tâm quyền lực nối tiếp nhau của dân tộc Việt Nam trong hơn một nghìn năm lịch sử và là minh chứng có một không hai về sự tiến hóa của nền văn minh dân tộc Việt Nam trong lịch sử phát triển của một nhà nước quân chủ vùng Đông Nam Á và Đông Á." Việc khai thác du lịch văn hóa cần phải dựa trên việc bảo tồn và tôn trọng giá trị cốt lõi này.

1.2. Tiềm năng phát triển du lịch văn hóa và lịch sử

Với giá trị lịch sử và văn hóa phong phú, Hoàng Thành Thăng Long có tiềm năng lớn để phát triển các loại hình du lịch văn hóa và du lịch lịch sử. Các tour tham quan, các hoạt động trải nghiệm văn hóa, và các sự kiện lịch sử có thể thu hút du khách trong và ngoài nước. Theo thống kê, số lượng khách tham quan đã tăng từ 120.000 lượt năm 2013 lên 517.476 lượt năm 2019. Tuy nhiên, doanh thu vẫn còn khiêm tốn. Vì vậy, chúng ta cần tập trung vào việc tạo ra các sản phẩm du lịch chất lượng cao, mang lại trải nghiệm du lịch đáng nhớ cho du khách, từ đó thúc đẩy phát triển kinh tế du lịch.

II. Thách Thức Quản Lý Du Lịch Di Sản tại Hoàng Thành 58 Ký Tự

Việc quản lý du lịch tại di sản văn hóa như Hoàng Thành Thăng Long đối mặt với nhiều thách thức. Cân bằng giữa khai thác du lịch và bảo tồn di sản là một bài toán khó. Tình trạng quá tải du khách có thể gây ảnh hưởng tiêu cực đến di sản. Đồng thời, việc thiếu hụt nguồn nhân lực chất lượng cao và các chính sách hỗ trợ chưa đủ mạnh cũng là những rào cản lớn. Các di sản ở khu trung tâm Hoàng Thành Thăng Long đang được quản lý và phát huy giá trị gắn với phát triển du lịch như thế nào? Liệu có thể quản lý di sản hiệu quả gắn với phát triển du lịch ở khu trung tâm này?

2.1. Khó khăn trong bảo tồn di sản khi phát triển du lịch

Sự gia tăng của lượng du khách có thể gây ra áp lực lớn lên di sản, dẫn đến xuống cấp và hư hỏng. Việc khai thác du lịch cần được thực hiện một cách bền vững, đảm bảo rằng di sản được bảo tồn cho các thế hệ tương lai. Theo tài liệu gốc, "những hoạt động đổi mới sáng tạo trong công tác quản lý di sản và phát triển các hoạt động tham quan du lịch đã và đang tạo ra những chuyển biến tích cực, tuy nhiên những điểm hạn chế còn tồn tại vẫn cần phải khắc phục." Điều này nhấn mạnh sự cần thiết của việc áp dụng các phương pháp quản lý rủi ro trong du lịch và du lịch có trách nhiệm.

2.2. Thiếu nguồn lực và chính sách hỗ trợ du lịch di sản

Việc thiếu hụt nguồn nhân lực được đào tạo bài bản và các chính sách hỗ trợ chưa đủ mạnh là một rào cản lớn đối với sự phát triển du lịch tại Hoàng Thành Thăng Long. Cần có các chương trình đào tạo chuyên sâu cho hướng dẫn viên du lịch và nhân viên cơ sở vật chất du lịch. Đồng thời, chính phủ cần ban hành các chính sách du lịch ưu đãi, khuyến khích đầu tư vào du lịch di sản.

III. Cách Quản Lý Du Lịch Bền Vững Tại Hoàng Thành Thăng Long 59 Ký Tự

Để phát triển du lịch bền vững tại Hoàng Thành Thăng Long, cần có một hệ thống quản lý du lịch hiệu quả, kết hợp giữa bảo tồn di sản và khai thác du lịch. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý nhà nước, các doanh nghiệp du lịch và cộng đồng địa phương. Đồng thời, cần tập trung vào việc nâng cao chất lượng dịch vụ và trải nghiệm du lịch cho du khách. Các di sản ở khu trung tâm Hoàng Thành Thăng Long đang được quản lý và phát huy giá trị gắn với phát triển du lịch như thế nào? Liệu có thể quản lý di sản hiệu quả gắn với phát triển du lịch ở khu trung tâm này?

3.1. Xây dựng chính sách quản lý du lịch bền vững

Việc xây dựng một hệ thống chính sách du lịch toàn diện, bao gồm các quy định về bảo tồn di sản, khai thác du lịch, và bảo vệ môi trường, là rất quan trọng. Chính sách cần khuyến khích các hoạt động du lịch có trách nhiệm và phát triển du lịch cộng đồng. Cần có những chính sách cụ thể để quản lý rủi ro trong du lịch và bảo vệ du khách.

3.2. Nâng cao chất lượng dịch vụ và trải nghiệm du lịch

Chất lượng dịch vụ và trải nghiệm du lịch là yếu tố then chốt để thu hút và giữ chân du khách. Cần đầu tư vào việc nâng cao trình độ chuyên môn của hướng dẫn viên du lịch và nhân viên cơ sở vật chất du lịch. Đồng thời, cần tạo ra các sản phẩm du lịch độc đáo, mang đậm bản sắc văn hóa Việt Nam. Theo tài liệu, cần "tạo ra những chuyển biến tích cực" bằng cách "nâng cao hiệu quả hoạt động quản lý cũng như hoạt động phát triển du lịch của di sản thế giới".

IV. Ứng Dụng Công Nghệ Thông Minh trong Quản Lý Du Lịch 57 Ký Tự

Trong thời đại số, việc ứng dụng công nghệ thông minh có thể giúp nâng cao hiệu quả quản lý du lịch tại Hoàng Thành Thăng Long. Các ứng dụng di động, hệ thống thông tin trực tuyến, và các giải pháp du lịch thông minh có thể cải thiện trải nghiệm du lịch cho du khách và hỗ trợ công tác bảo tồn di sản. Các di sản ở khu trung tâm Hoàng Thành Thăng Long đang được quản lý và phát huy giá trị gắn với phát triển du lịch như thế nào? Liệu có thể quản lý di sản hiệu quả gắn với phát triển du lịch ở khu trung tâm này?

4.1. Phát triển ứng dụng du lịch thông minh cho Hoàng Thành

Một ứng dụng du lịch di động có thể cung cấp thông tin chi tiết về lịch sử, văn hóa và các điểm tham quan tại Hoàng Thành Thăng Long. Ứng dụng cũng có thể tích hợp các tính năng đặt vé, thanh toán trực tuyến, và hướng dẫn đường đi. Hơn nữa, ứng dụng có thể thu thập phản hồi của du khách để cải thiện chất lượng dịch vụ.

4.2. Sử dụng dữ liệu lớn để cải thiện quản lý và marketing du lịch

Việc phân tích dữ liệu lớn có thể giúp hiểu rõ hơn về hành vi và sở thích của du khách. Dữ liệu này có thể được sử dụng để tối ưu hóa các chiến dịch marketing du lịch, cải thiện sản phẩm du lịch, và nâng cao hiệu quả quản lý du lịch. cần thu thập các phiếu khảo sát thông qua sự hỗ trợ của một số công ty du lịch đưa khách tới điểm đến Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội.

V. Phát Triển Du Lịch Cộng Đồng tại Hoàng Thành Thăng Long 60 Ký Tự

Phát triển du lịch cộng đồng là một yếu tố quan trọng để đảm bảo tính bền vững của du lịch tại Hoàng Thành Thăng Long. Cần tạo điều kiện cho cộng đồng địa phương tham gia vào các hoạt động du lịch, từ cung cấp dịch vụ đến bảo tồn di sản. Cần đảm bảo rằng du lịch mang lại lợi ích kinh tế cho cộng đồng địa phương và góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống của họ. Các di sản ở khu trung tâm Hoàng Thành Thăng Long đang được quản lý và phát huy giá trị gắn với phát triển du lịch như thế nào? Liệu có thể quản lý di sản hiệu quả gắn với phát triển du lịch ở khu trung tâm này?

5.1. Tạo cơ hội cho cộng đồng tham gia vào hoạt động du lịch

Cần tạo ra các cơ hội cho cộng đồng địa phương tham gia vào các hoạt động du lịch, chẳng hạn như cung cấp dịch vụ lưu trú, ăn uống, vận chuyển, và bán hàng thủ công. Đồng thời, cần hỗ trợ cộng đồng trong việc phát triển các sản phẩm du lịch độc đáo, mang đậm bản sắc văn hóa địa phương.

5.2. Chia sẻ lợi ích du lịch với cộng đồng địa phương

Cần đảm bảo rằng lợi ích từ du lịch được chia sẻ một cách công bằng với cộng đồng địa phương. Điều này có thể được thực hiện thông qua việc tạo ra các quỹ cộng đồng, hỗ trợ các dự án phát triển kinh tế xã hội, và cải thiện cơ sở vật chất du lịch cho cộng đồng.

VI. Đánh Giá và Giải Pháp Quản Lý Du Lịch Hoàng Thành 52 Ký Tự

Việc đánh giá hiệu quả quản lý du lịch và đề xuất các giải pháp phù hợp là rất quan trọng để phát triển du lịch bền vững tại Hoàng Thành Thăng Long. Cần có các nghiên cứu định kỳ để đánh giá tiềm năng du lịch, thực trạng du lịch và tác động của du lịch. Dựa trên kết quả nghiên cứu, cần đề xuất các giải pháp cụ thể để cải thiện quản lý du lịch, bảo tồn di sản và nâng cao trải nghiệm du lịch. Các di sản ở khu trung tâm Hoàng Thành Thăng Long đang được quản lý và phát huy giá trị gắn với phát triển du lịch như thế nào? Liệu có thể quản lý di sản hiệu quả gắn với phát triển du lịch ở khu trung tâm này?

6.1. Nghiên cứu định tính và định lượng về du lịch tại Hoàng Thành

Cần thực hiện các nghiên cứu định tính để hiểu rõ hơn về phản hồi của du khách, mức độ hài lòng của du khách, và kinh nghiệm du lịch của họ. Đồng thời, cần thực hiện các nghiên cứu định lượng để đo lường tác động kinh tế và xã hội của du lịch. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp thông tin quan trọng để cải thiện quản lý du lịch.

6.2. Đề xuất chính sách và giải pháp quản lý du lịch hiệu quả

Dựa trên kết quả nghiên cứu, cần đề xuất các chính sách du lịch và giải pháp quản lý du lịch cụ thể. Các giải pháp có thể bao gồm việc cải thiện cơ sở hạ tầng du lịch, nâng cao chất lượng dịch vụ, phát triển sản phẩm du lịch mới, và tăng cường marketing du lịch. Quan trọng nhất, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên liên quan để thực hiện các giải pháp này một cách hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công tác quản lý di sản thế giới theo Công ước năm 1972 của UNESCO và pháp luật Việt Nam đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa bảo tồn nguyên trạng và phát huy giá trị phục vụ phát triển kinh tế - xã hội. Luận án tiến sĩ chuyên ngành Quản lý văn hóa (mã số 9229042) của nghiên cứu sinh Nguyễn Đức Trọng, do GS. Nguyễn Chí Bền hướng dẫn tại Viện Văn hóa Nghệ thuật Quốc gia Việt Nam (năm 2023), tập trung nghiên cứu đề tài: "Quản lý di sản thế giới Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội gắn với phát triển du lịch".

Về tính cấp thiết, Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội được UNESCO ghi danh vào Danh mục Di sản Thế giới ngày 01/8/2010 dựa trên ba tiêu chí nổi bật: chiều dài lịch sử văn hóa; tính liên tục của tài sản với tư cách là một trung tâm quyền lực; và các tầng di tích, di vật phong phú. Sau 13 năm được ghi danh (tính đến thời điểm nghiên cứu năm 2023), việc khai thác phát huy giá trị di sản gắn với du lịch còn bộc lộ khoảng trống đáng kể giữa tiềm năng và kết quả thực tế. Khu di sản bắt đầu bán vé tham quan từ năm 2013 với 120.000 lượt khách; đến năm 2016 đạt 245.321 lượt; năm 2019 đạt 517.476 lượt khách với doanh thu 11,1 tỷ đồng. Dù năm 2019 ghi nhận sự tăng trưởng của ngành du lịch Việt Nam, nguồn thu và lượng khách tại Hoàng thành Thăng Long vẫn ở mức khiêm tốn, xếp thứ 7 trong số 8 di sản thế giới tại Việt Nam. Đánh giá của khách du lịch quốc tế và các doanh nghiệp lữ hành cho thấy hoạt động thuyết minh, diễn giải di sản và trải nghiệm dịch vụ tại điểm đến chưa đạt hiệu quả cao, chủ yếu dừng lại ở hoạt động tham quan đơn thuần. Về mặt học thuật, các nghiên cứu trước đây về di sản Hoàng thành Thăng Long phần lớn tập trung vào khảo cổ học, lịch sử, bảo tồn vật thể đơn lẻ hoặc các bài viết mang tính định hướng, thiếu một công trình nghiên cứu hệ thống, chuyên sâu dưới giác độ khoa học quản lý văn hóa kết hợp quản lý di sản với phát triển du lịch bền vững.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án là hệ thống hóa lý luận và khảo sát thực tiễn công tác quản lý di sản thế giới gắn với phát triển du lịch tại Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý, gia tăng sức hấp dẫn của điểm đến trong thị trường du lịch. Nhiệm vụ nghiên cứu gồm:

1. Xây dựng cơ sở lý luận về quản lý di sản thế giới gắn với phát triển du lịch, giới thuyết các khái niệm công cụ, lựa chọn lý thuyết vận dụng và xác định khung phân tích.
2. Khảo sát, phân tích và đánh giá thực trạng công tác quản lý di sản thế giới gắn với phát triển du lịch tại Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội.
3. Đề xuất các nhóm giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả quản lý di sản thế giới gắn với phát triển du lịch tại địa bàn nghiên cứu.

Hệ thống câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu được tác giả xác định tương ứng:

• Câu hỏi nghiên cứu 1: Giá trị của Di sản thế giới Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội có thể được tạo thành sản phẩm du lịch hấp dẫn được không?
  Giả thuyết nghiên cứu 1: Giá trị của Di sản thế giới Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội đủ điều kiện để tạo nên sản phẩm du lịch hấp dẫn.
• Câu hỏi nghiên cứu 2: Các di sản ở Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội đang được quản lý và phát huy giá trị gắn với phát triển du lịch như thế nào?
  Giả thuyết nghiên cứu 2: Di sản tại Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội về cơ bản được quản lý đúng hướng, hoàn thành được một số nhiệm vụ và chỉ tiêu đặt ra, đạt được một số kết quả, song vẫn còn nhiều hạn chế về công tác quản lý di sản thế giới gắn với phát triển du lịch.
• Câu hỏi nghiên cứu 3: Làm thế nào để quản lý di sản một cách hiệu quả gắn với phát triển du lịch tại Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội?
  Giả thuyết nghiên cứu 3: Giải pháp được tiếp cận trên cả hai hướng: quản lý di sản thế giới theo Công ước và hướng dẫn của UNESCO, theo quy định của pháp luật hiện hành, thực hiện đầy đủ các cam kết đồng thời phát huy sự chủ động sáng tạo trong công tác quản lý và nâng cao hiệu quả hoạt động du lịch tại điểm đến.

Đối tượng nghiên cứu là công tác quản lý di sản thế giới gắn với phát triển du lịch tại Di sản thế giới Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội. Phạm vi nghiên cứu về không gian tập trung tại vùng lõi có diện tích 18,395 ha trên địa bàn quận Ba Đình, gồm hai khu vực: Khu di tích Thành cổ Hà Nội (trục trung tâm Cột Cờ - Đoan Môn - Kính Thiên - Hậu Lâu - Bắc Môn và di tích Nhà, Hầm D67) và Khu di tích khảo cổ học 18 Hoàng Diệu; đồng thời xem xét vùng đệm có diện tích 108 ha. Phạm vi thời gian nghiên cứu thực trạng từ năm 2010 (thời điểm ghi danh di sản) đến tháng 6 năm 2023; các tài liệu thứ cấp được mở rộng từ trước năm 2010; định hướng giải pháp hướng đến năm 2025, tầm nhìn 2030. Về nội dung, luận án tập trung vào công tác quản lý di sản thế giới theo quy định pháp luật Việt Nam và hướng dẫn của UNESCO gắn với hoạt động phát triển du lịch.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án điểm lại hệ thống tài liệu trong và ngoài nước theo ba nhóm nội dung chính:

Nhóm nghiên cứu quốc tế về quản lý di sản văn hóa và du lịch: Peter Howard (2002) đặt ra các vấn đề cốt lõi: bảo tồn cái gì, vì sao bảo tồn và bảo tồn cho đối tượng nào. Carman và Sorensen (2009) phản ánh sự phát triển lý luận và thực tiễn quản lý di sản từ cuối thế kỷ XVIII đến thế kỷ XX. Ashworth và Larkham (1994) tiếp cận việc khai thác giá trị di sản như một ngành công nghiệp, phân định ba quan điểm: bảo quản nguyên gốc, bảo tồn kế thừa và bảo tồn phát triển. Tiếp đó, Ashworth (1997) phân tích các thành tố quy hoạch và quản lý khu di sản; Throsby nhấn mạnh tính hiệu quả ("efficiency") và hiệu lực ("effectiveness") trong kinh tế di sản. Về quản lý du lịch tại di sản, Arthur Pedersen (2002) cung cấp sổ tay thực hành của UNESCO về hoạch định chính sách, kiểm soát tác động du lịch; Giovanni Boccardi (2004) làm rõ phương pháp giám sát di sản dựa trên hệ thống chỉ số định kỳ; Li Hong phân tích rủi ro và vai trò các Trung tâm hạng 2 của UNESCO; Jimura Takamisu (2019) nghiên cứu mối quan hệ giữa di sản thế giới, cộng đồng địa phương và hoạt động bảo tồn; Rosenfeld (2008) cảnh báo nguy cơ suy thoái tài nguyên khi khai thác du lịch thiếu kiểm soát; các tác giả French và Craig-Smith, Cooper và Hall, Chris Cooper, John Fletcher và Alan Fyall nhấn mạnh nguyên tắc đảm bảo lợi ích cộng đồng bản địa và tính bền vững sinh thái - văn hóa. Bên cạnh đó là các tài liệu hướng dẫn thực hiện Công ước Di sản thế giới, quản lý rủi ro thiên tai, đánh giá tác động di sản của UNESCO, ICOMOS, IUCN và ICCROM.

Nhóm nghiên cứu tại Việt Nam về quản lý di sản văn hóa: Đặng Văn Bài phân tích công tác quản lý nhà nước, tính liên ngành và trách nhiệm quốc gia thành viên UNESCO; Nguyễn Thế Hùng (2013) đề xuất 6 nhóm giải pháp bảo vệ di sản trong tiến trình hội nhập; Nguyễn Quốc Hùng (2004, 2018) nghiên cứu tiêu chí giá trị nổi bật toàn cầu (OUV) và tình trạng thiếu hụt nhân lực chuyên môn khảo cổ; Nguyễn Chí Bền (2010) xác định phương pháp luận bảo tồn nguyên vẹn và kế thừa đối với di sản Thăng Long - Hà Nội; Bùi Hoài Sơn (2005, 2013) cùng Phan Hồng Giang xác lập 5 yếu tố cấu thành quản lý văn hóa (chủ thể, khách thể, mục đích, biện pháp, hoàn cảnh) và phân định hai nhánh: quản lý nhà nước và phát triển sự nghiệp; Nguyễn Thị Kim Loan và Nguyễn Trường Tân (2014) hệ thống hóa nghiệp vụ kiểm kê, bảo quản di sản; Nguyễn Thịnh (2014) xem xét cơ cấu quản lý và vai trò tự quản của cộng đồng; Lưu Trần Tiêu đề cập bộ máy thanh tra, giám sát di tích; Lê Thị Thu Hiền (2018) đề xuất giải pháp đào tạo nhân lực chất lượng cao ngành di sản. Ở cấp độ luận án tiến sĩ, Trịnh Ngọc Chung nghiên cứu mô hình quản lý tại Huế và Hội An; Nguyễn Bá Linh nghiên cứu quản lý Thành Nhà Hồ; Nguyễn Viết Cường (2021) phân tích thực trạng quản lý 8 di sản thế giới tại Việt Nam theo Công ước 1972; Nguyễn Thị Thống Nhất nghiên cứu kinh tế khai thác di sản miền Trung; Nguyễn Thị Thu Hà nghiên cứu quản lý di sản gắn với du lịch tại Hội An. Về kinh tế học di sản, Hà Hữu Nga tiếp cận các khái niệm giá trị, chi phí và ngoại ứng văn hóa.

Nhóm công trình nghiên cứu trực tiếp về Hoàng thành Thăng Long: Báo cáo và tham luận tại các hội thảo khoa học quốc tế các năm 2015, 2018, 2020 và 2022 do UBND thành phố Hà Nội, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội và UNESCO phối hợp tổ chức ghi nhận đóng góp của: William Logan (yêu cầu quản lý dựa trên giá trị cốt lõi OUV); Nobuo Kamei (bảo tồn khảo cổ học và quản lý vùng đệm); Jean Francois Milou (thiết kế quy hoạch kiến trúc khu di sản); Olivier Tessier (hợp tác nghiên cứu với Viện Khảo cổ học và EFEO); Michael Croft (đánh giá Hoàng thành Thăng Long là mô hình ưu tiên bảo tồn có sự đầu tư nguồn lực của thành phố nhưng phát triển du lịch ở nhóm dưới); Trần Việt Anh (tổng kết 5 năm và 10 năm bảo tồn, kinh nghiệm quy hoạch di tích); Nguyễn Thanh Quang (2022) (kết quả thực hiện các cam kết của Thủ tướng Chính phủ với UNESCO, công tác nghiên cứu, bảo tồn, tôn tạo và khai thác di sản).

Khoảng trống nghiên cứu được luận án xác định: Phần lớn các công trình đã công bố tiếp cận Hoàng thành Thăng Long dưới góc độ khảo cổ học, lịch sử, kỹ thuật trùng tu hoặc đánh giá chính sách vĩ mô; một số bài viết về du lịch mang tính tổng quan, chưa phân tích thực nghiệm toàn diện các khâu quản lý gắn với thị trường du lịch. Luận án lựa chọn giải quyết khoảng trống này bằng cách: (1) Đánh giá thực trạng quản lý di sản thế giới Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội dựa trên các nội dung quản lý cụ thể gắn với hoạt động phát triển du lịch; (2) Đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý, hoàn thiện bộ máy, phát triển nhân lực, ứng dụng công nghệ và xây dựng sản phẩm du lịch di sản đặc thù.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng cách tiếp cận chuyên ngành Quản lý văn hóa kết hợp liên ngành với Văn hóa học, Du lịch học, Xã hội học và Quản trị kinh doanh du lịch. Luận án vận dụng lý thuyết hệ thống quản lý di sản (theo hướng dẫn của UNESCO, ICCROM, ICOMOS) và mô hình cấu trúc quản lý văn hóa (chủ thể, khách thể, mục tiêu, biện pháp và môi trường quản lý) của Phan Hồng Giang và Bùi Hoài Sơn. Khung phân tích của luận án tập trung vào 5 nội dung quản lý di sản gắn với du lịch:

1. Xây dựng và thực thi hệ thống văn bản quản lý, cơ chế chính sách.
2. Quản lý tổ chức bộ máy, phát triển nguồn nhân lực chuyên môn.
3. Quản lý nguồn lực tài chính, phân bổ ngân sách và thu hút vốn đầu tư xã hội hóa.
4. Quản lý cơ sở hạ tầng, cơ sở vật chất kỹ thuật và trang thiết bị dịch vụ du lịch.
5. Quản lý hoạt động bảo tồn, phát huy giá trị gắn với phát triển du lịch: xúc tiến quảng bá, diễn giải di sản, hợp tác quốc tế và giáo dục di sản qua du lịch trải nghiệm.

Về phương pháp nghiên cứu thực tế, luận án áp dụng kết hợp phương pháp định tính và định lượng:

• Phương pháp tổng hợp, nghiên cứu tài liệu: Thu thập, phân tích dữ liệu thứ cấp từ văn bản pháp luật, hướng dẫn của UNESCO, báo cáo định kỳ của cơ quan quản lý di sản, số liệu thống kê du lịch từ các nguồn lưu trữ tiếng Việt và tiếng Anh.
• Phương pháp quan sát tham dự: Nghiên cứu sinh trực tiếp khảo sát hiện trường di sản Hoàng thành Thăng Long, ghi nhận thực trạng cơ sở hạ tầng, phương thức tiếp cận giao thông, luồng tuyến tham quan, và đóng vai du khách trải nghiệm dịch vụ thuyết minh, dịch vụ phụ trợ.
• Phương pháp mô hình hóa: Phân tích cơ cấu tổ chức bộ máy quản lý của Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội trong mối quan hệ với các cơ quan quản lý cấp trung ương và thành phố Hà Nội.
• Phương pháp phỏng vấn sâu (định tính): Tiến hành phỏng vấn sâu 19 cá nhân đại diện cho các nhóm liên quan, gồm: 4 cán bộ công tác tại Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội; 2 chuyên viên cơ quan quản lý nhà nước về di sản (Cục Di sản văn hóa, Bộ VHTTDL); 5 chuyên gia đầu ngành trong lĩnh vực quản lý, bảo tồn di sản; 8 đại diện doanh nghiệp kinh doanh dịch vụ lữ hành, du lịch. Dữ liệu phỏng vấn được xử lý bằng kỹ thuật tổng hợp, thống kê mô tả, so sánh và phân tích hệ thống.
• Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi (định lượng): Khảo sát du khách trong nước và quốc tế đã trải nghiệm tại điểm đến Hoàng thành Thăng Long. Thời gian thực hiện từ ngày 15/07/2023 đến ngày 15/08/2023 (thuộc đợt khảo sát từ tháng 6 đến tháng 8/2023). Phiếu điều tra được phát trực tiếp tại điểm đến và qua kênh trực tuyến với sự hỗ trợ của các công ty lữ hành. Quy mô mẫu dựa trên cơ sở lý thuyết hồi quy đa biến: theo Harris (1985), cỡ mẫu tối thiểu bằng số biến độc lập cộng 50; theo Hair và cộng sự (2014), tỷ lệ tối thiểu là 5 quan sát trên 1 biến, tỷ lệ lý tưởng là 10:1 hoặc 15:1. Với mô hình phân tích gồm 7 biến, tổng số phiếu phát ra là 708 phiếu, thu về 700 phiếu hợp lệ (đạt tỷ lệ 98,88%), đáp ứng yêu cầu phân tích hồi quy đa biến. Dữ liệu được lượng hóa và xử lý bằng phần mềm SPSS.

Phương pháp thu thập	Đối tượng / Nguồn dữ liệu	Quy mô / Dung lượng	Thời gian / Kỹ thuật xử lý
Phỏng vấn sâu	Cán bộ quản lý di sản, cán bộ Cục Di sản văn hóa, chuyên gia di sản, doanh nghiệp lữ hành	19 người (4 cán bộ Trung tâm, 2 cán bộ quản lý nhà nước, 5 chuyên gia, 8 doanh nghiệp)	Phân tích hệ thống, so sánh, tổng hợp nội dung định tính
Điều tra bảng hỏi	Khách du lịch nội địa và khách du lịch quốc tế tham quan Hoàng thành Thăng Long	Phát ra: 708 phiếu Thu về hợp lệ: 700 phiếu (tỷ lệ 98,88%)	Khảo sát từ 15/07/2023 - 15/08/2023; làm sạch dữ liệu và xử lý bằng phần mềm SPSS
Quan sát tham dự	Không gian điểm đến, hạ tầng giao thông, luồng khách, dịch vụ thuyết minh	Vùng lõi di sản (18,395 ha) và vùng đệm (108 ha)	Ghi nhận thực địa, đóng vai du khách trải nghiệm luồng tuyến
Nghiên cứu tài liệu	Văn bản pháp luật, hướng dẫn của UNESCO, báo cáo quản lý, số liệu thống kê	Tài liệu tiếng Việt, tiếng Anh, website UNESCO, ICOMOS	Phân loại theo chủ đề quản lý di sản và phát triển du lịch

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu, địa bàn nghiên cứu và cơ sở lý luận

Chương 1 (dày 65 trang) thực hiện tổng quan tình hình nghiên cứu lý luận, khảo sát địa bàn và xây dựng khung phân tích cho luận án.

Về địa bàn nghiên cứu, luận án trình bày đặc điểm lịch sử và hiện trạng của Di sản thế giới Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội. Khu di sản là trung tâm quyền lực chính trị liên tục trong 13 thế kỷ, từ thời kỳ tiền Thăng Long thế kỷ VII-IX (phủ thành Tống Bình - An Nam) qua các triều đại Lý, Trần, Lê (thế kỷ XI-XVIII) đến thời Nguyễn và giai đoạn lịch sử hiện đại. Ranh giới vùng lõi rộng 18,395 ha được giới hạn bởi các tuyến đường Hoàng Diệu, Độc Lập, Bắc Sơn, Điện Biên Phủ và Nguyễn Tri Phương; vùng đệm rộng 108 ha trên địa bàn quận Ba Đình. Các điểm di tích cấu thành điểm đến du lịch gồm:

• Khu khảo cổ học 18 Hoàng Diệu: Khai quật từ tháng 12/2002, chia làm 4 khu A, B, C, D; phát lộ hệ thống tầng văn hóa dày đặc đè phủ lên nhau suốt 1300 năm với hàng triệu di vật kiến trúc, đồ gốm sứ; hiện tổ chức không gian tham quan và chương trình giáo dục "Em làm nhà khảo cổ".
• Nền và thềm Điện Kính Thiên: Di tích trung tâm của Cấm thành Thăng Long, xây dựng trên núi Nùng thời Lê Sơ. Hiện còn lưu giữ thềm bậc với đôi rồng đá xanh chạm trổ thời Lê Sơ (thân rồng uốn lượn, chân 5 móng); thời Pháp thuộc bị phá hủy để xây sở chỉ huy pháo binh (Nhà Con Rồng); khu vực này được Bộ Quốc phòng bàn giao cho thành phố Hà Nội năm 2004 và đang triển khai dự án nghiên cứu phục dựng không gian kiến trúc.
• Đoan Môn: Cổng chính phía Nam vào Cấm thành, xây dựng thời Lê và sửa chữa thời Nguyễn, kiến trúc hình chữ U với 5 cửa cuốn vòm đối xứng qua trục chính tâm (trục hoàng đạo); hố khảo cổ phát lộ dấu tích đường Ngự đạo thời Trần - Lê được bảo quản dưới mặt sàn kính chịu lực cho khách tham quan.
• Hậu Lâu (Tĩnh Bắc Lâu): Diện tích 2.392 m2, nơi ở của hoàng hậu, công chúa thời Hậu Lê và cung tần thời Nguyễn; người Pháp cải tạo lại cuối thế kỷ XIX; kết quả khai quật năm 1998 xác định vết tích nền móng qua nhiều thời kỳ lịch sử.
• Bắc Môn (Chính Bắc Môn): Cổng thành thời Nguyễn xây năm 1805 theo lối vọng lâu (cao 8,71 m; rộng 17,08 m; tường dày 2,48 m), còn lưu dấu vết đạn pháo quân đội Pháp bắn từ sông Hồng năm 1882; trên lầu đặt nơi thờ hai vị Tổng đốc Nguyễn Tri Phương và Hoàng Diệu.
• Nhà và Hầm D67: Di tích cách mạng gắn với giai đoạn kháng chiến chống Mỹ, là phòng họp của Bộ Chính trị và Quân ủy Trung ương xây dựng năm 1967.

Về cơ sở lý luận, chương 1 xác lập hệ thống khái niệm công cụ: di sản thế giới, quản lý di sản, phát triển du lịch di sản, sức hấp dẫn của điểm đến. Luận án xây dựng Khung phân tích sử dụng trong luận án (Sơ đồ) và Bảng 1 "Khuôn khổ chung cho việc định nghĩa hệ thống quản lý di sản", làm căn cứ lý thuyết xuyên suốt để đánh giá thực trạng ở chương tiếp theo.

Chương 2: Thực trạng công tác quản lý di sản thế giới Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội gắn với phát triển du lịch

Chương 2 (dày 45 trang) đánh giá toàn diện hoạt động quản lý tại Hoàng thành Thăng Long dựa trên 4 nội dung lớn:

1. Xây dựng và ban hành văn bản quản lý: Luận án hệ thống hóa các văn bản quy phạm pháp luật của Nhà nước (Luật Di sản văn hóa năm 2001, sửa đổi bổ sung năm 2009; các Nghị định liên quan), các cam kết của Chính phủ Việt Nam với Ủy ban Di sản Thế giới UNESCO, và các quy định của UBND thành phố Hà Nội về Quy chế quản lý khu di sản. Việc triển khai các văn bản pháp lý đã tạo hành lang bảo vệ di sản, song cơ chế đặc thù cho việc phát triển các dịch vụ du lịch và khai thác thương mại tại di sản văn hóa công quyền còn chậm được ban hành.

2. Chủ thể quản lý và cơ chế phối hợp: Đơn vị quản lý trực tiếp là Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội (được phân tích qua sơ đồ cơ cấu tổ chức bộ máy). Luận án phân tích cơ chế điều hành với sự tham gia của Hội đồng tư vấn khoa học do Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội chủ trì, phối hợp với Cục Di sản văn hóa (Bộ VHTTDL), Viện Khảo cổ học, các tổ chức quốc tế (UNESCO, EFEO, Viện Nghiên cứu văn hóa Quốc gia Tokyo). Luận án ghi nhận thực trạng bàn giao mặt bằng qua hai bảng số liệu: "Thống kê thực trạng bàn giao mặt bằng diện tích Khu Thành cổ Hà Nội tính đến năm 2020" và "Thống kê thực trạng bàn giao mặt bằng diện tích Khu di tích Khảo cổ học 18 Hoàng Diệu tính đến thời điểm năm 2020", chỉ ra việc chuyển giao đất quốc phòng và di dời các hộ dân sinh sống trong khu vực di sản còn kéo dài, ảnh hưởng đến tiến độ quy hoạch đồng bộ.

3. Quản lý di sản thế giới gắn với phát triển du lịch tại Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội: Luận án phân tích các nguồn lực thực thi qua hệ thống bảng biểu thống kê:

• Về tài chính: Trình bày qua bảng và biểu đồ "Kinh phí sử dụng cho các hoạt động tại Di sản thế giới Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội giai đoạn 2016 - 2023", phản ánh sự phụ thuộc lớn vào ngân sách nhà nước, tỷ trọng tái đầu tư từ nguồn thu dịch vụ du lịch còn thấp.
• Về nhân lực: Trình bày qua bảng "Các khóa đào tạo, chương trình tập huấn, bồi dưỡng cho nguồn nhân lực tại các Di sản Thế giới (giai đoạn 2011 - 2020)", đánh giá đội ngũ cán bộ, thuyết minh viên còn thiếu kỹ năng ngoại ngữ chuyên sâu và năng lực diễn giải di sản đáp ứng nhu cầu du khách quốc tế.
• Về lượng khách và nguồn thu: Trình bày tại bảng "Thống kê số lượng khách tham quan và doanh thu từ khách du lịch tại Di sản Thế giới Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội giai đoạn 2016 - 2020":

Năm	Lượng khách tham quan (Lượt)	Doanh thu từ dịch vụ du lịch (Tỷ đồng)	Ghi chú
2013	120.000	-	Bắt đầu triển khai bán vé tham quan
2016	245.321	-	Tăng trưởng sau giai đoạn đầu mở cửa
2019	517.476	11,1	Đạt mức cao nhất trước đại dịch Covid-19; xếp 7/8 DSTG tại Việt Nam

4. Các hoạt động gắn kết phát triển du lịch: Luận án khảo sát các sản phẩm du lịch đã triển khai, bao gồm: "Tour 1 ngày trải nghiệm Hà Nội", tour "Hành trình di sản Kinh đô", tour đêm Hoàng thành Thăng Long, các chương trình giáo dục di sản và hoạt động quảng bá, giới thiệu di sản (được tổng hợp qua sơ đồ chuyên biệt). Tác giả chỉ ra mô hình hợp tác công - tư tại di sản còn lúng túng, sản phẩm du lịch còn mang tính tĩnh, trải nghiệm dịch vụ gia tăng còn nghèo nàn, chưa tạo được chuỗi giá trị kinh tế tương xứng với vị thế di sản thế giới.

Chương 3: Giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý di sản thế giới gắn với phát triển du lịch tại Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội

Chương 3 (dày 39 trang) đề xuất hệ thống giải pháp xuất phát từ các căn cứ thực tiễn: cam kết quốc tế với UNESCO, định hướng Quy hoạch tổng thể di sản Thăng Long - Hà Nội, Chiến lược phát triển du lịch Thủ đô, và kết quả xử lý dữ liệu điều tra 700 du khách cùng 19 chuyên gia.

Các nhóm giải pháp cụ thể gồm:

1. Kiện toàn tổ chức bộ máy và cơ chế phối hợp: Hoàn thiện chức năng, nhiệm vụ của Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội; tăng cường phân cấp và ủy quyền; thiết lập quy chế phối hợp liên ngành chặt chẽ giữa Trung tâm với các sở, ngành (Du lịch, Quy hoạch Kiến trúc, Giao thông Vận tải) và chính quyền quận Ba Đình; hoàn thành dứt điểm công tác tiếp nhận bàn giao mặt bằng khu Thành cổ và 18 Hoàng Diệu.
2. Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực: Xây dựng và chuẩn hóa "Quy trình đào tạo cơ bản" (Sơ đồ) cho đội ngũ cán bộ quản lý, nhân viên nghiệp vụ và hướng dẫn viên; mở các khóa bồi dưỡng chuyên đề về diễn giải di sản, ngoại ngữ chuyên ngành, kỹ năng giao tiếp và ứng xử du lịch; xây dựng chế độ đãi ngộ nhằm thu hút các chuyên gia khảo cổ, bảo tồn và quản trị du lịch.
3. Đa dạng hóa sản phẩm du lịch và nâng cao sức hấp dẫn điểm đến: Triển khai đề xuất tại bảng "Đề xuất nội dung nghiên cứu khảo cổ học giai đoạn 2023-2030" phục vụ diễn giải di sản; đẩy mạnh tiến độ dự án nghiên cứu phục dựng không gian Điện Kính Thiên; thực hiện sơ đồ "Đề xuất các bước thực hiện dự án phục dựng lễ hội Đèn Quảng Chiếu" để tạo sản phẩm du lịch văn hóa phi vật thể định kỳ; nâng cấp chất lượng "Tour 1 ngày trải nghiệm Hà Nội" và tour "Hành trình di sản Kinh đô"; áp dụng công nghệ số, thuyết minh tự động và ứng dụng tương tác 3D phục vụ du khách.
4. Xây dựng mô hình hợp tác công tư (PPP): Vận dụng "Mô hình 3 trụ cột trong hợp tác công tư tại Di sản thế giới Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội" (Sơ đồ) nhằm thu hút nguồn vốn xã hội hóa cho các hạng mục dịch vụ du lịch phụ trợ, quà lưu niệm, ẩm thực cung đình, đồng thời đảm bảo nguyên tắc bảo tồn nguyên gốc di sản theo quy định pháp luật.
5. Xây dựng hệ thống chỉ tiêu giám sát định kỳ: Áp dụng sơ đồ "Hệ thống chỉ tiêu giám sát theo hoạt động" nhằm đo lường hiệu quả quản lý, tác động môi trường du lịch, sức tải của điểm đến và mức độ hài lòng của du khách, đảm bảo phát triển du lịch không gây tổn hại đến tính nguyên vẹn và tính xác thực của di sản thế giới.

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận, luận án hệ thống hóa các vấn đề lý luận về quản lý di sản thế giới gắn với phát triển du lịch, làm rõ mối quan hệ biện chứng giữa bảo tồn di sản theo Công ước năm 1972 của UNESCO và khai thác phát triển du lịch bền vững. Luận án xây dựng khung phân tích gồm 5 nội dung quản lý chuyên biệt cho di sản thế giới tại Việt Nam, đóng góp cơ sở lý luận cho ngành Quản lý văn hóa và cung cấp luận cứ khoa học cho việc phát triển du lịch di sản thế giới tại Thủ đô Hà Nội.

Về mặt thực tiễn, luận án cung cấp bức tranh dữ liệu thực chứng chi tiết và có hệ thống về công tác quản lý tại Hoàng thành Thăng Long giai đoạn 2010 - 2023:

• Lượng hóa các chỉ tiêu hoạt động: số lượng khách tham quan, doanh thu từ năm 2013 đến năm 2020; ngân sách sử dụng giai đoạn 2016 - 2023; tiến độ bàn giao mặt bằng và di vật khảo cổ đến năm 2020.
• Chỉ ra các điểm nghẽn thực tế: doanh thu du lịch còn khiêm tốn (11,1 tỷ đồng năm 2019, đứng 7/8 di sản thế giới tại Việt Nam); cơ sở vật chất dịch vụ chưa hoàn chỉnh; công tác thuyết minh, diễn giải di sản chưa đáp ứng kỳ vọng của khách quốc tế; tiến độ bàn giao mặt bằng còn vướng mắc.
• Đề xuất các giải pháp mang tính ứng dụng: mô hình 3 trụ cột trong hợp tác công tư; quy trình đào tạo nhân lực; các bước phục dựng lễ hội Đèn Quảng Chiếu; kế hoạch nghiên cứu khảo cổ học giai đoạn 2023 - 2030; hệ thống chỉ tiêu giám sát hoạt động quản lý di sản gắn với du lịch. Kết quả nghiên cứu là tài liệu tham khảo cho các cơ quan quản lý nhà nước, UBND thành phố Hà Nội và các doanh nghiệp du lịch trong việc hoạch định chính sách và khai thác sản phẩm.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về hạn chế, luận án tập trung khảo sát định lượng du khách trong khoảng thời gian từ ngày 15/07/2023 đến ngày 15/08/2023 (thuộc đợt khảo sát từ tháng 6 đến tháng 8/2023), do đó dữ liệu phản ánh chủ yếu đặc điểm của khách du lịch trong mùa hè, chưa bao quát đầy đủ sự biến động theo tính mùa vụ của thị trường khách quốc tế (thường tập trung từ tháng 10 đến tháng 4 năm sau). Mặt khác, phạm vi không gian khảo sát tập trung chủ yếu vào vùng lõi (Khu Thành cổ và Khu khảo cổ 18 Hoàng Diệu), các đánh giá tác động kinh tế - xã hội đối với cộng đồng dân cư sinh sống tại vùng đệm 108 ha chưa được phân tích sâu do giới hạn tiếp cận dữ liệu dân sinh.

Về hướng nghiên cứu tiếp theo, các nghiên cứu tương lai cần mở rộng theo dõi chuỗi số liệu giám sát định kỳ theo "Hệ thống chỉ tiêu giám sát theo hoạt động" đến năm 2025 và 2030; thực hiện các nghiên cứu liên ngành chuyên sâu về kinh tế học di sản, đánh giá mức độ sẵn sàng chi trả của du khách đối với các dịch vụ trải nghiệm văn hóa chất lượng cao; và khảo sát chuyên biệt tác động của các dự án phục dựng không gian Điện Kính Thiên đối với sự gia tăng sức hấp dẫn của điểm đến.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên khảo hữu ích cho nhiều nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên: Phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu trong các ngành Quản lý văn hóa, Văn hóa học, Du lịch học và Bảo tồn di sản; cung cấp phương pháp tiếp cận nghiên cứu kết hợp giữa khung lý thuyết của UNESCO với phương pháp định lượng xử lý bằng SPSS và phỏng vấn sâu chuyên gia.
• Nhà quản lý văn hóa và nhà hoạch định chính sách: Cán bộ tại Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Cục Di sản văn hóa, Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội và Ban quản lý các khu di sản thế giới khác tại Việt Nam có thể tham khảo mô hình 3 trụ cột hợp tác công tư, quy trình đào tạo nhân lực và hệ thống chỉ tiêu giám sát hoạt động.
• Doanh nghiệp du lịch và các nhà đầu tư: Các công ty lữ hành, đơn vị dịch vụ du lịch có thể khai thác các dữ liệu về đánh giá của du khách, tham khảo lịch trình "Tour 1 ngày trải nghiệm Hà Nội", tour "Hành trình di sản Kinh đô" và các định hướng sản phẩm văn hóa phi vật thể để xây dựng chương trình tour phù hợp với thị hiếu du khách trong và ngoài nước.

Câu hỏi thường gặp

1. Di sản thế giới Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội được UNESCO ghi danh vào thời gian nào và đáp ứng các tiêu chí nổi bật nào?
Di sản được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới vào ngày 01/8/2010 tại kỳ họp lần thứ 34 của Ủy ban Di sản Thế giới, đáp ứng đủ 3 tiêu chí nổi bật toàn cầu (OUV): chiều dài lịch sử văn hóa; tính liên tục của tài sản với tư cách là một trung tâm quyền lực; và các tầng di tích, di vật phong phú.

2. Thực trạng số lượng khách tham quan và doanh thu du lịch của Hoàng thành Thăng Long trong giai đoạn trước đại dịch Covid-19 được ghi nhận như thế nào?
Khu di sản bắt đầu bán vé tham quan từ năm 2013 với 120.000 lượt khách; đến năm 2016 đạt 245.321 lượt khách; năm 2019 đạt 517.476 lượt khách với doanh thu từ dịch vụ du lịch đạt 11,1 tỷ đồng. Dù có sự tăng trưởng, kết quả này được đánh giá là còn khiêm tốn so với tầm vóc di sản thế giới, xếp thứ 7 trong số 8 di sản thế giới tại Việt Nam.

3. Mẫu khảo sát điều tra bảng hỏi trong nghiên cứu định lượng của luận án được tiến hành với quy mô và phương pháp ra sao?
Khảo sát được thực hiện từ ngày 15/07/2023 đến ngày 15/08/2023 trên đối tượng khách du lịch Việt Nam và quốc tế tại điểm đến và qua kênh trực tuyến. Tổng số phiếu phát ra là 708, thu về 700 phiếu hợp lệ (đạt tỷ lệ 98,88%). Quy mô mẫu 700 quan sát đáp ứng tiêu chuẩn của Harris (1985) và Hair và cộng sự (2014) cho mô hình hồi quy đa biến với 7 biến nghiên cứu, dữ liệu được xử lý bằng phần mềm SPSS.

4. Phương pháp phỏng vấn sâu của luận án được thực hiện trên những nhóm đối tượng nào?
Tác giả đã phỏng vấn sâu 19 cá nhân, gồm: 4 người làm việc trực tiếp tại Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội; 2 chuyên viên quản lý nhà nước về văn hóa thuộc Cục Di sản văn hóa (Bộ VHTTDL); 5 chuyên gia đầu ngành trong lĩnh vực quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di sản; và 8 đại diện các doanh nghiệp kinh doanh dịch vụ du lịch và lữ hành.

5. Luận án đề xuất những giải pháp cụ thể nào nhằm tạo sản phẩm du lịch đặc thù tại Hoàng thành Thăng Long?
Luận án đề xuất: hoàn thiện dự án nghiên cứu phục dựng không gian Điện Kính Thiên; xây dựng các bước thực hiện dự án phục dựng lễ hội Đèn Quảng Chiếu nhằm tạo sản phẩm du lịch văn hóa phi vật thể; xây dựng nội dung nghiên cứu khảo cổ học giai đoạn 2023 - 2030; nâng cấp các tour chuyên đề gồm "Tour 1 ngày trải nghiệm Hà Nội" và tour "Hành trình di sản Kinh đô"; đồng thời ứng dụng mô hình 3 trụ cột hợp tác công tư để phát triển dịch vụ phụ trợ.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Nguyễn Đức Trọng đã làm rõ thực trạng công tác quản lý di sản thế giới gắn với phát triển du lịch tại Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội giai đoạn 2010 - 2023, chỉ ra khoảng cách giữa tiềm năng giá trị nổi bật toàn cầu và kết quả khai thác du lịch thực tế. Bằng việc kết hợp phương pháp phỏng vấn sâu 19 chuyên gia và xử lý 700 phiếu khảo sát du khách qua phần mềm SPSS, tác giả đã cung cấp hệ thống số liệu thực chứng về bộ máy, ngân sách, nhân lực và các sản phẩm dịch vụ tại điểm đến. Hệ thống giải pháp được đề xuất bao gồm kiện toàn cơ chế phối hợp, chuẩn hóa quy trình đào tạo nhân lực, ứng dụng mô hình 3 trụ cột hợp tác công tư, phục dựng lễ hội Đèn Quảng Chiếu và thiết lập hệ thống chỉ tiêu giám sát định kỳ. Công trình đóng góp cơ sở khoa học cho chuyên ngành Quản lý văn hóa và là tài liệu tham khảo cho các cơ quan quản lý, chính quyền thành phố Hà Nội và các doanh nghiệp trong việc phát triển du lịch di sản bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Các nghiên cứu về vấn đề quản lý di sản văn hóa Vấn đề quản lý di sản văn hoá (DSVH) trên thế giới không phải là quá mới mẻ và đã có những nhà nghiên cứu, nhà khoa học tiếp cận vấn đề này từ những thế kỷ trước. Cụ thể hơn, nhà khoa học Peter Howard [97] đưa ra nhận định là vào đầu thế kỷ XIX có những người say mê, yêu mến di sản và với niềm tin rằng bảo tồn DSVH là có lợi ích cho công chúng.

Hai tác giả Carman và Sorensen [110] trong công trình Nghiên cứu di sản: Các phương pháp và các cách tiếp cận nghiên cứu di sản một cách tổng quát và cũng đã phần nào phản ánh sự phát triển thực tiễn và quản lý di sản cuối thế kỷ XVIII và đầu thế kỷ XIX là các hoạt động công cộng với những quan điểm, góc nhìn khác biệt khi nghiên cứu về quá khứ, về lịch sử. Bước sang thế kỷ XX, tại châu Âu đã xuất hiện các Hiệp hội di sản với mục đích bảo tồn và phát huy những giá trị của di sản và công tác nghiên cứu về di sản đã phát triển cả lý luận và thực tiễn, thuật ngữ ngắn gọn quản lý di sản phát triển mạnh mẽ vào nửa sau thế kỷ XX. Hiện tại, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng DSVH không chỉ là những giá trị mang tính biểu tượng hay là những di tích, di chỉ, phế tích, những giá trị văn hóa được bảo vệ bao bọc tách biệt với thế giới bên ngoài mà DSVH còn phải được sống trong cộng đồng, được hoà mình vào dòng chảy thời gian, dòng chảy của kinh tế xã hội thế giới, và DSVH cũng phải có trách nhiệm đóng góp cho sự phát triển kinh tế xã hội của quốc gia nói riêng và của thế giới nói chung. Hai nhà nghiên cứu Ashworth và Larkham trong tác phẩm Building a new heritage: tourism, culture and identity in the new Europe (Xây dựng di sản mới: du lịch, văn hóa và bản sắc ở châu Âu mới) năm 1994 [85] đã coi việc khai thác các giá trị DSVH như một ngành công nghiệp, mang đặc tính của sản phẩm, của công nghiệp chính vì thế việc quản lý cần có những phương thức đặc thù của ngành công nghiệp phù hợp với đặc tính, đặc điểm của di sản.

Ashworth, Larkdham cũng như Carman, Sorensen trong nghiên cứu của mình 11 cũng đưa ra quan điểm: bảo tồn nguyên gốc (bảo quản), bảo tồn có sự kế thừa, và bảo tồn phát triển. Trong 3 quan điểm trên, bảo tồn phát triển được nhiều học giả đồng tình và chấp thuận hơn cả. Trong một nghiên cứu về cách tiếp cận di sản ở Tây Âu mà tác giả Ashworth nghiên cứu làm tiền đề cơ sở cho nội dung trên, ông đã đưa ra những nhận định về cách tiếp cận bảo quản chiếm ưu thế trong nhiều năm ở châu Âu nhất là với những đồ tạo tác, những phế tích, những toà nhà còn sót lại, ví dụ như các tượng đài được lựa chọn và bảo vệ dựa theo các tiêu chí như tuổi tác hoặc giá trị nghệ thuật, các tiêu chuẩn bảo vệ hợp pháp, những di sản được bảo quản này sẽ phải do các chuyên gia (người giám hộ tài sản văn hóa công cộng) thẩm định. Sau đó, những năm 1960 chứng kiến sự thay đổi từ quan điểm bảo quản sang bảo tồn, mở rộng đối tượng quan tâm đến cả cảnh quan xung quanh, khu vực lân cận của di sản và những hoạt động tại khu vực đó.

Theo cách tiếp cận này, di sản sẽ đặt trong bối cảnh rõ ràng hơn, bảo vệ phải có mục đích cụ thể hơn, nâng cao chất lượng và kêu gọi được sự chung tay góp sức của các bên liên quan hơn nữa, cụ thể là các nhà quy hoạch, quản lý và cả các kiến trúc sư cũng như các nhà nghiên cứu. Các mục tiêu mở rộng ra không chỉ là giữ gìn, bảo vệ nữa mà còn liên quan tới việc tái tạo, phục hồi, thậm chí phục dựng các khu vực, đương nhiên các mục tiêu này phải nằm trong tổng thể kế hoạch quản lý sử dụng tài nguyên đất cũng như các hướng dẫn, chỉ thị về việc bảo vệ di sản. Quan điểm bảo tồn phát triển cùng với sự thay đổi rõ ràng theo hướng tiếp cận thị trường, thậm chí là thâm nhập thị trường, đưa di sản văn hóa, di tích lịch sử hòa mình cùng dòng chảy chung của toàn xã hội, cách tiếp cận coi di tích lịch sử như một sản phẩm và đương nhiên sản phẩm phải được lựa chọn theo các tiêu chí về hiệu năng sử dụng, nhu cầu tiêu dùng và được quản lý theo mô hình, theo quy trình được tiến hành nghiên cứu kĩ lưỡng thông qua những nghiên cứu về thị trường, thậm chí xuất hiện cả những yếu tố liên quan tới năng lực cạnh tranh của sản phẩm. Tiếp nối hướng nghiên cứu này, tác giả Ashworth (1997) [86] lại thực hiện một công trình khác là Elements of planning and managing heritage sites (Các thành tố của quy hoạch và quản lý khu di sản), trong công trình mới này ông tiếp tục 12 nghiên cứu sâu hơn, đặc biệt là hướng tiếp cận bảo tồn phát triển, bên cạnh đó, tác giả Throsby cũng đưa ra những luận điểm về quản lý di sản văn hóa, coi công việc này là một ngành, một thành tố kinh tế đòi hỏi những người tham gia phải chú ý tới nhiều mặt liên quan như tài nguyên, nguồn nhân lực thực thi, các chính sách, các quy định pháp luật có tính ràng buộc, các quy chế hoạt động phải được xây dựng trên những căn cứ rất rõ ràng, mạch lạc và có sự liên kết cao.

Chính vì vậy, các nhà quản lý luôn phải tìm cách trả lời câu hỏi làm thế nào để bảo tồn và phát huy giá trị của DSVH sao cho hợp lý và hiệu quả nhất, cần đề cập tới 2 yếu tố “effiency” và “effectiveness” trong kế hoạch quản lý, kế hoạch hoạt động cũng như khi thiết lập hệ thống chỉ tiêu giám sát [111]. Tác giả Peter Howard (2002) [97] đặt ra câu hỏi cho các nhà quản lý: Bảo tồn cái gì? Lý do tại sao phải bảo tồn? Và bảo tồn cho đối tượng nào? Công tác bảo tồn là để giữ gìn một cách hoàn chỉnh, nguyên vẹn nhất có thể, giữ lại được tối đa những giá trị của di sản và từ đó khai thác, phát huy các giá trị của di sản trong đời sống. Bên cạnh đó, việc khai thác, phát huy giá trị di sản là công tác cần thiết, thậm chí là mang ý nghĩa quyết định trong việc đưa di sản vào thực tiễn cuộc sống đương đại. Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu cũng chỉ ra việc khai thác và phát huy giá trị của DSVH phải luôn quan tâm tới phát triển một cách bền vững, tránh tình trạng lạm dụng quá mức, khai thác di sản thái quá, xâm hại tới di sản thậm chí tác động tiêu cực tới mức không thể phục hồi, điều này gây nên những ảnh hưởng rất lớn không chỉ đối với di sản mà còn đối với địa phương sở hữu di sản và cộng đồng dân cư.

Các học giả Việt Nam cũng có nhiều nghiên cứu về công tác quản lý di sản ví dụ tác giả Đặng Văn Bài với bài đăng tạp chí “Vấn đề quản lý nhà nước trong lĩnh vực bảo tồn DSVH” [2] đã đưa ra một số nội dung chủ yếu của công tác quản lý nhà nước đối với DSVH, coi đây là các vấn đề then chốt, cần quan tâm: quản lý nhà nước bằng văn bản pháp luật (gồm có các văn bản pháp quy về bảo vệ, phát huy giá trị DSVH; quyết định về cơ chế, tổ chức quy hoạch và kế hoạch phát triển; quyết định phân cấp quản lý.); việc phân cấp quản lý di tích; hệ thống tổ chức ngành bảo tồn - bảo tàng và đầu tư ngân sách cho các cơ quan quản lý di tích - là yếu tố có tính chất 13 quyết định nhằm tăng cường hiệu quả quản lý, tác giả cũng đề cập nhiều tới việc nhà nước quản lý và tạo cơ chế mở cho việc khai thác có hiệu quả di sản nhưng không thể đánh đổi giá trị di sản để lấy lợi ích kinh tế. Bên cạnh đó, tác giả Đặng Văn Bài đã bàn đến “Tính liên ngành trong hoạt động bảo tồn di sản văn hóa” [3] trong bối cảnh của Việt Nam như một hướng tiếp cận cần thiết và phù hợp với thực tiễn hệ thống quản lý DSVH hiện nay, di sản không chỉ là những hình khối vật chất bất động nằm nguyên một chỗ mà phải được khai thác đúng đắn các giá trị, vì vậy di sản phải được nhìn nhận từ nhiều góc độ, tiếp cận từ các ngành khoa học khác nhau để đánh giá đúng các giá trị nội tại của di sản, đặc biệt là gắn với khai thác, phát triển du lịch. Tác giả Nguyễn Thế Hùng - với Đề tài nghiên cứu Bảo vệ DSVH trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội và hội nhập quốc tế năm 2013 [41] đề cập tới những ảnh hưởng của sự đổi mới, công nghiệp hóa, hiện đại hóa đến việc bảo vệ DSVH. Nghiên cứu này tìm hiểu thực trạng hoạt động bảo vệ, phát huy trên các lĩnh vực DSVH vật thể và phi vật thể ở phạm vi cả nước với những thành tựu đạt được cũng như hạn chế.

Tác giả đề tài đề xuất 6 nhóm giải pháp chính nhằm đẩy mạnh sự nghiệp bảo vệ và phát huy giá trị DSVH gồm: tăng cường công tác quản lý nhà nước; củng cố hoàn thiện bộ máy ngành; chính sách đầu tư; xã hội hóa; đào tạo nguồn lực con người; tăng cường hợp tác quốc tế… Ở Việt Nam, những bài viết, công trình nghiên cứu được đăng trên các tạp chí chuyên ngành, sách chuyên khảo đề cập tới quản lý di sản ngày càng xuất hiện nhiều hơn, đặc biệt trong giai đoạn hiện nay, Đảng và Nhà nước luôn dành sự quan tâm lớn tới các DSVH nói chung cũng như các DSTG tại Việt Nam nói riêng đã có nhiều chính sách nhằm bảo vệ, gìn giữ và khai thác, phát huy có hiệu quả giá trị của các di sản.