Chương 1: C¡ sã lý luận và khái quát về các phế tích kiến trúc Pháp t¿i V°án Quốc gia Ba Vì Chương 2: Thực tr¿ng b¿o tồn và khai thác giá trß phế tích kiến trúc Pháp phāc vā phát triển du lßch t¿i V°án Quốc gia Ba Vì Chương 3: Gi¿i pháp nâng cao hiệu qu¿ b¿o tồn và khai thác giá trß phế tích kiến trúc Pháp phāc vā phát triển du lßch t¿i V°án Quốc gia Ba Vì 4 CH¯¡NG 1 C¡ SÞ LÝ LUÀN VÀ KHÁI QUÁT VÀ CÁC PH¾ TÍCH KI¾N TRÚC PHÁP T¾I V¯àN QUÞC GIA BA VÌ 1. Di sản Khái niệm di s¿n văn hoá có thể xác đßnh đ°ÿc mát cách thuận lÿi từ khái niệm về văn hoá. Nh° ta đã biết, Văn hoá đã đ°ÿc đßnh nghĩa theo nhiều cách khác nhau. Nh°ng xu h°ßng đßnh nghĩa văn hoá theo tính giá trß và tính đặc tr°ng cho công đồng chủ thể sáng t¿o đang đ°ÿc nhiều ng°ái chÁp nhận nhÁt.
Theo cách đßnh nghĩa này thì Văn hoá là mát hệ thống các giá trß vật chÁt và tinh thần đặc tr°ng nhÁt cho b¿n sắc của cáng đồng ng°ái, do cáng đồng con ng°ái sáng t¿o và tích luỹ trong quá trình ho¿t đáng thực tiễn và đ°ÿc l°u truyền từ thế hệ này sang thế khác. Tính chÁt l°u truyền đã biến văn hoá của thế hệ tr°ßc trã thành di s¿n văn hoá của thế hệ sau. Vì vậy có thể hiểu: <Di sản văn hoá chính là hệ thống các giá trị vật chất và tinh thần do một cộng đồng người sáng tạo và tích luỹ trong một quá trình lịch sử lâu dài và được lưu truyền từ thế hệ trước cho thế hệ sau. Nó là bộ phận quan trọng nhất, tầng trầm tích dày nhất đã được thời gian thẩm định của một nền văn hoá cụ thể= [7, tr.
BÁt cứ dân tác nào cũng có mát di s¿n văn hoá riêng, đặc tr°ng cho b¿n sắc của dân tác đó. Dân tác Việt Nam cũng vậy. Điều 1 Luật Di s¿n văn hoá của Việt Nam nêu rõ đßnh nghĩa về di s¿n văn hoá của Việt Nam nh° sau: <Di sản văn hoá bao gồm di sản văn hoá phi vật thể và di sản văn hoá vật thể, là sản phẩm tinh thần, vật chất có giá trị lịch sử, văn hoá, khoa học được lưu truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác ở nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam= [7, tr9]. Theo cách tiếp cận giá trß văn hoá này, ta thÁy di s¿n văn hoá bao gồm hầu hết các giá trß văn hoá do thiên nhiên và con ng°ái t¿o nên trong quá khứ.
Nó là phần tinh tuý nhÁt, tiêu biểu nhÁt đáng l¿i sau hàng lo¿t ho¿t đáng sáng t¿o của con ng°ái từ đái này qua đái khác. Di s¿n văn hoá là những giá trß văn hoá đặc biệt bền vững vì nó ph¿i đ°ÿc thẩm đßnh mát cách khắt khe bằng sự thừa nhận 5 của c¿ cáng đồng ng°ái trong mát thái gian lßch sử lâu dài, đó chính là tính chÁt đặc thù của di s¿n văn hóa, phân biệt vßi khái niệm văn hóa nói chung. Bãi vậy, có thể nói di s¿n văn hoá là bá phận quan tráng nhÁt, c¡ b¿n nhÁt của nền văn hoá nếu không muốn nói là tÁt c¿. Những ho¿t đáng văn hoá đ°¡ng đ¿i trong chừng mực nào đó chỉ mßi là biểu hiện của văn hoá, mát phần có thể đ°ÿc coi là ho¿t đáng sáng t¿o mà kết qu¿ của nó ch°a thể khẳng đßnh ngay là s¿n phẩm tiêu biểu, tinh tuý của văn hoá dân tác, vì còn thiếu mát yếu tố c¡ b¿n là sự thẩm đßnh của thái gian.
Xét về mặt triết hác thì quan hệ giữa văn hóa và di s¿n văn hóa là quan hệ của ph¿m trù cái chung và cái riêng. Văn hóa là cái chung, di s¿n văn hóa là cái riêng. Mái yếu tố của di s¿n văn hóa đều là văn hóa, nh°ng không ph¿i mái yếu tố của văn hóa đều là di s¿n văn hóa, vì trong văn hóa còn nhiều yếu tố bß mai mát trong dòng ch¿y lßch sử, do không v°ÿt qua đuÿc thử thách của thái gian nên không đ°ÿc l°u truyền l¿i cho thế hệ sau thành di s¿n văn hóa, hoặc những yếu tố văn hóa mßi đ°ÿc hình thành ch°a đ°ÿc thẩm đßnh của thái gian. Phế tích Theo Từ điển Tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ (2012), Phế (đáng từ) có nghĩa là <Bỏ không dùng đến=.
Phế tích là công trình xây dựng có giá trß bß thiên nhiên hoặc con ng°ái phá hủy không còn giữ đ°ÿc nguyên tr¿ng, chỉ còn dÁu vết đổ nát. Các di tích lßch sử văn hóa, kiến trúc nghệ thuật ã Việt Nam, do tác đáng của điều kiện tự nhiên, môi tr°áng, thiên tai, xã hái và các cuác chiến tranh nên phần lßn đến vßi thế hệ ngày nay không còn đ°ÿc nguyên vẹn. Do vậy, hầu hết những di tích này đều đặt ra những đòi hỏi về cứu chữa, tu bổ, khôi phāc từng phần hoặc toàn phần cùng vßi sự kh¡i dòng để tồn t¿i và tiếp nối. Bảo tồn Theo cuốn Từ điển Tiếng Việt của Hoàng Phê biên so¿n (2003): <B¿o tồn là giữ l¿i không để mÁt đi= [10, tr.
B¿o tồn văn hóa có hai đối t°ÿng để b¿o tồn: giá trß văn hóa vật thể và phi vật thể. B¿o tồn tức là các hành đáng nhằm b¿o vệ, gìn giữ, b¿o l°u l¿i sự tồn t¿i của các sự vật, hiện t°ÿng, gìn giữ chúng để tồn t¿i cùng vßi thái gian. B¿o tồn các sự vật, hiện t°ÿng là l°u giữ, không 6 làm cho chúng bß mai mát, bß thay đổi và biến d¿ng. Tuy nhiên, đối t°ÿng đ°ÿc b¿o tồn (giá trß di s¿n văn hóa vật thể và phi vật thể) cần thỏa mãn: Mát là, nó ph¿i đ°ÿc nhìn là tinh hoa, là mát giá trß đích thực đ°ÿc thừa nhận minh b¿ch, không có gì hoài nghi hay bàn cãi.
Hai là, nó ph¿i hàm chứa kh¿ năng, chí ít là tiềm năng, đứng vững lâu dài (có giá trß lâu dài) tr°ßc những biến đổi tÁt yếu về đái sống vật chÁt và tinh thần của con ng°ái. B¿o tồn di s¿n chính là cách thức, biện pháp giữ gìn để di s¿n sống cùng cuác sống của nhân lo¿i. Về quan điểm b¿o tồn di s¿n, hiện nay trên thế gißi tồn t¿i 3 quan điểm b¿o tồn, đó là: B¿o tồn nguyên vẹn, b¿o tồn trên c¡ sã kế thừa và b¿o tồn phát triển. * Quan điểm b¿o tồn nguyên vẹn Theo Gregory J.
Ashworth, quan điểm b¿o tồn nguyên vẹn phát triển vào những năm 50 của thế kỷ XIX. [7] Quan điểm này đ°ÿc các nhà b¿o tồn, b¿o tàng trong lĩnh vực di s¿n văn hóa ủng há. Há cho rằng, những s¿n phẩm của quá khứ nên đ°ÿc b¿o vệ mát cách nguyên vẹn nh° nó vốn có, phāc hồi nguyên gốc các di s¿n văn hóa vật thể và phi vật thể, cách ly di s¿n khỏi môi tr°áng xã hái đ°¡ng đ¿i. Há cho rằng, mßi di s¿n chứa đựng những giá trß văn hóa - xã hái nhÁt đßnh, những giá trß văn hóa Áy luôn biến đổi theo thái gian do tác đáng của xã hái hiện t¿i và sẽ t¿o nên những lßp văn hóa khác không trùng vßi lßp văn hóa mà thế hệ tr°ßc chuyển giao cho thế hệ sau.
Vì vậy có thể làm cho các thế hệ sau nữa không thể truy nguyên đ°ÿc những giá trß di s¿n đang tồn t¿i. Chính vì nh° vậy, những ng°ái theo quan điểm này cho rằng, do chúng ta ch°a có đủ thông tin, trình đá hiểu biết để có thể lý gi¿i giá trß của các di s¿n văn hóa, chúng ta nên giữ nguyên tr¿ng những di s¿n này để khi có điều kiện, các thế hệ tiếp nối có thể xử lý, gi¿i thích và tìm cách kế thừa, phát huy di s¿n mát cách tốt h¡n. Về mục đích: nguyên tắc tiến hành b¿o tồn đ¡n gi¿n, dễ hiểu và có 14 sự đòi hỏi về mặt đ¿o đức, māc đích cao nhÁt là b¿o tồn toàn bá những gì có thể b¿o tồn đ°ÿc. Về nguồn lực: các nguồn di s¿n là căn cứ bÁt di bÁt dßch; các đßa điểm di tích có 7 mát căn cứ lßch sử nhÁt đßnh của nó, các s¿n phẩm đ°ÿc xác đßnh và t¿o ra trên c¡ sã nguồn gốc của di s¿n (có ý nghĩa về lßch sử, vẻ đẹp kiến trúc…); về nguyên tắc, tiêu chí lựa chán có thể quyết đßnh mát cách khách quan thông qua sự đồng thuận của tập thể; tính chân thực của di s¿n là yếu tố quyết đßnh giá trß.
Về chiến lược bảo tồn: Có sự mâu thuẫn cố hữu giữa b¿o tồn và phát triển; những tác đáng của sự b¿o tồn ph¿n l¿i chức năng sẽ sinh ra những vÁn đề phát sinh thứ cÁp; tăng việc sử dāng các s¿n phẩm đ°ÿc b¿o tồn trong giai đo¿n hiện thái ph¿i phù hÿp vßi công việc qu¿n lý và nếu cần thiết ph¿i gißi h¿n nhu cầu. Quan điểm b¿o tồn nguyên vẹn có °u điểm là giữ các giá trß văn hóa cần b¿o vệ trong mát môi tr°áng an toàn, không bß những yếu tố bên ngoài làm ¿nh h°ãng. Tuy nhiên, h¿n chế của quan điểm b¿o tồn này là làm khô cứng các s¿n phẩm văn hóa, rÁt khó xác đßnh đâu là yếu tố nguyên gốc, đâu là yếu tố phát sinh vì b¿n chÁt của văn hóa là luôn biến đổi theo những thay đổi của cuác sống. * B¿o tồn trên c¡ sã kế thừa Quan điểm này dựa trên t° duy mßi di s¿n có mát vai trò lßch sử nhÁt đßnh vßi mát thái gian và không gian nhÁt đßnh.
Khi hiện t¿i nó đang hiện hữu thì di s¿n Áy cần phát huy giá trß phù hÿp vßi xã hái hiện t¿i và ph¿i lo¿i bỏ những gì không phù hÿp vßi hiện t¿i. Bàn về quan điểm này, Ashworth nêu ra những đặc điểm c¡ b¿n sau: - Không chỉ những đồ t¿o tác hay những toà nhà mà c¿ các bá s°u tập và các di s¿n khác cũng đ°ÿc b¿o tồn dựa vào kế thừa; - Các tiêu chí lựa chán không phā thuác vào b¿n chÁt bên trong của di s¿n mà còn phā thuác vào những yếu tố nằm bên ngoài, không thuác về b¿n chÁt của di s¿n; - B¿o tồn trên quan điểm kế thừa quan tâm không chỉ đến hình thức mà còn quan tâm đến c¿ các chức năng của di s¿n. Chủ tßch Hồ Chí Minh, trong tác phẩm Đời sống mới cũng đã nêu ra những quan điểm rõ ràng về sự kế thừa: cái gì cũ mà xÁu thì ph¿i bỏ, cái gì cũ mà không xÁu nh°ng phiền phức thì ph¿i sửa đổi cho hÿp lý, cái gì cũ mà tốt thì phát triển thêm. Quan điểm đó thuác quan điểm b¿o tồn dựa trên c¡ sã kế thừa này.