LỜI MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Trong nền kinh tế thị trƣờng hiện đại, vai trò của ngân sách nhà nƣớc (NSNN) là không thể phủ nhận, không chỉ trong việc cung cấp tài chính cho hoạt động của bộ máy nhà nƣớc, mà còn trong việc điều tiết vĩ mô. Vì vậy, quy mô của ngân sách nhà nƣớc và ngân sách địa phƣơng đang đƣợc mở rộng liên tục. Nếu vào đầu thế kỷ XX, tỷ lệ ngân sách nhà nƣớc so với GDP chỉ dƣới 10% ở nhiều quốc gia trên thế giới, thì vào đầu thế kỷ XXI, con số này đã tăng lên từ 20-25%.
Với sự chiếm tỷ trọng lớn nhƣ vậy trong sản lƣợng cải sản xuất của quốc gia, hiệu quả của chi NSNN đã trở thành yếu tố quan trọng không chỉ ảnh hƣởng đến hoạt động của nhà nƣớc mà còn ảnh hƣởng đến quá trình phát triển kinh tế - xã hội của quốc gia (Lê Văn Nghĩa, 2018). Trong năm 2017,việc thực hiện ngân sách giai đoạn 2017-2020 theo quy định của Luật Ngân sách nhà nƣớc đã đƣợc bắt đầu. Trong mỗi giai đoạn, chính sách và cơ chế điều chỉnh về ngân sách nhà nƣớc và ngân sách xã đƣợc thực hiện bởi các cơ quan có thẩm quyền. Công tác quản lý chi ngân sách Nhà nƣớc đã đƣợc đóng góp tích cực vào việc thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội của huyện/xã.
Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại một số hạn chế nhƣ cơ cấu chi NSNN chƣa phù hợp, vốn đầu tƣ phân bổ chƣa hiệu quả và không gắn kết với kế hoạch trung hạn. Chi NSNN vẫn có hiện tƣợng thất thoát và lãng phí, một số khoản chi NSNN không mang lại hiệu quả, không thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội của địa phƣơng nhƣ mong muốn. Tầm quan trọng của việc quản lý ngân sách đã đƣợc nhận thức rõ bởi nhà nƣớc ở mọi cấp. Sự chú trọng đặc biệt đã đƣợc đề cao.
Tuy nhiên, việc quản lý ngân sách gặp không ít khó khăn và bất cập, không chỉ ở cấp trung ƣơng mà còn ở cấp địa phƣơng. Các băn khoăn này đã đƣợc nhắc đến bởi các nhà làm chính sách, các nhà nghiên cứu và các chuyên gia (Nguyễn Thị Thanh Mai, 2017). 2 Vì vậy, đề tài này đang đƣợc quan tâm bởi nhiều nhà nghiên cứu. Quản lý ngân sách nhà nƣớc từ cấp quốc gia đến cấp tỉnh, cấp quận huyện, và cấp xã đã đƣợc nghiên cứu trên toàn thế giới và tại Việt Nam.
Sự quan tâm này có thể khẳng định rằng việc nghiên cứu đối với đề tài trên là hết sức cần thiết trong thời điểm hiện tại. Đòi hỏi phải nghiên cứu sâu sắc thêm các vấn đề thuộc lĩnh vực kinh tế - ngân sách, chính sách và pháp luật của nhà nƣớc liên quan đến ngân sách nhà nƣớc và ngân sách xã. Đồng thời, phải tiếp tục nghiên cứu các tƣ liệu lịch sử và tình hình cụ thể của tỉnh Tây Ninh để có thể đề xuất các biện pháp thích hợp để tối ƣu việc quản lý thu chi ngân sách xã. Trong thời gian làm công tác ở xã, chúng tôi cũng thấy rằng công tác quản lý thu chi ngân sách ở một số địa phƣơng còn gặp nhiều khó khăn.
Dự toán thu – chi không sát với thực tiễn, công tác quản lý đầu tƣ, xây dựng cơ bản và quản lý tài sản nhà nƣớc có nhiều khâu yếu. Ngoài ra, công việc thu ngân sách cũng không đƣợc thực hiện một cách thƣờng xuyên và vững chắc. Đề tài"Quản lý nguồn thu, chi ngân sách nhà nƣớc tại chính quyền cấp xã trên địa bàn tỉnh Tây Ninh" đã đƣợc chọn để nghiên cứu làm luận văn thạc sĩ, từ yêu cầu về lý luận và thực tiễn. Tác giả đã lựa chọn đề tài này.
Tổng quan tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài Nghiên cứu về cơ cấu lại chính sách tài khóa nhằm khuyến khích thúc đẩy tăng trƣởng tại các nƣớc châu Phi đƣợc tiến hành bởi Ravinder Rena và Ghirmai T. Kết luận của nghiên cứu cho thấy rằng chính sách tài khóa chỉ có thể trở nên mạnh mẽ và hiệu quả khi đƣợc xây dựng trên cơ sở bền vững và áp dụng vào việc phân phối các dịch vụ công cộng. Cơ cấu chi ngân sách nhà nƣớc có ý nghĩa quyết định đối với sự nâng cao hiệu quả của chi ngân sách nhà nƣớc và chính sách tài khoá của các nƣớc qua mỗi thời kỳ lịch sử. Trong bài viết"Giải pháp nâng cao chất lƣợng công tác quản lý ngân sách nhà nƣớc cấp huyện thị" của Đàm Thị Hệ (2013), nghiên cứu đã đƣợc tiến hành tại thị xã Gia Nghĩa, tỉnh Đăk Nông.
06 giải pháp đã đƣợc đƣa ra thông qua nghiên cứu; 3 một hệ thống các giải pháp tổng hợp và đồng bộ cho các khâu đã đƣợc đề xuất bởi tác giả: việc lập dự toán ngân sách nhà nƣớc, việc chấp hành dự toán ngân sách nhà nƣớc, quyết toán ngân sách nhà nƣớc và việc kiểm tra, thanh tra ngân sách nhà nƣớc. Trong đề tài luận án tiến sĩ quản lý hành chính công về "Phân cấp quản lý ngân sách Nhà nƣớc ở Việt Nam hiện nay" của nghiên cứu sinh Lê Toàn Thắng (2013) tại Học viện Chính trị - Hành chính Quốc gia Hồ Chí Minh, đã đƣợc hệ thống hóa lý luận về phân cấp quản lý Nhà nƣớc. Thông qua việc nghiên cứu thực trạng về phân cấp quản lý ngân sách nhà nƣớc ở Việt Nam trƣớc và sau khi luật ngân sách nhà nƣớc 2002 đƣợc ban hành, những ƣu điểm và tồn tại đã đƣợc đánh giá bởi tác giả. Một trong những điều mà ông Lê Toàn Thắng đã lƣu ý là cách thức quản lý theo từng yếu tố đầu vào còn chƣa phù hợp với cơ chế quản lý ngân sách nhà nƣớc tại Việt Nam, dẫn đến tình trạng hiệu suất sử dụng ngân sách nhà nƣớc không cao.
Trong nghiên cứu của Nguyễn Hữu Khánh (2014) về 'Ngân sách xã trong phân cấp quản lý ngân sách nhà nƣớc: Nghiên cứu tại xã Hoàng Diệu, Huyện Gia Lộc, Tỉnh Hải Dƣơng', đƣợc phát hiện rằng, trong khoảng thời gian từ 2008 đến 2013, việc biến động về số lƣợng và cơ cấu của các khoản thu và chi trong ngân sách xã đã diễn ra mạnh mẽ. Việc chi cho đầu tƣ phát triển trên địa bàn xã chủ yếu phụ thuộc vào việc thu từ việc quyền sử dụng đất đƣợc cấp. Đề xuất rằng (1) thông tin về ngân sách xã nên đƣợc công khai rõ ràng hơn tới ngƣời dân, (2) mức thuế sử dụng đất phi nông nghiệp nên đƣợc điều chỉnh và (3) phí sử dụng đất công ích nhƣ là đất canh tác trên ruộng nông nghiệp cần đƣợc điều chỉnh sao cho phù hợp. Nghiên cứu của Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (2015) đánh giá cơ cấu chi tiêu công theo chức trách của Chính phủ tại các quốc gia là thành viên tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế (OECD) trong giai đoạn 2007-2013.
Nghiên cứu cho biết đã có sự thay đổi về cơ cấu chi tiêu ngân sách từ giai đoạn khủng hoảng kinh tế 4 toàn cầu năm 2008, góp phần khôi phục đà phát triển kinh tế, xử lý các vấn đề xã hội, bảo đảm cuộc sống cho ngƣời dân lao động. Cùng với thực hiện chính sách tài khóa mở rộng, tăng cƣờng chi công thông qua các biện pháp kích cầu kinh tế. Đồng thời, cũng có sự điều chỉnh giảm các khoản chi cho một số đối tƣợng cụ thể, gồm: chi đào tạo (giảm trung bình 0,8%/năm), chi cho sự nghiệp y tế (giảm 0,6%/ năm) và chi văn hoá (giảm 0,5%/năm). Trong luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Thanh Giang (2018) với đề tài’’Chính sách tài khóa nhằm thúc đẩy tăng trƣởng kinh tế ở Việt Nam", đã đƣợc đề xuất một số giải pháp nhằm hoàn thiện chính sách tài khóa để thúc đẩy tăng trƣởng kinh tế ở nƣớc ta.
Trong luận án này, không có sự đi sâu vào nghiên cứu về cơ cấu chi ngân sách nhà nƣớc đƣợc thực hiện. Vấn đề về cơ cấu chi ngân sách nhà nƣớc chỉ đƣợc đề cập một cách hạn chế và không đƣợc đi vào chi tiết, chỉ xem xét nhƣ một phần trong việc hoàn thiện cơ chế quản lý chi ngân sách nhà nƣớc để thúc đẩy tăng trƣởng kinh tế trong các giai đoạn khác nhau. Trong nghiên cứu của Đoàn Thị Hân, Bùi Thị Minh Nguyệt, Kiều Hồng Thúy (2020), vấn đề về 'Giải pháp hoàn thiện công tác quản lý thu ngân sách huyện: Nghiên cứu điểm tại huyện Văn Đồn, tỉnh Quảng Ninh' đã đƣợc tiến hành. Bằng cách thu thập các nguồn số liệu thứ cấp từ các báo cáo và số liệu sơ cấp thông qua việc tiến hành phiếu khảo sát về công tác quản lý thu NSNN trên địa bàn huyện Vân Đồn, tỉnh Quảng Ninh, cho thấy rằng: nhận thức rõ ràng rằng đây là địa phƣơng đã có những thành công nhất định trong việc quản lý NSNN, đặc biệt là việc quản lý thu NSNN.
Trong khoảng 3 năm từ 2016 đến 2018, tốc độ tăng trƣởng của thu nhập trung bình đã đạt 158,33%. Có thể kết luận rằng điều này đƣợc thực hiện do Vân Đồn có điều kiện kinh tế xã hội tốt, vị trí địa lý thuận lợi và sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan thu trên địa bàn. Tuy nhiên, mặc dù có những thành công nhất định, việc quản lý thu NSNN trên địa bàn vẫn tồn tại một số hạn chế. Nghiên cứu của Nguyễn Văn Song, Vũ Thị Tuyền và Trần Đức Thuận (2020) về Quản lý thu ngân sách trên địa bàn huyện Thanh Ba, tỉnh Phú Thọ tập trung phân 5 tích tình hình thu ngân sách cấp xã trong giai đoạn 2017 - 2019.
Dựa trên dữ liệu thứ cấp từ UBND, Phòng Tài chính - Kế hoạch huyện Thanh Ba và dữ liệu sơ cấp thu thập từ khảo sát trực tiếp 72 cán bộ, bao gồm cán bộ của Phòng Tài chính - Kế hoạch huyện, Kho bạc nhà nƣớc huyện, Chi cục thuế, Chủ tịch, kế toán các xã, thị trấn và đại diện doanh nghiệp, hộ dân tại thị trấn Thanh Ba và xã Mạn Lan, nghiên cứu đã đánh giá cụ thể công tác quản lý ngân sách thu nhà nƣớc cấp xã qua các khâu: 1) lập dự toán, 2) chấp hành dự toán, 3) quyết toán và thanh tra, kiểm tra. Từ đó, nghiên cứu đƣa ra các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả quản lý thu ngân sách xã tại huyện Thanh Ba trong tƣơng lai. Bối cảnh đại dịch Covid-19 đã tác động nghiêm trọng đến nền kinh tế Việt Nam, đặc biệt là đợt dịch thứ tƣ, khiến GDP năm 2021 chỉ tăng trƣởng ở mức 2,58%, thấp hơn mục tiêu đề ra. Sức chống chịu của doanh nghiệp và ngƣời dân suy giảm, tạo áp lực lớn lên nguồn thu ngân sách nhà nƣớc (NSNN).