CHƯƠNG 1 NHUNG VAN DE LY LUAN CO BAN VE CONG TAC QUAN LY NGAN SACH NHA NUGC (NSNN) CAP HUYEN (QUAN) 14 1. NSNN VA NSNN CAP HUYEN (QUAN) 1. Tổng quan về NSNN Sự ra đời của Nhà nước, sự tồn tại của kinh tế hàng hóa - tiền tệ là những tiền để cho sự phát sinh, tồn tại và phát triển của NSNN. NSNN luôn gắn liền với Nhà nước, nó được dùng để chỉ các khoản thu nhập và các khoản chỉ tiêu của nhà nước được thể chế hóa bằng pháp luật.
Quốc hội thực hiện quyền lập pháp về NSNN, còn chính quyền hành pháp giao cho Chính phủ thực hiện. Do vậy, bất kỳ Nhà nước nào cũng đều phải tạo lập và sử dụng 'NSNN. Thế nhưng, vẫn còn nhiều ý kiến khác nhau về khái niệm NSNN. Cụ thể như: ~ Theo Luật Ngân sách nhà nước đã được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa XI, kỳ họp thứ hai thông qua ngày 16/12/2002 có hiệu lực thi hành từ năm 2004, cho rằng: “Ngán sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chỉ của Nhà nước đã được cơ quan Nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm đề bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước ” [1, tr3] - Theo GS.TS Tao Hữu Phùng và GS.TS Nguyễn Công Nghiệp, thi “NSNN là dự toán (kế hoạch) thu — chỉ bằng tiền của Nhà nước trong một khoảng thời gian nhất định ( phổ biến là một năm) ” [11, tr.59] - Một khái niệm khác: NSWN phản ánh các quan hệ kinh tế phát sinh gắn liền với quá trình tạo lập, phân phối và sử dụng quỹ tiền tệ tập trung của Nhà nước khi Nhà nước tham gia phân phối các nguôn tài chính quốc gia nhằm thực hiện các chức năng của Nhà nước trên cơ sở luật định.65] Từ các khái niệm vừa nêu, có thể rút ra một số điểm đặc trưng của NSNN như sau: Thứ nhất: NSNN là bản dự toán thu - chi tài chính của Nhà nước trọng, một khoản thời gian nhất định, thường là một năm.
15 Thứ hai: NSNN là quỹ tiền tệ tập trung của Nhà nước, là kế hoạch tài chính cơ bản của Nhà nước. Thứ ba: NSNN là những quan inh tế phát sinh trong quá trình Nhà nước huy động và sử dụng các nguồn tài chính khác nhau 1. Bản chất của NSINN Các nội dung bên trong của NSNN có mối quan hệ chặt chẽ nhau, phần lớn nguồn thu NSNN mang tính chất bắt buộc, thu hoàn toàn thông qua hình thức thuế và phí, lệ phí, còn các khoản chỉ phần lớn mang tính chất cấp phát không hoàn lại, trừ trường hợp góp vốn tham gia các tổ chức kinh tế. Và chính nội dung này đóng vai trò quyết định sự tồn tại của NSNN.
của NSNN là hoạt động phân phối các nguồn tải chính, nguồn này được chia thành hai phần là phần nộp vào NSNN và phần để lại cho xã hội, phần nộp. vào NSNN tiếp tục được phân phối cho tiêu dùng, đầu tư và phần để lại cho xã hội cũng vậy. Vì vậy hoạt động của NSNN là quá trình giải quyết các quyền lợi kinh tế giữa nhà nước và các chủ thể trong xã hội, gắn liền với việc hình thành và sử dụng quỹ NSNN. Do đó, làm xuất hiện hàng loạt các quan hệ giữa một bên là Nhà nước và một bên là các chủ thể xã hội, được thể hiện qua các khoản thu và các khoản chỉ của NSNN.
Như vậy hệ thống các quan hệ tài chính gắn với việc tạo lập và sử dụng các quỹ NSNN tạo nên bản chất kinh tế của NSNN, thể hiện ở các mối quan hệ chủ yếu: quan hệ kinh tế giữa NSNN với khu vực DN; quan hệ kinh tế giữa NSNN với các đơn vị hành chính, sự nghiệp, phát sinh trong quá trình phân phối lại các khoản thu nhập; quan hệ kinh tế giữa NSNN với các tầng lớp dân cư; quan hệ kinh tế giữa NSNN với thị trường tài chính. Quản lý NSNN chính lả quá trình tác động vào các mối quan hệ trên đề đạt được mục tiêu nhất định. Để có cách nhìn nhận đầy đủ hơn về bản chất của NSNN một cách toàn diện cả về phương diện khoa học và thực tiễn. Đồng thời với tư cách là công.
cụ kinh tế của Nhà nước; chúng ta cần phải xem xét NSNN trên các góc độ cu thé sau: 16 Thứ nhất, nhìn từ góc độ KT-XH, NSNN phản ảnh tổng thể các quan hệ KT-XH thông qua quan hệ động viên các nguồn lực tài chính và phân phối các nguồn lực tài chính đó cho các mục tiêu KT-XH. Thứ hai, trên góc độ nội dung vật chất, NSNN là quỹ tiền tệ tập trung lớn nhất, được sử dụng đề thực hiện các chức năng của Nhà nước. Thứ ba, nhìn trên góc độ quản lý, NSNN là kế hoạch tài chính cơ bản của Nhà nước hay là bảng cân đối thu chỉ chủ yếu của Nhà nước. Thứ tư, từ góc độ pháp lý - NSNN là đạo luật tài chính cơ bản trong năm tài chính.
Từ cách tiếp cận đó, có thể rút ra về bản chất sâu xa của NSNN: NSNN là hệ thống (tổng thê) các quan hệ kinh tế, sắn liễn với quá trình phân phối các nguôn lực tài chính của xã hội đề hình thành quỹ tiền tệ tập trung nhằm thực hiện các chức năng và nhiệm vụ KT-XH của Nhà nước trong từng thời kỳ nhất định. Nghiên cứu, nắm vững bản chất của NSNN đề thấy rõ các mói quan hệ, sự tác động qua lại của các quan hệ để có những giải pháp quản lý NSNN hiệu quả. Quản lý NSNN ảnh hưởng đến nhiều đối tượng, nhiều cấp chính quyền cần phải thận trọng, cơ chế chính sách trong quản lý NSNN cần phải có sự nghiên cứu nghiêm túc, khoa học, dân chủ, được xem xét trong các mối quan hệ thì khi áp dụng mới mang lại hiệu quả cao. Chức năng của NSNN NSNN được hình thành chủ yếu từ các khoản thu bắt buộc của Nhà nước thu và chỉ NS theo những kế hoạch đã được xây dựng trước.
Do vậy, giữa thu và chỉ có mối quan hệ chặt chẽ hữu cơ mang tính cân đối. Từ bản chất trên, cho nên NSNN chủ yếu thực hiện hai chức năng cơ bản đó là chức năng phân phối và chức năng giám đốc. © Chức năng phân phối: Phân phối của NSNN không chỉ dừng ở khâu phân phối thu nhập mà bao gồm cả phân phối các yếu tố đầu vào, cụ thể là phân bổ các nguồn lực tài chính cho đối tượng sử dụng. Đối với chức năng 17 phân phối, đói tượng phân phối: mục đích phân phối và phạm vi phân phói và đặc trưng của phân phối NSNN: - Đối tượng phân phối của NSNN là các nguồn lực tài chính do thu nhập quốc dân mới sáng tạo thuộc các thành phần kinh tế cùng với các khoản vay, mượn của Chính phủ, gắn với việc hình thành, sử dụng các quỹ tiền tệ tập trung của Nhà nước trong quá trình thực hiện chức năng phân phối.
- Về mục đích phân phối NSNN, suy cho cùng là hướng vào việc giải quyết một cách thỏa đáng mối quan hệ giữa tích lũy và tiêu dùng xã hội, thực hiện tái sản xuất mở rộng, xác lập cơ cấu KT-XH hợp lý, làm nền tang cho quá trình phát triển phủ hợp với các quy luật khách quan. - Phạm vi phân phối của NSNN được giới hạn ở các nghiệp vụ có liên quan đến quyền chủ sở hữu và quyền lực chính trị của Nhà nước, cụ thể như sau: + Phân phối nguồn lực tài chính và tài trợ vốn cho các DN, thường là các DN mà Nhà nước chủ sở hữu toàn bộ hay một bộ phận dưới hình thức liên doanh liên kết hoặc chỉ cho đầu tư phát triển cơ sở hạ ting KT-XH bang nguồn vốn tập trung từ NSNN. + Phân phối thu nhập cho nhu cầu của các cơ quan và tổ chức kinh tế nằm trong cơ cấu bộ máy Nhà nước từ Trung ương đến địa phương. - Đặc trưng cơ bản của phân phối NSNN: Phân phối dưới hình thức giá tri; phan phối từ nguồn hình thành hệ thống NSNN; phân phối thông qua các hình Nhà nước đầu tư trực tiếp, cấp vốn kinh doanh, trợ cấp đối với nền kinh tế; Nhà nước sử dụng tối đa quyền lực chính trị thực hiện chức năng phân phối của NSNN; và quá trình phân phối lại của NSNN đa phần mang tính không hoàn trả.
© Chive ning gidm đốc: Chức năng giám đốc hay kiểm tra là một thuộc tính khách quan vốn có của NSNN. Giám đốc ở đây được hiểu là giám. sát, đôn đốc, kiểm tra bằng đồng tiền, tiến hành một cách thường xuyên, liên tục cùng với quá trình vận động của các đối tượng phân phối NSNN. Chức năng này thể hiện mục đích và đặc trưng cụ thể như sau: 18 - Về mục đích của chức năng giám đốc NSNN là hướng vào việc dam bảo tính hiệu quả, tiết kiệm trong việc huy động cũng như sử dụng vốn của 'NSNN và giữ kỷ luật tài chính.
Giám đốc NSNN có những đặc trưng cơ bản như sau: + Giám đốc của NSNN là giám đốc bằng đồng tiền thông qua quá trình vận động của đồng tiền, từ khâu huy động các nguồn lực tài chính đến khâu tái phân phối các nguồn lực đó cho các đối tượng sử dụng. + Giám đốc NSNN được thực hành từ khâu đầu đến khâu cuối cùng của chu kỳ phân phối của NSNN. Hay nói cách khác, là được thực hiện ở tắt cả các giai đoạn trước, trong và sau khi thực hiện. Từ 02 chức năng trên, giữa chức năng phân phối và chức năng giám đốc của NSNN có mối quan hệ hữu cơ với nhau trong quá trình hình thành và vận động của NSNN.
Trong đó, phân phối là chức năng trọng yếu của NSNN, chức năng phân phối vừa là tiền đề, vừa là cơ sở cho sự hình thành và vận động của chức năng giám đốc, thông qua phân phối mà thực hiện giám sát, kiểm tra; ngược lại nhờ có kiểm tra, giám sát mà quá trình phân phối NSNN được thực hiện đúng pháp luật và có hiệu quả. Chức năng phân phối chỉ mới cho thấy sự vận động của quỹ tiền tệ tập trung cho từng lĩnh vực phát triển của đất nước, còn về tính đúng đắn, tính hợp lý, phù hợp với yêu cầu của các quy luật kinh tế khách quan muốn được bảo đảm đòi hỏi phải có chức năng. Chức năng giám đốc có thể đi trước, trong hoặc sau quá trình thực hiện phân phối, nhưng xét cho cùng giám đốc về NSNN chỉ có thể bắt nguồn từ quan hệ phân phối.