CHƯƠNG 1 KHÁI QUÁT NHUNG VAN DE CO BAN VE THU VA QUAN LY THU NSNN CAP TINH, THANH PHO 1. Tổng quan về NSNN và thu NSNN 1. Tổng quan về NSNN 1. Khái niệm về NSNN Tài chính nhà nước là một phạm trù kinh tế - lịch sử, gắn liền với sự ra đời của Nhà nước và nền kinh tế hàng hoá tiền tệ.
Nhà nước sử dụng quyền lực của mình tham gia vào quá trình phân phối sản phẩm xã hội dưới hình thức tiền tệ như thuế bằng tiền, vay ng. để phục vụ cho hoạt động của mình hình thành nên Ngân sách nhà nước, bộ phận quan trọng, nhất của khu vực tài chính nhà nước. Tuy nhiên thuật ngữ "Ngân sách nhà nước" chỉ thực sự xuất hiện khi nền sản xuất xã hội phát triển đến một giai đoạn nhất định. Lúc này các khoản thu, chỉ của Nhà nước được thẻ chế hoá bằng luật pháp, tách việc thực hiện quyền lập pháp về NSNN thuộc về Quốc hội và quyền hành pháp về NSNN giao cho Chính phủ điều hành.
Khi nghiên cứu về NSNN cần được xem xét cả biểu hiện bên ngoài và thực chất bên trong cua nd: Căn cứ vào biểu hiện bên ngoài thì NSNN là một bảng dự toán thu, chi bằng tiền của Nhà nước trong một khoảng thời gian nhất định, thường là một năm hoặc một số năm. Hàng năm Chính phủ dự toán các khoản thu vào quỹ NSNN, đồng thời dự toán các khoản chi cho sự nghiệp kinh tế, chính trị, an ninh, quốc phòng, quản lý hành chính.từ quỹ NSNN và bảng dự toán nay phải được Quốc hội phê chuẩn Trong thực tiễn, hoạt động NSNN là hoạt động tạo lập và sử dụng quỹ tiền tệ của Nhà nước. Trong quá trình phân phối tông sản phẩm xã hội, nguồn 7 tài chính luôn vận động giữa một bên là Nhà nước, một bên là các chủ thể kinh tế xã hội. Đằng sau các hoạt động đó chứa đựng các mối quan hệ giữa Nhà nước với các chủ thể khác, thông qua việc tạo lập, sử dụng quỹ tiền tệ tập trung của Nhà nước chuyên dịch của một bộ phận thu nhập bằng tiền của các chủ thê đó thành thu nhập của Nhà nước và Nhà nước chuyển dịch thu nhập đó đến các chủ thể được thụ hưởng để thực hiện các chức năng nhiệm vụ của Nhà nước.
Hoạt động NSNN là sự thể hiện các mặt hoạt động kinh tế - xã hội của Nhà nước ở tầm vĩ mô. Vai trò của NSNN trong hệ thống tài chính nói chung, cũng như trong khu vực tài chính nhà nước nói riêng, NSNN luôn giữ vị trí trọng yếu trong việc đảm bảo cho sự tồn tại cũng như đối với các hoạt động của Nhà nước. Tom lại: Có thể hiểu một cách khái quát, NSNN xét ở thể tĩnh và hình thức biểu hiện bên ngoài là toàn bộ các khoản thu, chỉ bằng tiền của Nhà nước đã được cơ quan nhà nước có thấm quyền quyết định và được thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định nào đó, phổ biến cho một năm hoặc một số năm đê đảm bảo thực hiện các chức năng nhiệm vụ của Nhà nước; Xét ở thể động và trong suốt một quá trình, NSNN là khâu cơ bản, chủ đạo của tài chính nhà nước, được nhà nước sử dụng để động viên phân phối một bộ phận nguồn lực xã hội dưới dạng tiền tệ về cho Nhà nước để đảm bảo điều kiện vật chất nhằm duy trì sự hoạt động bình thường của bộ máy nhà nước và phục vụ thực hiện chức năng, nhiệm vụ kinh tế - xã hội mà Nhà nước phải gánh vác Tại điều 1 Luật NSNN được Quốc hội khoá XI nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam thông qua tại kỳ họp thứ hai, năm 2002 cũng khẳng định: “NSNN là toàn bộ các khoản thu, chỉ của Nhà nước đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước”. 8 Với khái niệm trên, khi nói dén NSNN, người ta thường đề cập tới 3 đặc tính cơ bản: + Tính pháp lý: Được cơ quan nhà nước có thâm quyền quyết định thực hiện.
+ Tính kinh tế: Phản ảnh các khoản thu và các khoản chỉ + Tính niên độ: Thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định Xét về bên trong thì NSNN được đặc trưng bằng các mối quan hệ kinh tế trong quá trình tạo lập, phân phối và sử dụng các nguồn tài chính quốc gia để phục vụ cho việc thực hiện các chức năng và nhiệm vụ của Nhà nước. Ban chat cla NSNN NSNN ra đời cùng với sự xuất hiện của Nhà nước. Nhà nước bằng quyền lực chính trị và xuất phát từ nhu cầu về tài chính để đảm bảo thực hiện chức năng, nhiệm vụ của mình đã đặt ra những khoản thu, chi của NSNN. Điều này cho thấy chính sự tồn tại của Nhà nước, vai trò của Nhà nước đối với đời sống kinh tế xã hội là những yếu tố cơ bản quyết định sự tồn tai va tính chất hoạt động của NSNN.
Trong thực tế nhìn bề ngoài hoạt động của NSNN biểu hiện đa dạng dưới hình thức các khoản thu và các khoản chi tài chính của Nhà nước ở các lĩnh vực hoạt động kinh tế xã hội. Các khoản thu chỉ này được tổng hợp trong một bảng dự toán thu chi tài chính được thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định. Các khoản thu mang tính chất bắt buộc của NSNN là một bộ phận các nguôn tài chính chủ yếu được tạo ra thông qua việc phân phối thu nhập quốc dân được sáng tạo ra trong khu vực sản xuất kinh doanh và các khoản chỉ chủ yếu của Ngân sách mang tính chất cấp phát phục vụ cho đầu tư phát triển và tiêu dùng của xã hội. Như vậy, về hình thức có thể hiểu: NSNN là toàn bộ các khoản thu chi của Nhà nước có trong dự toán, đã được cơ quan nhà nước có thâm quyền phê duyệt và được thực hiện trong một năm đê đảm bảo việc thực hiện chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước.
9 Tuy nhiên, hoạt động của NSNN là hoạt động phân phối các nguồn tài chính của xã hội gắn liền với việc hình thành và sử dụng quỹ tiền tệ tập trung là NSNN. Trong quá trình phân phối đó đã làm nảy sinh các quan hệ tài chính giữa một bên là Nhà nuớc và một bên là các chủ thể trong xã hội. Những quan hệ tài chính này bao gồm: *Quan hệ kinh tế giữa NSNN với các doanh nghiệp: Các quan hệ kinh tế này phát sinh trong quá trình hình thành nguồn thu của Ngân sách dưới hình thức các loại thuế mà doanh nghiệp phải nộp. Đồng thời, Ngân sách chỉ hỗ trợ cho sự phát triển của doanh nghiệp dưới hình thức xây dựng cơ sở hạ tầng, đất đai.
*Quan hệ kinh tế giữa NSNN và các đơn vị hành chính sự nghiệp: Quan hệ này phát sinh trong quá trình phân phối lại các khoản thu nhập bằng việc NSNN cấp kinh phí cho các đơn vị quản lý nhà nước. Đồng thời, trong cơ chế kinh tế thị trường các đơn vị có hoạt động sự nghiệp có các khoản thu phí và lệ phí, nguồn thu này một phần các đơn vị làm nghĩa vụ tài chính đối với ngân sách, một phần trang trải các khoản chỉ tiêu của mình để giảm bớt gánh nặng cho ngân sách. * Quan hệ kinh tế giữa NSNN với các tầng lóp dân cư: Quan hệ này được thể hiện qua việc một bộ phận dân cư thực hiện nghĩa vụ tải chính đối với Nhà nước bằng việc nộp các khoản thuế, phí, lệ phí. Một bộ phận dân cư khác nhận từ NSNN các khoản trợ cấp theo chính sách qui định.
* Quan hệ kinh tế giữa NSNN với thị trường tài chính: Quan hệ này phát sinh khi Nhà nước tham gia trên thị trường tài chính bằng việc phát hành các loại chứng khoán của kho bạc nhà nước nhằm huy động vốn của các chủ thể trong xã hội để đáp ứng yêu cầu cân đối vốn của NSNN. 10 Như vậy, đằng sau hình thức biểu hiện bên ngoài của NSNN là một quỹ tiền tệ với các khoản thu và các khoản chỉ của nó thì NSNN lai phản ảnh các quan hệ kinh tế trong quá trình phân phối. Từ sự phân tích trên cho thấy: NSNN là hệ thống các quan hệ kinh tế phát sinh trong quá trình phân phối các nguôn tài chính của xã hội đề tạo lập và sử dụng quỹ tiền tệ tập trung của Nhà nước nhằm thực hiện chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước. Vai trò của NSNN [7] Trong nền kinh tế thị trường, vai trò của NSNN được thay đổi và trở nên hết sức quan trọng.
Thứ nhất, NSNN là công cụ chủ yếu phân bỗ trực tiếp hoặc gián tiếp các nguôn tài chính quốc gia, định hướng phát triển sản xuất, hình thành cơ cầu kinh tế mới, thúc đấy tăng trưởng kinh tế ỗn định và bằn vững. Vốn NSNN là nguồn tài chính có tính chất chủ đạo trong quá trình vận động của toàn bộ vốn xã hội. Bởi lẽ, qua thu, phần lớn nguồn tài chính quốc gia được tập trung vào ngân sách nhằm đáp ứng nhu cầu của Nhà nước; các khoản chỉ của ngân sách có ý nghĩa quốc gia, có phạm vi tác động rộng lớn nhằm vào các mục tiêu của chiến lược kinh tế và thông qua hoạt động thu chỉ của vốn ngân sách, Nhà nước thực hiện việc hướng dẫn, chỉ phối các nguồn tài chính ở các chủ thể khác trong xã hội. Vì vậy, qua phân bồ nguồn tài chính của Ngân sách, Nhà nước trực tiếp hoặc gián tiếp tác động đến mức độ, cơ cầu của các nguôn tài chính ở các chủ thể đó theo định hướng của Nhà nước.
Thứ hai, NSNN là công cụ để điều tiết thị trường, bình ổn giá cả và kiềm chế lạm phát. Trong nền kinh tế thị trường, quy luật cung cầu chỉ phối đến giá cả thị trường rất mạnh mẽ. Mọi sự biến đôi của giá cả trên thị trường đều có nguyên nhân từ sự mắt cân đối giữa cung và cầu. Đề ôn định giá cả, chính phủ có thé thông qua công cụ NSNN để tác động vào cung hoặc cầu hàng hóa trên thị trường.
Sự tác động này có thể được thực hiện theo hai hướng: thu và chi 11 NSNN. Cu thé: - Théng qua điều chỉnh chính sách thu NSNN: Bằng việc điều chỉnh cơ cấu hệ thống thuế, thuế suất, chính sách miễn giảm thuế hợp lý,. Chính phủ cũng có thê tác động vào tổng cung hoặc tổng cầu để góp phần ồn định giá cả trên thị trường.