Tổng quan nghiên cứu

Quản lý ngân sách nhà nước cấp xã, phường giữ vị trí then chốt trong việc duy trì bộ máy hành chính cơ sở và thúc đẩy phát triển kinh tế xã hội địa phương. Trong giai đoạn 2020 - 2022, nền kinh tế tỉnh Hải Dương duy trì tốc độ tăng trưởng kinh tế bình quân 7%/năm, tạo tiền đề gia tăng tổng thu ngân sách nhà nước toàn tỉnh với mức tăng trưởng bình quân 12,5%/năm. Tuy nhiên, hoạt động quản lý ngân sách nhà nước cấp xã trên địa bàn vẫn bộc lộ nhiều điểm nghẽn nghiêm trọng, từ khâu lập dự toán thiếu sát thực tế đến kiểm soát chi tiêu công còn thất thoát. Đề án tốt nghiệp thạc sĩ ngành Quản lý kinh tế của tác giả Nguyễn Thị Minh Thu tại Trường Đại học Thương Mại tập trung nghiên cứu toàn diện thực trạng quản lý ngân sách tại 29 xã, phường thuộc tỉnh Hải Dương.

Mục tiêu cốt lõi của đề tài nhằm hệ thống hóa cơ sở lý luận, đo lường các chỉ số cân đối thu chi, và nhận diện nguyên nhân gốc rễ gây hạn chế trong chu trình ngân sách giai đoạn 2020 - 2022. Từ kết quả phân tích số liệu thứ cấp và dữ liệu khảo sát thực tế, luận văn đưa ra hệ thống giải pháp hoàn thiện công tác quản lý tài chính công cấp cơ sở đến năm 2025, tầm nhìn năm 2030. Nghiên cứu mang giá trị thực tiễn sâu sắc khi cung cấp mô hình lượng hóa hiệu quả phân cấp tài chính, giúp nâng tỷ lệ thu đúng thu đủ và giảm nợ đọng ngân sách cơ sở xuống dưới 5% trong chu kỳ ngân sách tiếp theo.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết phân cấp tài khóa và lý thuyết quản lý tài chính công hiện đại để giải thích cơ chế phân bổ nguồn lực tại chính quyền địa phương. Quản lý ngân sách xã được cấu thành từ 3 trụ cột cơ bản: lập dự toán ngân sách, chấp hành dự toán thu chi, và hạch toán kế toán - quyết toán. Khái niệm ngân sách xã được chuẩn hóa theo Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015 và Thông tư 344/2020/TT-BTC, khẳng định đây là kế hoạch tài chính thường niên bảo đảm hoạt động của hệ thống chính trị cơ sở.

Bên cạnh đó, nghiên cứu xây dựng hệ thống 4 nhóm tiêu chí đánh giá hiệu quả quản lý, bao gồm: tỷ lệ hoàn thành kế hoạch thu, mức độ tối ưu hóa chi thường xuyên và chi đầu tư phát triển, tính minh bạch theo quy chế dân chủ cơ sở, cùng năng lực cân đối thu chi bền vững. Mô hình nghiên cứu phân tích rõ tác động tương hỗ giữa các yếu tố khách quan như cơ chế phân cấp nguồn thu (tỷ lệ điều tiết 20% đến 80% đối với thuế nhà đất, tiền sử dụng đất) và nhân tố chủ quan từ năng lực chuyên môn của đội ngũ công chức tài chính - kế toán xã.

Phương pháp nghiên cứu

Tác giả kết hợp chặt chẽ giữa phương pháp thu thập dữ liệu thứ cấp và sơ cấp nhằm đảm bảo tính khách quan và độ tin cậy khoa học:

  • Dữ liệu thứ cấp: Thu thập từ hệ thống báo cáo quyết toán tài chính của Sở Tài chính tỉnh Hải Dương, Kho bạc Nhà nước tỉnh Hải Dương và Cục Thuế tỉnh giai đoạn 2020 - 2022.
  • Dữ liệu sơ cấp: Sử dụng phương pháp chọn mẫu thuận tiện có chủ đích tại 29 xã, phường, thị trấn đại diện cho các vùng kinh tế trọng điểm và vùng nông thôn của tỉnh Hải Dương. Tổng số phiếu khảo sát phát ra là 100 phiếu, thu về 80 phiếu, sau khi sàng lọc thu được 58 phiếu hợp lệ từ 29 chủ tài khoản (Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã) và 29 kế toán ngân sách xã. Đồng thời, tác giả thực hiện phỏng vấn sâu 3 chuyên gia đầu ngành gồm Giám đốc Sở Tài chính, Phó Giám đốc Sở Tài chính và Trưởng phòng Tài chính Hành chính sự nghiệp tỉnh Hải Dương.
  • Phương pháp phân tích: Sử dụng phần mềm Microsoft Excel 2010 để xử lý thống kê mô tả, phân tích so sánh tỷ lệ hoàn thành dự toán, và phân tích cân đối tài chính nhằm phản ánh chính xác các biến động thu chi qua từng năm ngân sách.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thực trạng quản lý ngân sách nhà nước cấp xã tại tỉnh Hải Dương giai đoạn 2020 - 2022 ghi nhận nhiều kết quả tích cực song song với các tồn tại cơ cấu:

Thứ nhất, tổng thu ngân sách cấp xã liên tục vượt dự toán kế hoạch qua các năm. Năm 2020, tổng thu đạt 102.308 triệu đồng (đạt 128,7% so với kế hoạch); năm 2021 đạt 98.200 triệu đồng (đạt 107,7% kế hoạch); và năm 2022 đạt 104.876 triệu đồng (đạt 118,7% kế hoạch). Sự gia tăng này có đóng góp lớn từ nguồn thu bổ sung có mục tiêu từ ngân sách cấp trên, tăng từ 15,6 tỷ đồng năm 2020 lên 25,9 tỷ đồng năm 2022 (tăng trưởng trên 66%).

Thứ hai, việc chấp hành dự toán chi ghi nhận tình trạng vượt định mức lớn ở nhiều khoản mục. Tổng chi ngân sách xã năm 2020 đạt 78.873 triệu đồng, bằng 179,76% so với dự toán giao đầu năm. Trong đó, chi đầu tư phát triển đạt 35.417 triệu đồng (đạt 174,33% dự toán), và chi quản lý hành chính đạt 31.362 triệu đồng (đạt 128,25% dự toán). Nhiều khoản chi sự nghiệp như y tế năm 2020 thực hiện tới 362,17% dự toán, thể hiện áp lực chi tiêu đột xuất rất lớn trong điều kiện ứng phó dịch bệnh và biến động kinh tế.

Thứ ba, cơ chế phân bổ định mức chi thường xuyên theo Quyết định 153/2012/QĐ-UBND bộc lộ nhiều điểm bất cập. Mức khoán quản lý hành chính cho xã loại 1 là 1.000 triệu đồng/năm, xã loại 2 là 955 triệu đồng/năm và xã loại 3 là 825 triệu đồng/năm đã không còn phù hợp với trượt giá và khối lượng công việc thực tế phát sinh.

Thảo luận kết quả

Khi trực quan hóa qua biểu đồ cột so sánh giữa dự toán và thực hiện thu chi ngân sách, có thể thấy rõ độ chênh lệch rất lớn giữa kế hoạch đầu năm và số liệu quyết toán thực tế. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ phương pháp lập dự toán chưa theo sát nguồn thu phát sinh tại cơ sở, phụ thuộc nhiều vào số kiểm tra áp đặt từ cấp trên. Việc lập dự toán mang tính đối phó khiến công tác cân đối ngân sách bị động, dẫn đến việc phải điều chỉnh nguồn thu chuyển nguồn và tạm thu qua kho bạc với quy mô lớn.

So sánh với các nghiên cứu cùng lĩnh vực quản lý tài chính công tại các tỉnh vùng Đồng bằng sông Hồng, Hải Dương có tỷ lệ thu bổ sung cân đối từ ngân sách cấp huyện, tỉnh khá cao, chứng tỏ tính tự chủ tài chính của cấp cơ sở còn thấp. Hạn chế này bắt nguồn từ năng lực chuyên môn của 58 cán bộ kế toán và chủ tài khoản được khảo sát, khi việc cập nhật các quy định kế toán công và kỹ năng dự báo nguồn thu chưa đồng đều. Công tác thanh tra, kiểm tra tài chính xã chủ yếu tập trung vào giai đoạn hậu kiểm, thiếu giám sát định kỳ trong chu trình chấp hành chi đầu tư xây dựng cơ bản.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu, tác giả đề xuất 5 nhóm giải pháp trọng tâm nhằm nâng cao chất lượng quản lý ngân sách xã tại tỉnh Hải Dương:

  1. Đổi mới quy trình lập dự toán ngân sách: Áp dụng phương pháp lập dự toán theo kết quả đầu ra kết hợp phân tích chuỗi thời gian thực tế, phấn đấu giảm tỷ lệ sai lệch giữa dự toán và thực chi xuống dưới mức 10% từ nay đến năm 2025. Ủy ban nhân dân cấp xã chủ trì phối hợp chặt chẽ với Chi cục Thuế huyện để khảo sát toàn bộ nguồn thu vãng lai và kinh doanh cá thể trước tháng 9 hàng năm.
  2. Nâng cao hiệu quả chấp hành và kiểm soát chi tiêu: Triển khai kiểm soát chi 100% qua hệ thống dịch vụ công trực tuyến của Kho bạc Nhà nước huyện. Cắt giảm tối thiểu 15% các khoản chi thường xuyên không cấp thiết để ưu tiên vốn cho các công trình hạ tầng giao thông, thủy lợi phục vụ sản xuất.
  3. Hoàn thiện định mức phân bổ ngân sách giai đoạn 2025 - 2030: Kiến nghị Hội đồng nhân dân tỉnh Hải Dương sửa đổi Quyết định 153/2012/QĐ-UBND, nâng định mức chi quản lý hành chính xã loại 1 lên tối thiểu 1.400 triệu đồng/năm nhằm bù đắp biến động chỉ số giá tiêu dùng.
  4. Đẩy mạnh chuyển đổi số và nâng cao năng lực cán bộ: Tổ chức đào tạo nghiệp vụ chuẩn hóa cho 100% công chức tài chính - kế toán cấp xã trên địa bàn tỉnh trước năm 2025. Áp dụng phần mềm kế toán ngân sách xã đồng bộ, kết nối dữ liệu trực tuyến với Sở Tài chính và Kho bạc Nhà nước.
  5. Tăng cường công khai tài chính và giám sát cộng đồng: Thực hiện niêm yết công khai dự toán và báo cáo quyết toán tại trụ sở Ủy ban nhân dân xã trong thời hạn 15 ngày kể từ ngày được phê duyệt, nâng tỷ lệ người dân tham gia giám sát tài chính lên trên 80%.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  • Lãnh đạo Ủy ban nhân dân và cán bộ tài chính - kế toán cấp xã: Nắm vững quy trình lập dự toán thực tế, khắc phục triệt để lỗi hạch toán quyết toán và nâng cao kỹ năng điều hành ngân sách cơ sở.
  • Phòng Tài chính - Kế hoạch và Ủy ban nhân dân cấp huyện: Sử dụng kết quả nghiên cứu làm căn cứ giao số kiểm tra dự toán sát đúng, tối ưu hóa cơ chế thẩm định quyết toán cho các xã, thị trấn trực thuộc.
  • Sở Tài chính và Hội đồng nhân dân cấp tỉnh: Tham khảo bức tranh thực trạng thu chi để xây dựng bảng định mức phân bổ ngân sách mới và điều chỉnh tỷ lệ điều tiết nguồn thu phù hợp giai đoạn 2026 - 2030.
  • Học viên cao học và nhà nghiên cứu quản lý kinh tế: Kế thừa khung lý thuyết phân cấp tài chính, phương pháp khảo sát mẫu tại cơ sở và hệ thống chỉ tiêu đánh giá tài chính công địa phương.

Câu hỏi thường gặp

Nguyên nhân chính khiến dự toán chi ngân sách cấp xã tại Hải Dương thường thấp hơn nhiều so với thực chi là gì? Tình trạng này do quy trình lập dự toán đầu năm chưa tính toán hết các nhiệm vụ đột xuất về an sinh xã hội, giải phóng mặt bằng và phòng chống dịch bệnh. Đồng thời, nguồn vốn bổ sung từ ngân sách cấp trên trong năm tăng mạnh (tăng từ 15,6 tỷ lên 25,9 tỷ đồng giai đoạn 2020 - 2022) khiến số thực chi vượt dự toán ban đầu trên 70%.

Cơ chế phân chia nguồn thu giữa các cấp ngân sách tại tỉnh Hải Dương có ưu điểm gì nổi bật? Tỉnh áp dụng tỷ lệ điều tiết ưu tiên cho cấp huyện và xã đối với các khoản thu gắn liền địa bàn như: lệ phí trước bạ nhà đất điều tiết từ 80% đến 100% cho cấp huyện, xã; tiền sử dụng đất điều tiết 70% cho ngân sách cấp xã, tạo nguồn lực chủ động cho phát triển hạ tầng cơ sở.

Khảo sát thực tế 58 cán bộ xã chỉ ra điểm nghẽn lớn nhất trong quản lý tài chính hiện nay là gì? Kết quả khảo sát cho thấy hơn 60% ý kiến phản ánh định mức phân bổ chi thường xuyên theo quy định cũ đã quá lạc hậu, cùng với sự phối hợp chia sẻ dữ liệu thu thuế giữa cơ quan thuế huyện và ban tài chính xã chưa thực sự đồng bộ.

Làm thế nào để hạn chế tình trạng nợ đọng ngân sách và thất thu tại cấp phường, xã? Cần phân định rõ trách nhiệm của đội thuế liên xã, số hóa bộ bộ bạ thuế hộ kinh doanh cá thể, và gắn trách nhiệm thu ngân sách với đánh giá xếp loại thi đua hàng năm của người đứng đầu chính quyền cấp cơ sở.

Giai đoạn 2025 - 2030, chuyển đổi số sẽ tác động thế nào đến quản lý ngân sách xã? Việc tích hợp cơ sở dữ liệu kế toán xã với hệ thống Kho bạc Nhà nước giúp minh bạch hóa 100% chứng từ thanh toán, rút ngắn 50% thời gian lập báo cáo quyết toán và ngăn ngừa tình trạng chi sai niên độ ngân sách.

Kết luận

  • Luận văn chuẩn hóa hệ thống lý luận và thực tiễn về quản lý tài chính công cơ sở tại địa bàn tỉnh Hải Dương.
  • Phân tích chi tiết số liệu thu chi ngân sách giai đoạn 2020 - 2022, làm rõ mức tăng trưởng thu ngân sách xã từ 102,3 tỷ đồng lên 104,8 tỷ đồng.
  • Chỉ rõ 3 nút thắt cơ bản: định mức phân bổ lạc hậu, dự toán thiếu chính xác và năng lực kiểm soát chi chưa đồng đều.
  • Đề xuất lộ trình 5 nhóm giải pháp hoàn thiện cơ chế quản lý ngân sách cấp xã đến năm 2025 và định hướng đến năm 2030.
  • Cung cấp cơ sở khoa học để các nhà hoạch định chính sách tỉnh Hải Dương xây dựng cơ chế phân cấp nguồn thu tối ưu.

Đề án tốt nghiệp thạc sĩ của tác giả Nguyễn Thị Minh Thu là tài liệu chuyên khảo giá trị cho các nhà quản lý tài chính địa phương. Quý bạn đọc và các nhà nghiên cứu quan tâm có thể tra cứu toàn văn luận văn tại thư viện Trường Đại học Thương Mại để ứng dụng hiệu quả vào thực tiễn quản lý kinh tế cơ sở.