Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu "Phân cấp quản lý ngân sách nhà nước trên địa bàn tỉnh Attapư nước Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào" được thực hiện bởi nghiên cứu sinh Kham Phan Keo Ma Ny dưới sự hướng dẫn khoa học của Nguyễn Công Nghiệp và Võ Thị Phương Lan, chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng (Mã số: 9.01) tại Học viện Tài chính (Hà Nội, 2019).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Vào cuối những năm 90 của thế kỷ XX và đầu thế kỷ XXI, xu hướng phân cấp quản lý ngân sách nhà nước (NSNN) gia tăng ở hầu hết các quốc gia, đặc biệt là các quốc gia đang phát triển có nền kinh tế chuyển đổi. Luận án chỉ ra ba lý do chủ yếu thúc đẩy xu hướng này:

  1. Việc sử dụng nguồn lực NSNN có quan hệ mật thiết với quyền lợi kinh tế, chính trị giữa các vùng miền, sắc tộc; việc mở rộng phân cấp quản lý NSNN hợp lý là biện pháp quy tụ sự đoàn kết quốc gia và duy trì ổn định chính trị.
  2. Phân cấp quản lý NSNN là hệ quả tất yếu của phân cấp quản lý kinh tế - xã hội, bảo đảm nguyên lý giao nhiệm vụ phải đi kèm với điều kiện vật chất và quyền hạn xử lý tài chính độc lập tương đối theo luật định.
  3. Phân cấp quản lý NSNN được thừa nhận là phương thức nâng cao hiệu quả quản lý tài chính công từ trung ương đến cơ sở.

Tại tỉnh Attapư (Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào), sau khi được Trung ương phân cấp, công tác phân cấp quản lý ngân sách địa phương (NSĐP) giữa cấp tỉnh và cấp huyện đã bám sát Luật NSNN và bước đầu đạt được kết quả cụ thể. Tuy nhiên, trước bối cảnh hội nhập kinh tế, cải cách hành chính và các biến động kinh tế - xã hội, cơ chế phân cấp hiện hành bộc lộ nhiều bất cập. Mặc dù đã có các công trình nghiên cứu về phân cấp quản lý NSNN giữa Trung ương và địa phương tại Lào, nhưng chưa có công trình nào đánh giá toàn diện trường hợp tỉnh Attapư trong giai đoạn 2010 - 2017 và xác định định hướng đến năm 2020, tầm nhìn 2030.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

  • Mục đích nghiên cứu: Xây dựng cơ sở lý luận và căn cứ thực tiễn để đề xuất hệ thống các giải pháp khả thi nhằm hoàn thiện phân cấp quản lý NSNN đối với trường hợp tỉnh Attapư trong thời kỳ đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030.
  • Nhiệm vụ nghiên cứu:
    1. Hệ thống hóa và làm rõ cơ sở lý luận về phân cấp quản lý NSNN, trọng tâm là phân cấp quản lý ngân sách giữa các cấp chính quyền địa phương.
    2. Phân tích, đánh giá thực trạng phân cấp quản lý NSNN của Trung ương cho tỉnh Attapư và giữa các cấp chính quyền địa phương của tỉnh Attapư giai đoạn 2010 - 2017; xác định các kết quả đạt được, hạn chế và nguyên nhân.
    3. Xác định định hướng, quan điểm và đề xuất hệ thống giải pháp, kiến nghị chính sách nhằm hoàn thiện phân cấp quản lý NSNN trên địa bàn tỉnh Attapư đến năm 2020 và tầm nhìn đến năm 2030.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

  • Đối tượng nghiên cứu: Những vấn đề lý luận về phân cấp quản lý NSNN (chú trọng phân cấp giữa các cấp CQĐP); thực tiễn phân cấp quản lý NSNN từ Trung ương cho tỉnh Attapư và phân cấp quản lý ngân sách giữa chính quyền cấp tỉnh và cấp huyện tại địa phương này.
  • Phạm vi nghiên cứu:
    • Nội dung: Nghiên cứu phân cấp quản lý NSNN giữa Trung ương và địa phương trên 3 nội dung: (1) Phân cấp thẩm quyền ban hành luật pháp, chính sách; (2) Phân cấp quản lý nguồn thu, điều hòa bổ sung và nhiệm vụ chi; (3) Phân cấp thực hiện quy trình ngân sách. Đồng thời, nghiên cứu sâu phân cấp giữa cấp tỉnh và cấp huyện ở Attapư về phân cấp nguồn thu, điều hòa bổ sung ngân sách và nhiệm vụ chi ngân sách.
    • Không gian: Địa bàn tỉnh Attapư (CHDCND Lào) cùng việc khảo sát kinh nghiệm một số quốc gia và địa phương liên quan.
    • Thời gian: Dữ liệu thực trạng được thu thập và phân tích trong giai đoạn 2010 - 2017 (tập trung 2011 - 2017); các giải pháp và định hướng được xây dựng cho giai đoạn đến năm 2020 và tầm nhìn đến năm 2030.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Trong phần tổng quan tình hình nghiên cứu, tác giả phân chia tài liệu tham khảo thành hai nhóm chính trong và ngoài nước CHDCND Lào:

Tình hình nghiên cứu trong nước (CHDCND Lào)

Tại CHDCND Lào, từ khi đổi mới, chính quyền Trung ương đã từng bước phân cấp thẩm quyền cho địa phương trên nhiều lĩnh vực (tài chính - ngân sách, kế hoạch - đầu tư, đất đai, y tế, giáo dục). Đã có một số công trình nhỏ nghiên cứu các khía cạnh liên quan đến quản lý NSNN và NSĐP, song chưa có luận án tiến sĩ nào trong nước nghiên cứu chuyên sâu và toàn diện về phân cấp quản lý NSNN và NSĐP.

Tình hình nghiên cứu ngoài nước (tại Việt Nam)

Tác giả khảo sát các công trình luận án tiến sĩ tiêu biểu nghiên cứu về phân cấp ngân sách và quản lý tài chính tại Việt Nam:

  1. Trần Thị Diệu Oanh (2012): "Phân cấp quản lý và địa vị pháp lý của CQĐP trong quá trình cải cách bộ máy nhà nước ở Việt Nam", làm rõ địa vị pháp lý của CQĐP và quan hệ giữa CQTW và CQĐP.
  2. Mai Đình Lâm (2012): "Tác động của phân cấp tài khóa đến tăng trưởng kinh tế tại Việt Nam", sử dụng mô hình hồi quy dữ liệu bảng giai đoạn 2000 - 2011 với biến bổ sung độ mở kinh tế để chứng minh tác động tích cực của phân cấp tài khóa.
  3. Tô Thiện Hiền (2012): "Nâng cao hiệu quả quản lý NSNN tỉnh An Giang giai đoạn 2011 – 2015 và tầm nhìn đến 2020", phân tích mối quan hệ giữa các cấp chính quyền theo chu trình ngân sách và tình trạng mất cân đối ngân sách tại địa phương.
  4. Lê Toàn Thắng (2013): "Phân cấp quản lý NSNN ở Việt Nam hiện nay", tiếp cận từ lý thuyết hành chính công theo 4 nội dung phân cấp (thẩm quyền ban hành chính sách; quản lý thu, chi; quy trình ngân sách; giám sát, thanh tra, kiểm toán).
  5. Nguyễn Xuân Thu (2015): "Phân cấp quản lý NSĐP ở Việt Nam", phân tích tác động của phân cấp NSĐP đến các khía cạnh quản trị nhà nước, phân định nhiệm vụ chi giữa tỉnh và huyện, điều chỉnh chia sẻ thuế GTGT, TNDN và quản lý nợ công địa phương.
  6. Nguyễn Thị Thanh (2017): "Hoàn thiện phân cấp quản lý đầu tư XDCB sử dụng nguồn vốn NS của thành phố Hà Nội đến năm 2020", làm rõ thể chế phân cấp vốn đầu tư xây dựng cơ bản và đề xuất 4 nhóm giải pháp hoàn thiện.

Khoảng trống nghiên cứu

Tổng quan tài liệu cho thấy các nghiên cứu trước tập trung chủ yếu vào bình diện quốc gia hoặc các địa phương của Việt Nam. Chưa có công trình nào nghiên cứu hệ thống, toàn diện về lý luận và thực tiễn phân cấp quản lý NSNN áp dụng cụ thể cho địa bàn tỉnh Attapư thuộc CHDCND Lào trong khung thời gian 2010 - 2017 và định hướng đến 2020, tầm nhìn 2030.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án vận dụng lý luận kinh tế học công cộng và tài chính công, bao gồm các khái niệm, mô hình và nguyên tắc cốt lõi:

  • Khái niệm NSNN: Dẫn chiếu Luật NSNN sửa đổi được Quốc hội Lào thông qua ngày 16/12/2015: "NSNN là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước". Hệ thống NSNN Lào gồm NSTW và NSĐP (ngân sách tỉnh gồm ngân sách cấp tỉnh và ngân sách cấp huyện; Lào không tổ chức ngân sách cấp xã/phường/thị trấn).
  • Khái niệm phân cấp quản lý NSNN: Là sự phân chia nguồn lực, nhiệm vụ chi cùng với việc xác định phạm vi, trách nhiệm, quyền hạn quản lý và quyết định về ngân sách giữa các cấp chính quyền nhà nước phù hợp với phân cấp quản lý kinh tế - xã hội.
  • Các mô hình phân cấp quản lý NSNN:
    • Tản quyền (deconcentration): Cơ quan Trung ương giao chức năng quản lý cụ thể cho cơ quan đại diện tại địa phương; trách nhiệm pháp lý vẫn thuộc Trung ương; mức độ phân cấp độc lập giữa các cấp chính quyền bằng không.
    • Ủy quyền (delegation): CQĐP được giao quyền điều hành nhưng CQTW vẫn chịu trách nhiệm cuối cùng về các quyết định.
    • Trao quyền (devolution): Phân giao quyền hạn, nhiệm vụ, phương tiện vật chất từ Trung ương cho CQĐP; CQĐP tự quyết định trên cơ sở pháp luật; mức độ độc lập cao nhất, thường áp dụng trong nhà nước liên bang.
  • Lý thuyết cung cấp hàng hóa công cộng: Sử dụng lý thuyết Tiebout và các nguyên lý kinh tế công cộng để giải thích việc phân giao cung ứng hàng hóa công cộng quốc gia và địa phương, giảm thiểu chi phí ngoại lai do di dân và giải quyết chênh lệch thu nhập giữa các vùng.
  • Các yêu cầu phân cấp quản lý NSNN (5 yêu cầu):
    1. Bảo đảm tính thống nhất của NSNN.
    2. Tôn trọng tính đặc thù của từng loại hàng hóa, dịch vụ công.
    3. Chú trọng đặc tính của từng sắc thuế và chi phí quản lý thu.
    4. Xem xét mức chênh lệch tối thiểu giữa các vùng miền để thiết lập cơ chế bổ sung ngân sách.
    5. Lấy tiêu chuẩn an ninh tài chính và bảo đảm tính bền vững của NSNN làm căn cứ ban hành chính sách.
  • Các nguyên tắc phân cấp quản lý NSNN (6 nguyên tắc):
    1. Phù hợp và đồng bộ với phân cấp hành chính và kinh tế - xã hội (kết hợp quản lý theo ngành và lãnh thổ).
    2. Đảm bảo vai trò chủ đạo của NSTW, đồng thời tạo vị trí độc lập tương đối cho NSĐP.
    3. Đảm bảo tính hiệu quả, hạn chế khâu trung gian (tính kinh tế và tính hiệu suất).
    4. Đảm bảo tính công bằng (điều hòa ngân sách theo chiều dọc và chiều ngang, trợ cấp cân đối, trợ cấp có mục tiêu).
    5. Tăng cường hiệu lực kiểm soát độc lập, khách quan (thanh tra, kiểm toán).
    6. Nâng cao năng lực quản lý và trách nhiệm giải trình của chính quyền địa phương.
  • Căn cứ phân cấp quản lý NSNN (4 căn cứ): Hệ thống pháp luật; Tổ chức bộ máy nhà nước; Khả năng cung cấp hàng hóa công cộng; Đặc điểm tự nhiên, kinh tế, xã hội của vùng lãnh thổ.
  • Nội dung phân cấp quản lý NSNN (4 nội dung):
    1. Thiết kế mô hình tổ chức hệ thống NSNN.
    2. Xác lập cơ sở pháp lý quy định thẩm quyền của các cơ quan nhà nước.
    3. Xử lý quan hệ vật chất giữa các cấp chính quyền (phân chia nguồn thu, nhiệm vụ chi, điều hòa bổ sung, vay nợ).
    4. Quy định thẩm quyền trong toàn bộ chu trình ngân sách (chuẩn bị, lập, duyệt, chấp hành, quyết toán, kiểm tra).

Phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp các phương pháp nghiên cứu định tính và phân tích thực chứng:

  • Phương pháp phân tích và tổng hợp: Phân rã các nội dung lý thuyết tài chính công và phân cấp ngân sách thành các mối quan hệ theo tiến trình lịch sử, sau đó tổng hợp thành khung lý luận hoàn chỉnh để đánh giá thực trạng thu chi ngân sách tỉnh Attapư.
  • Phương pháp lịch sử: Xem xét tiến trình phân cấp quản lý NSNN trên địa bàn tỉnh Attapư qua giai đoạn 2010 - 2017 theo bối cảnh kinh tế - chính trị của CHDCND Lào.
  • Phương pháp so sánh: So sánh cơ chế phân cấp giữa các cấp chính quyền, đối chiếu giữa quy định pháp luật và thực tiễn thực hiện, so sánh kinh nghiệm phân cấp của một số quốc gia và địa phương tại Lào.
  • Phương pháp kế thừa khoa học: Tiếp thu các kết quả nghiên cứu lý luận và thực nghiệm từ các công trình khoa học, luận án đã công bố trước đó để xây dựng hệ thống giải pháp.

Nguồn tư liệu và dữ liệu

Dữ liệu sử dụng trong luận án bao gồm: các văn bản quy phạm pháp luật của CHDCND Lào (Hiến pháp, Luật NSNN 2015), văn bản quy định của tỉnh Attapư; số liệu thống kê kinh tế - xã hội và số liệu thu chi ngân sách giai đoạn 2010 - 2017 của CHDCND Lào, Sở Tài chính tỉnh Attapư, các sở, ban, ngành và các huyện trực thuộc tỉnh Attapư.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Phân cấp quản lý ngân sách nhà nước

Chương 1 xây dựng khung lý luận tổng quan về NSNN và phân cấp quản lý NSNN (từ trang 11 đến trang 67).

  • Lý luận chung về NSNN: Phân tích bản chất, đặc điểm của NSNN; phân loại nguồn thu (thuế, phí, lệ phí, đóng góp xã hội, tài trợ, thu khác) và nhiệm vụ chi (chi thường xuyên, chi đầu tư phát triển, chi khác). Trình bày quy trình NSNN gồm 3 khâu: chuẩn bị và quyết định dự toán; chấp hành dự toán; kiểm toán và đánh giá (quyết toán). Luật NSNN mới của Lào quy định năm ngân sách kéo dài 12 tháng, bắt đầu từ ngày 01/01 và kết thúc vào ngày 31/12.
  • Khung lý thuyết phân cấp: Làm rõ khái niệm, phân tích 3 mô hình phân cấp (tản quyền, ủy quyền, trao quyền), 5 yêu cầu, 6 nguyên tắc và 4 căn cứ phân cấp quản lý NSNN.
  • Các nhân tố ảnh hưởng: Luận giải 3 nhóm nhân tố tác động trực tiếp:
    1. Tính chất cung cấp hàng hóa công cộng: Phân biệt hàng hóa công cộng quốc gia và địa phương; rút ra 3 bài học (ưu tiên quyền lựa chọn của địa phương, giải quyết bất bình đẳng nguồn lực thông qua trợ cấp, tối thiểu hóa chi phí do di dân).
    2. Cấu trúc bộ máy nhà nước: So sánh mô hình nhà nước đơn nhất (tập trung quyền lực cao vào trung ương, phân cấp có giới hạn) và nhà nước liên bang (phân cấp triệt để hơn cho các bang), cùng mô hình liên minh.
    3. Mức độ phân cấp hành chính - kinh tế - xã hội: Phân tích tác động của phân quyền lãnh thổ (trao quyền tự chủ tài chính cho các đơn vị tự quản) và tản quyền.
  • Kinh nghiệm thực tiễn: Điểm lại kinh nghiệm phân cấp quản lý NSNN của một số quốc gia và địa phương tại CHDCND Lào, rút ra bài học áp dụng cho tỉnh Attapư.

Chương 2: Thực trạng phân cấp quản lý ngân sách nhà nước trên địa bàn tỉnh Attapư giai đoạn 2010 - 2017

Chương 2 phản ánh bức tranh thực tiễn phân cấp tài chính trên địa bàn tỉnh Attapư từ trang 68 đến trang 132.

  • Khái quát điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội: Trình bày đặc điểm địa lý, tiềm năng tài nguyên và thực trạng phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh Attapư đến năm 2017.
  • Thực trạng phân cấp giữa Trung ương và địa phương: Đánh giá cơ chế phân chia nguồn thu, nhiệm vụ chi giữa ngân sách Trung ương và ngân sách địa phương Lào giai đoạn 2010 - 2017; phân tích mức độ động viên ngân sách so với GDP và tỷ lệ thu chi giữa NSTW và NSĐP.
  • Thực trạng phân cấp quản lý NSĐP tỉnh Attapư: Phân tích cơ chế phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi giữa chính quyền cấp tỉnh và chính quyền cấp huyện trên địa bàn tỉnh Attapư; cơ chế bổ sung cân đối và bổ sung có mục tiêu từ ngân sách cấp tỉnh cho cấp huyện.
  • Hệ thống dữ liệu bảng biểu và biểu đồ: Thực trạng được minh chứng qua danh mục 12 bảng số liệu và 8 biểu đồ thống kê chuyên sâu:
Ký hiệu bảng Tên bảng biểu thống kê trong luận án
Bảng 2.1 Tình hình KT-XH tỉnh ATTAPƯ năm 2017
Bảng 2.2 Mức động viên so với GDP
Bảng 2.3 Tỷ lệ thu NSTW và NSĐP với tổng thu NSNN
Bảng 2.4 Tỷ trọng thu NSĐP với tổng thu NSNN
Bảng 2.5 Chi NSNN Lào giai đoạn 2010-2017
Bảng 2.6 Thu chi NSĐP tỉnh ATTAPƯ đoạn 2010-2017
Bảng 2.7 Mức động viên so với GDP
Bảng 2.8 Tỷ lệ thu Huyện với tổng thu NSNN của Tỉnh
Bảng 2.9 Tỷ trọng thu NSNN Huyện với tổng thu NSNN tỉnh
Bảng 2.10 Tỷ trọng thu các sở, ban, ngành với tổng thu NSNN tỉnh
Bảng 2.11 Chi NSNN Tỉnh giai đoạn 2010-2017
Bảng 2.12 Chi NSNN Tỉnh bổ sung cho cấp NS cấp huyện giai đoạn 2010-2017
  • Đánh giá chung:
    • Kết quả đạt được: Nguồn thu và nhiệm vụ chi của từng cấp chính quyền địa phương từng bước được phân định rõ; chính quyền cấp tỉnh và huyện bước đầu chủ động xây dựng, phân bổ dự toán, khai thác thế mạnh địa phương; hạn chế bớt sự can thiệp sâu của cấp trên vào cấp dưới.
    • Hạn chế và bất cập: Sự mất cân đối ngân sách tại các cấp chính quyền địa phương; quy trình lập, chấp hành và quyết toán ngân sách còn thiếu tính linh hoạt; cơ chế điều hòa bổ sung chưa thực sự đáp ứng yêu cầu; tính minh bạch và công tác kiểm tra, kiểm toán còn yếu.
    • Nguyên nhân: Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật chưa hoàn thiện, năng lực đội ngũ cán bộ công chức tài chính cấp huyện còn hạn chế, cơ sở hạ tầng kinh tế - xã hội của tỉnh còn nhiều khó khăn.

Chương 3: Giải pháp hoàn thiện phân cấp quản lý ngân sách nhà nước trên địa bàn tỉnh Attapư

Chương 3 đề xuất định hướng, hệ thống giải pháp và kiến nghị chính sách từ trang 133 đến trang 175.

  • Kế hoạch phát triển và định hướng phân cấp: Xác định kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội tỉnh Attapư và định hướng phân cấp quản lý NSNN giai đoạn đến năm 2020, tầm nhìn 2030.
  • Hệ thống 13 nhóm giải pháp thực hiện tại địa phương:
    1. Hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật do Trung ương ban hành liên quan đến phân cấp quản lý NSNN.
    2. Hoàn thiện quy trình NSNN (lập, thẩm định, phê duyệt, chấp hành và quyết toán).
    3. Hoàn thiện cơ chế phân cấp nguồn thu giữa các cấp chính quyền địa phương trên địa bàn tỉnh.
    4. Hoàn thiện cơ chế phân cấp nhiệm vụ chi ngân sách.
    5. Phân cấp quản lý ngân sách gắn với quản lý ngân sách theo kết quả thực hiện nhiệm vụ, kế hoạch tài chính 5 năm và kế hoạch tài chính - ngân sách nhà nước 3 năm.
    6. Quy định rõ trách nhiệm, quyền hạn của cơ quan Thuế và Kho bạc nhà nước các cấp.
    7. Tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra phân cấp ngân sách địa phương.
    8. Hoàn thiện hệ thống văn bản pháp quy do tỉnh Attapư ban hành về phân cấp quản lý ngân sách địa phương.
    9. Hoàn thiện việc phân cấp nguồn thu và xác định số bổ sung ngân sách địa phương tỉnh Attapư.
    10. Hoàn thiện việc phân cấp nhiệm vụ chi ngân sách địa phương tỉnh Attapư.
    11. Tăng cường tính công khai, minh bạch; kiểm tra chặt chẽ việc quản lý và phân cấp quản lý ngân sách địa phương.
    12. Nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ cho đội ngũ cán bộ, công chức tài chính - ngân sách các cấp tỉnh Attapư.
    13. Triển khai các giải pháp phối hợp tổ chức thực hiện đồng bộ.
  • Kiến nghị chính sách đối với Nhà nước Lào đến năm 2020, tầm nhìn 2030:
    • Về phân cấp nguồn thu: Rà soát, phân định rõ ràng các khoản thu 100% của từng cấp và tỷ lệ phần trăm phân chia nguồn thu dùng chung.
    • Về phân cấp chi đầu tư: Phân định rõ thẩm quyền quyết định chủ trương đầu tư và nguồn vốn ngân sách bố trí cho các dự án xây dựng cơ bản của địa phương.
    • Về chính sách điều hòa ngân sách: Xây dựng định mức phân bổ ngân sách rõ ràng, khoa học nhằm giảm chênh lệch phát triển giữa các vùng.
    • Cải cách quản trị công địa phương: Tăng cường trách nhiệm giải trình, kiểm soát độc lập và nâng cao hiệu quả phối hợp giữa các cơ quan hành chính.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

  • Hệ thống hóa cơ sở lý luận về phân cấp quản lý NSNN trong điều kiện cụ thể của CHDCND Lào – một quốc gia có cấu trúc nhà nước đơn nhất, không tổ chức ngân sách cấp xã mà chỉ tổ chức 2 cấp ngân sách địa phương (ngân sách tỉnh và ngân sách huyện).
  • Làm rõ mối quan hệ bản chất giữa phân cấp quản lý NSNN với phân cấp quản lý hành chính và kinh tế - xã hội; chuẩn hóa khung phân tích gồm 5 yêu cầu, 6 nguyên tắc, 4 căn cứ và 4 nội dung phân cấp.
  • Phân tích các mô hình phân cấp (tản quyền, ủy quyền, trao quyền) và các nhân tố chi phối quá trình phân cấp tài chính công tại các nền kinh tế chuyển đổi.

Đóng góp về mặt thực tiễn

  • Cung cấp đánh giá có căn cứ khoa học và số liệu thực tế về thực trạng phân cấp quản lý NSNN giữa Trung ương với tỉnh Attapư và giữa cấp tỉnh với cấp huyện tại Attapư giai đoạn 2010 - 2017.
  • Nhận diện các kết quả đạt được, chỉ ra các hạn chế trong cơ chế phân định nguồn thu, phân cấp nhiệm vụ chi và điều hòa ngân sách tại địa bàn nghiên cứu.
  • Đề xuất hệ thống 13 giải pháp toàn diện gắn với bối cảnh kinh tế - xã hội tỉnh Attapư và 4 nhóm kiến nghị chính sách đối với cơ quan Trung ương của CHDCND Lào đến năm 2020 và tầm nhìn 2030, trong đó nhấn mạnh việc quản lý ngân sách theo kết quả đầu ra và kế hoạch tài chính - ngân sách trung hạn 3 năm, 5 năm.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế:
    • Luận án tập trung khảo sát phạm vi không gian cụ thể tại một tỉnh miền núi phía Nam Lào (tỉnh Attapư), do đó một số đặc thù về cơ cấu nguồn thu và tổ chức bộ máy có thể khác biệt so với các đô thị lớn hoặc các tỉnh phía Bắc của Lào.
    • Phạm vi thời gian thu thập dữ liệu thực trạng giới hạn trong giai đoạn 2010 - 2017 theo chu kỳ số liệu hiện hành tại thời điểm nghiên cứu.
  • Hướng nghiên cứu tiếp:
    • Mở rộng nghiên cứu so sánh cơ chế phân cấp quản lý ngân sách giữa các tỉnh thuộc các vùng kinh tế khác nhau của CHDCND Lào.
    • Đánh giá tác động thực tế của Luật NSNN sửa đổi năm 2015 sau khi được triển khai đầy đủ trên phạm vi cả nước trong các giai đoạn tiếp theo.
    • Nghiên cứu định lượng sâu hơn về mối quan hệ giữa mức độ phân cấp tài khóa và hiệu quả cung ứng dịch vụ công tại các huyện vùng sâu, vùng xa.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo cho các đối tượng sau:

  • Cơ quan quản lý nhà nước và hoạch định chính sách tại Lào: Bộ Tài chính Lào, chính quyền tỉnh Attapư, Sở Tài chính và Phòng Tài chính các huyện trong việc xây dựng quy chế phân cấp thu chi ngân sách, lập kế hoạch tài chính trung hạn và ban hành văn bản quy phạm pháp luật địa phương.
  • Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Cung cấp khung lý luận, hệ thống chỉ tiêu và phương pháp phân tích thực trạng phân cấp quản lý tài chính công tại các nền kinh tế đang phát triển có mô hình ngân sách tương đồng.
  • Giảng viên và cơ sở đào tạo: Bổ sung tư liệu thực tiễn cho các chương trình giảng dạy môn học Tài chính công, Quản lý ngân sách nhà nước tại các trường đại học, học viện khối kinh tế - tài chính.

Câu hỏi thường gặp

1. Hệ thống ngân sách địa phương của CHDCND Lào có điểm gì khác biệt so với Việt Nam theo phân tích trong luận án?

Theo quy định hiện hành của CHDCND Lào được nêu trong luận án, Ngân sách địa phương của Lào bao gồm ngân sách cấp tỉnh (và thành phố trực thuộc trung ương) và ngân sách cấp huyện. Khác với mô hình của Việt Nam, ở Lào không tổ chức cấp ngân sách tại cấp xã, phường, thị trấn; cấp cơ sở này chỉ đóng vai trò là đơn vị dự toán trực thuộc.

2. Ba mô hình phân cấp quản lý ngân sách nhà nước được trình bày trong luận án là gì?

Luận án phân tích 3 mô hình:

  1. Tản quyền (deconcentration): Chuyển giao chức năng quản lý từ cơ quan Trung ương cho các cơ quan đại diện Trung ương tại địa phương, quyền lực pháp lý vẫn thuộc Trung ương.
  2. Ủy quyền (delegation): Trao quyền điều hành cho CQĐP nhưng Trung ương vẫn chịu trách nhiệm về các quyết định.
  3. Trao quyền (devolution): Phân giao quyền hạn, nhiệm vụ và phương tiện vật chất cho CQĐP tự quyết định trên cơ sở pháp luật, thể hiện tính độc lập cao nhất.

3. Năm yêu cầu cơ bản trong thiết lập mô hình phân cấp quản lý NSNN gồm những gì?

Luận án xác định 5 yêu cầu:

  1. Đảm bảo tính thống nhất của NSNN.
  2. Tôn trọng tính đặc thù của từng loại hàng hóa, dịch vụ công khi phân cấp chi.
  3. Chú trọng đặc tính của từng sắc thuế và chi phí quản lý thu.
  4. Xem xét mức chênh lệch tối thiểu giữa các vùng miền để xây dựng cơ chế điều hòa bổ sung ngân sách.
  5. Lấy tiêu chuẩn an ninh tài chính và tính bền vững của NSNN làm căn cứ ban hành chính sách thu chi, vay nợ.

4. Giai đoạn nghiên cứu thực trạng của luận án là giai đoạn nào và đề xuất giải pháp cho giai đoạn nào?

Luận án khảo sát và đánh giá dữ liệu thực trạng phân cấp quản lý NSNN tỉnh Attapư trong giai đoạn 2010 - 2017 (tập trung phân tích sâu chuỗi dữ liệu 2011 - 2017). Trên cơ sở đó, hệ thống giải pháp và kiến nghị chính sách được xác định cho giai đoạn đến năm 2020 và tầm nhìn đến năm 2030.

5. Luận án đề xuất những kiến nghị chính sách nào đối với Nhà nước Lào?

Tác giả nêu 4 nhóm kiến nghị chính sách đối với Nhà nước Lào: (1) Hoàn thiện chính sách phân cấp nguồn thu; (2) Hoàn thiện chính sách phân cấp chi đầu tư cho địa phương; (3) Cải tiến chính sách điều hòa ngân sách; (4) Đẩy mạnh cải cách quản trị công ở cấp địa phương.

Kết luận

Luận án "Phân cấp quản lý ngân sách nhà nước trên địa bàn tỉnh Attapư nước Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào" của tác giả Kham Phan Keo Ma Ny là công trình nghiên cứu chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng, giải quyết các vấn đề lý luận và thực tiễn về phân cấp tài chính công tại tỉnh Attapư. Luận án đã làm rõ khung lý thuyết phân cấp ngân sách gắn với đặc thù cấu trúc bộ máy nhà nước Lào, phân tích thực trạng thu chi và điều hòa ngân sách địa phương giai đoạn 2010 - 2017 qua hệ thống 12 bảng biểu số liệu. Trên cơ sở nhận diện các hạn chế và nguyên nhân, tác giả đề xuất hệ thống 13 giải pháp hoàn thiện cơ chế phân cấp quản lý ngân sách cấp tỉnh, cấp huyện và 4 nhóm kiến nghị chính sách vĩ mô đến năm 2020, tầm nhìn 2030.