CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ TÀI CHÍNH CỦA CÁC ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP CÔNG 1. Đơn vị sự nghiệp công và tài chính của đơn vị sự nghiệp công 1. Đơn vị sự nghiệp công: Quan niệm, chức năng và phân loại. Quan niệm về đơn vị sự nghiệp công “Sự nghiệp” là một từ gốc Trung Quốc; Theo nghĩa rộng đó là mục tiêu cao cả mà con người theo đuổi (ví dụ như: “vì sự nghiệp độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội”…).
Theo nghĩa hẹp dùng trong ngành kinh tế, nhất là trong lĩnh vực ngân sách và kế hoạch, từ “Sự nghiệp” dùng để chỉ những hoạt động không tạo ra sản phẩm vật chất nhưng cần thiết để thỏa mãn nhu cầu xã hội và của cá nhân con người như: Sự nghiệp y tế, sự nghiệp giáo dục, sự nghiệp văn hóa, sự nghiệp khoa học… những hoạt động này không lấy lợi nhuận làm mục tiêu nên thường do Nhà nước dùng ngân sách để thực hiện. Theo từ điển Hán Việt thì “Sự nghiệp” là những công việc to lớn, có ích lợi chung và lâu dài cho xã hội, ví dụ như: Sự nghiệp xây dựng đất nước, hoặc là các hoạt động có tính chất nghiệp vụ riêng biệt, phục vụ cho sản xuất kinh doanh và cho sinh hoạt như: Cơ quan hành chính sự nghiệp, cơ quan văn hóa sự nghiệp… Theo quan điểm của các nhà nghiên cứu Trung Quốc thì “Sự nghiệp” là một từ sinh ra từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung trước đây, bao gồm: Khoa học, giáo dục, văn hóa, y tế, thể thao, phúc lợi xã hội. Khi chuyển sang kinh tế thị trường, vấn đề được mở rộng ra tương ứng với khái niệm “Dịch vụ công” hay “Sự nghiệp công”. Hiện nay, khái niệm cũng như nội hàm của thuật ngữ “Dịch vụ công” ở nước 5 ta vẫn còn nhiều ý kiến khác nhau.
Tuy nhiên, nhiều văn bản quy phạm pháp luật đã quy định vấn đề dịch vụ công trong chức năng, nhiệm vụ của các cơ quan trong bộ máy hành chính nhà nước, như Luật Tổ chức Chính phủ quy định “Thống nhất quản lý việc xây dựng, phát triển kinh tế quốc dân, phát triển văn hóa, giáo dục, y tế, khoa học và công nghệ, các dịch vụ công…”, hoặc “Bộ, cơ quan ngang Bộ là cơ quan của Chính phủ, thực hiện chức năng quản lý nhà nước đối với ngành hoặc lĩnh vực công tác trong phạm vi cả nước; Quản lý nhà nước các dịch vụ công thuộc ngành, lĩnh vực…”. Như vậy, có thể định nghĩa: Dịch vụ sự nghiệp công lập là những dịch vụ xã hội căn bản, thiết yếu đối với sự phát triển của con người do các tổ chức sự nghiệp thực hiện trong các lĩnh vực: Giáo dục và đào tạo, y tế, khoa học và công nghệ, văn hoá thể dục thể thao, lao động, việc làm, an sinh xã hội… Nhà nước phải cung cấp cho nhân dân và cộng đồng xã hội. Nói chung, mặc dù có nhiều cách tiếp cận khái niệm, thuật ngữ “Dịch vụ công” dưới các góc độ khác nhau, nhưng về cơ bản đều thống nhất tương đối ở các đặc điểm sau của dịch vụ công: - Là một loại dịch vụ do Nhà nước (cơ quan hành chính, đơn vị sự nghiệp) trực tiếp thực hiện hoặc ủy quyền cho các tổ chức, đơn vị ngoài nhà nước thực hiện dưới sự giám sát của Nhà nước; - Nhằm đáp ứng nhu cầu xã hội, nhân dân (Những nhu cầu tối thiểu, thiết yếu); - Nhà nước là người chịu trách nhiệm đến cùng trước nhân dân, xã hội về chất lượng dịch vụ cũng như số lượng dịch vụ. Trách nhiệm ở đây thể hiện qua việc hoạch định chính sách, thể chế pháp luật, quy định tiêu chuẩn chất lượng, thanh tra kiểm tra giám sát việc thực hiện v.v… - Không nhằm mục tiêu lợi nhuận; - Đối tượng thụ hưởng dịch vụ công không trực tiếp trả tiền (Đã trả qua hình thức thuế), tuy nhiên có những trường hợp phải trả lệ phí theo quy định của pháp luật.
Xuất phát từ cơ sở nhận thức như trên, căn cứ vào điều kiện thực tế của Việt 6 Nam, chúng ta có thể tạm chia dịch vụ công ở nước ta hiện nay thành các loại sau: Thứ nhất, những dịch vụ sự nghiệp công (hay còn gọi là hoạt động sự nghiệp công), phục vụ những nhu cầu thiết yếu cho xã hội, quyền và lợi ích công dân. Nhà nước trực tiếp thông qua các tổ chức, đơn vị sự nghiệp của Nhà nước hoặc ủy quyền cho các tổ chức ngoài Nhà nước thực hiện, cụ thể như: Chăm sóc sức khỏe, giáo dục - đào tạo, văn hóa, thể dục - thể thao, khoa học, bảo hiểm, an sinh xã hội, phòng cháy chữa cháy, bão lụt, thiên tai, dịch vụ tư vấn, hỗ trợ pháp lý cho người nghèo… Thứ hai, những hoạt động mang tính dịch vụ công ích, đây là các hoạt động có một phần mang tính chất kinh tế, hàng hóa như cung cấp điện, nước sạch, giao thông công cộng đô thị, viễn thông, vệ sinh môi trường, xây dựng kết cấu hạ tầng, vận tải công cộng, khuyến nông, khuyến ngư,… Bên cạnh đó, hiện nay còn xuất hiện loại dịch vụ thứ ba của dịch vụ công, đó là dịch vụ hành chính công. Loại dịch vụ này liên quan đến hoạt động thực thi pháp luật của các cơ quan nhà nước, cụ thể như các hoạt động thẩm định hồ sơ, ký phê duyệt, tổ chức cho đăng ký, cấp giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh, cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, cấp giấy phép khai thác khoáng sản, trật tự an toàn xã hội, hải quan, chứng thực… Đơn vị sự nghiệp là đơn vị hoạt động cung cấp các dịch vụ xã hội công cộng và các dịch vụ nhằm duy trì sự hoạt động bình thường của các ngành kinh tế quốc dân. Trong phạm vi đề tài này chỉ nghiên cứu các đơn vị sự nghiệp cung cấp dịch vụ công thứ nhất - dịch vụ sự nghiệp công.
Đơn vị sự nghiệp công (SNC) là đơn vị được cơ quan có thẩm quyền của Nhà nước ra quyết định thành lập, thực hiện chức năng quản lý nhà nước hay nhiệm vụ chuyên môn nhất định nhằm thực hiện các mục tiêu kinh tế - xã hội do nhà nước giao. Là đơn vị dự toán độc lập, có con dấu và tài khoản riêng, tổ chức bộ máy kế toán theo quy định của Luật kế toán. Mục tiêu thực hiện quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm cho đơn vị sự nghiệp công lập, được Quy định quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm về thực hiện nhiệm vụ, tổ chức bộ máy, biên chế và tài chính đối với đơn vị sự nghiệp công lập nhằm: + Trao quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm cho đơn vị sự nghiệp trong việc tổ 7 chức công việc, sắp xếp lại bộ máy, sử dụng lao động và nguồn lực tài chính để hoàn thành nhiệm vụ được giao; Phát huy mọi khả năng của đơn vị để cung cấp dịch vụ với chất lượng cao cho xã hội, tăng nguồn thu nhằm từng bước giải quyết thu nhập cho người lao động. + Thực hiện chủ trương xã hội hóa trong việc cung cấp dịch vụ cho xã hội, huy động sự đóng góp của cộng đồng xã hội để phát triển các hoạt động sự nghiệp, từng bước giảm dần bao cấp từ ngân sách nhà nước (NSNN).
+ Thực hiện quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm đối với đơn vị sự nghiệp, Nhà nước vẫn quan tâm đầu tư để hoạt động sự nghiệp ngày càng phát triển, bảo đảm cho các đối tượng chính sách – xã hội, đồng bào dân tộc thiểu số, vùng sâu, vùng xa, vùng đặc biệt khó khăn được cung cấp dịch vụ theo quy định ngày càng tốt hơn. + Phân biệt rõ cơ chế quản lý nhà nước đối với đơn vị sự nghiệp và đối với cơ quan hành chính nhà nước. Nghị định cũng quy định rõ nguyên tắc thực hiện quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm của các đơn vị SNC như sau: + Hoàn thành nhiệm vụ được giao. Đối với hoạt động sản xuất hàng hóa, cung cấp dịch vụ (Gọi tắt là hoạt động dịch vụ) phải phù hợp với chức năng, nhiệm vụ được giao, phù hợp với khả năng chuyên môn và tài chính của đơn vị.
+Thực hiện công khai, dân chủ theo quy định của pháp luật. + Thực hiện quyền tự chủ phải gắn với tự chịu trách nhiệm trước cơ quan quản lý cấp trên trực tiếp và trước pháp luật về những quyết định của mình, đồng thời chịu sự kiểm tra, giám sát của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền. + Bảo đảm lợi ích của Nhà nước, quyền, nghĩa vụ của tổ chức, cá nhân theo quy định của pháp luật.Chức năng của đơn vị sự nghiệp công Đơn vị SNC có chức năng cơ bản là thực hiện nhiệm vụ của Đảng và Nhà nước giao trên các lĩnh vực quản lý Nhà nước, quản lý các hoạt động sự nghiệp. Hoạt động quản lý Nhà nước được thể hiện qua hoạt động của bộ máy Nhà nước.
Đó là các cơ quan hành chính thuần túy mang tính chất công quyền, bao gồm các cơ quan trong lĩnh vực lập pháp, hành pháp và tư pháp. 8 Hoạt động sự nghiệp bao trùm toàn bộ các hoạt động của xã hội, nó thuộc thượng tầng kiến trúc, có khả năng điều chỉnh hạ tầng cơ sở. Đó là các đơn vị sự nghiệp thuộc các lĩnh vực hoạt động như. Tuy nhiên các chức năng cụ thể sẽ được thể hiện qua các lĩnh vực hoạt động như sau: Các đơn vị sự nghiệp hoạt động trong lĩnh vực y tế: các đơn vị hoạt động trong lĩnh vực này có chức năng điều trị, khám chữa bệnh và chăm sóc sức khỏe cộng đồng dân cư, đảm bảo sức khỏe cho người dân.
Song song với chức năng trên còn nghiên cứu các tiến bộ khoa học kỹ thuật trong y học để vận dụng trong thực tiễn cho việc chăm sóc sức khỏe của nhân dân. Các đơn vị sự nghiệp hoạt động trong lĩnh vực giáo dục: các đơn vị hoạt động trong lĩnh vực này có chức năng thực hiện các nhiệm vụ đào tạo, nâng cao trình độ văn hóa, tri thức, đạo đức.của cá nhân và cộng đồng nhằm hoàn thiện bản thân, nâng cao sự nghiên cứu, sáng tạo, vận dụng khoa học tiến bộ vào thực tiễn cuộc sống. Các đơn vị sự nghiệp hoạt động trong lĩnh vực văn hóa - xã hội: các đơn vị hoạt động trong lĩnh vực này có chức năng đảm bảo nhu cầu giải trí, bảo tồn các giá trị văn hóa nghệ thuật của dân tộc, mang các giá trị tinh thần phục vụ cho đời sống của con người thúc đẩy cho quá trình tạo ra của cải vật chất.