Quản Lý Tài Chính Tại Các Trường Đại Học Công Lập Trong Điều Kiện Tự Chủ Tài Chính

Bài viết phân tích quản lý tài chính tại các trường đại học công lập thuộc bộ công thương trong bối cảnh tự chủ tài chính hiện nay.

• Tác giả: Nguyễn Đồng Anh Xuân
• Người hướng dẫn: Trần Thị Hà
• Trường học: Học viện Tài chính
• Chuyên ngành: Tài chính - Ngân hàng
• Đề tài: Quản Lý Tài Chính Tại Các Trường Đại Học Công Lập: Thực Trạng Và Giải Pháp Tự Chủ Tài Chính
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ TÀI CHÍNH TẠI CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG LẬP TRONG ĐIỀU KIỆN THỰC HIỆN CƠ CHẾ TỰ CHỦ TÀI CHÍNH
• 1.1. Trường đại học công lập trong hệ thống giáo dục đại học
• 1.2. Khái niệm trường đại học công lập
• 1.3. Đặc điểm của trường đại học công lập
• 1.4. Vai trò của trường đại học công lập trong hệ thống giáo dục đại học
• 1.5. Quản lý tài chính tại các trường đại học công lập
• 1.6. Khái niệm quản lý tài chính tại các trường đại học công lập
• 1.7. Mục tiêu quản lý tài chính tại các trường đại học công lập
• 1.8. Nội dung quản lý tài chính tại các trường đại học công lập
• 1.9. Công cụ quản lý tài chính tại các trường đại học công lập
• 1.10. Cơ chế tự chủ tài chính và tác động của nó đến quản lý tài chính tại các trường đại học công lập
• 1.11. Cơ chế tự chủ tài chính tại các trường đại học công lập
• 1.12. Tác động của cơ chế tự chủ tài chính đến quản lý tài chính tại các trường đại học công lập
• 1.13. Các nhân tố ảnh hưởng đến quản lý tài chính tại các trường đại học công lập trong điều kiện thực hiện cơ chế tự chủ tài chính
• 1.13.1. Nhóm nhân tố khách quan
• 1.13.2. Nhóm nhân tố chủ quan
• 1.14. Kinh nghiệm quốc tế về quản lý tài chính tại các trường đại học công lập trong điều kiện thực hiện cơ chế tự chủ tài chính
• 1.14.1. Kinh nghiệm của Hoa Kỳ
• 1.14.2. Kinh nghiệm của Nhật Bản
• 1.14.3. Kinh nghiệm của Hàn Quốc
• 1.14.4. Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG QUẢN LÝ TÀI CHÍNH TẠI CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG LẬP TRỰC THUỘC BỘ CÔNG THƯƠNG TRONG ĐIỀU KIỆN THỰC HIỆN CƠ CHẾ TỰ CHỦ TÀI CHÍNH
• 2.1. Khái quát về các trường đại học công lập trực thuộc Bộ Công Thương và quá trình thực hiện cơ chế tự chủ tài chính
• 2.1.1. Các trường đại học công lập trực thuộc Bộ Công Thương
• 2.1.2. Quá trình thực hiện cơ chế tự chủ tài chính tại các trường đại học công lập trực thuộc Bộ Công Thương
• 2.2. Thực trạng quản lý tài chính tại các trường đại học công lập trực thuộc Bộ Công Thương trong điều kiện thực hiện cơ chế tự chủ tài chính
• 2.2.1. Thực trạng quản lý nguồn thu, mức thu
• 2.2.2. Thực trạng quản lý sử dụng nguồn tài chính
• 2.2.3. Thực trạng quản lý tài sản
• 2.2.4. Đánh giá thực trạng cơ chế tự chủ tài chính và quản lý tài chính tại các trường đại học công lập trực thuộc Bộ Công Thương
• 2.2.4.1. Những kết quả đạt được
• 2.2.4.2. Những tồn tại, hạn chế
• 2.2.4.3. Nguyên nhân hạn chế, tồn tại
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN QUẢN LÝ TÀI CHÍNH TẠI CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG LẬP TRỰC THUỘC BỘ CÔNG THƯƠNG TRONG ĐIỀU KIỆN THỰC HIỆN CƠ CHẾ TỰ CHỦ TÀI CHÍNH
• 3.1. Bối cảnh, mục tiêu, quan điểm phát triển giáo dục đại học và hoàn thiện quản lý tài chính tại các trường đại học công lập trực thuộc Bộ Công Thương trong điều kiện tự chủ tài chính
• 3.1.1. Bối cảnh phát triển giáo dục đại học Việt Nam
• 3.1.2. Mục tiêu, quan điểm phát triển giáo dục đại học Việt Nam
• 3.1.3. Mục tiêu, quan điểm hoàn thiện quản lý tài chính tại các trường đại học công lập trực thuộc Bộ Công Thương trong điều kiện tự chủ tài chính
• 3.2. Giải pháp hoàn thiện quản lý tài chính tại các trường đại học công lập trực thuộc Bộ Công Thương trong điều kiện tự chủ tài chính
• 3.2.1. Nhóm giải pháp hoàn thiện quản lý nguồn thu, mức thu
• 3.2.2. Nhóm giải pháp hoàn thiện quản lý sử dụng nguồn tài chính
• 3.2.3. Nhóm giải pháp hoàn thiện quản lý kết quả tài chính trong năm và các quỹ cơ quan
• 3.2.4. Nhóm giải pháp hoàn thiện quản lý tài sản
• 3.2.5. Nhóm giải pháp hoàn thiện công cụ quản lý tài chính
• 3.2.6. Nhóm giải pháp nâng cao năng lực quản lý tài chính
• 3.2.7. Một số kiến nghị đối với Nhà nước
• 3.2.7.1. Hoàn thiện cơ chế tự chủ tài chính đối với các trường đại học công lập
• 3.2.7.2. Đổi mới cơ chế phân bổ ngân sách nhà nước đối với các trường đại học công lập
• 3.2.7.3. Hoàn thiện chính sách học phí, chính sách hỗ trợ tài chính cho sinh viên
• 3.2.7.4. Hoàn thiện chính sách xã hội hóa nguồn tài chính đầu tư phát triển giáo dục đại học
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Quản Lý Tài Chính Tại Các Trường Đại Học Công Lập

Quản lý tài chính tại các trường đại học công lập là một vấn đề quan trọng trong bối cảnh hiện nay. Các trường đại học công lập đóng vai trò then chốt trong hệ thống giáo dục đại học, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng giáo dục và phát triển nguồn nhân lực. Việc quản lý tài chính hiệu quả không chỉ giúp các trường duy trì hoạt động mà còn nâng cao chất lượng đào tạo. Tuy nhiên, thực trạng quản lý tài chính tại các trường đại học công lập hiện nay đang gặp nhiều thách thức, đặc biệt trong điều kiện thực hiện cơ chế tự chủ tài chính.

1.1. Khái Niệm Và Vai Trò Của Quản Lý Tài Chính

Quản lý tài chính tại các trường đại học công lập bao gồm việc lập kế hoạch, tổ chức, điều hành và kiểm soát các nguồn tài chính. Vai trò của quản lý tài chính là đảm bảo nguồn lực tài chính được sử dụng hiệu quả, phục vụ cho mục tiêu giáo dục và nghiên cứu.

1.2. Đặc Điểm Của Các Trường Đại Học Công Lập

Các trường đại học công lập thường có nguồn thu chủ yếu từ ngân sách nhà nước và học phí. Đặc điểm này tạo ra những thách thức trong việc tự chủ tài chính, khi mà nguồn thu từ ngân sách ngày càng hạn chế.

II. Thực Trạng Quản Lý Tài Chính Tại Các Trường Đại Học Công Lập

Thực trạng quản lý tài chính tại các trường đại học công lập hiện nay cho thấy nhiều vấn đề cần được giải quyết. Nguồn thu từ ngân sách nhà nước không đủ đáp ứng nhu cầu chi tiêu, trong khi đó, các trường phải đối mặt với áp lực từ việc nâng cao chất lượng đào tạo. Việc quản lý tài chính chưa thực sự hiệu quả, dẫn đến tình trạng lãng phí và thiếu minh bạch trong sử dụng nguồn lực.

2.1. Thực Trạng Nguồn Thu Tại Các Trường

Nguồn thu của các trường đại học công lập chủ yếu đến từ ngân sách nhà nước và học phí. Tuy nhiên, mức thu này không ổn định và thường xuyên bị cắt giảm, gây khó khăn cho việc duy trì hoạt động.

2.2. Thực Trạng Chi Tiêu Và Quản Lý Tài Chính

Chi tiêu tại các trường đại học công lập thường không được kiểm soát chặt chẽ, dẫn đến tình trạng chi phí cao và không hiệu quả. Việc quản lý tài chính cần được cải thiện để đảm bảo sử dụng nguồn lực một cách hợp lý.

III. Giải Pháp Tự Chủ Tài Chính Tại Các Trường Đại Học Công Lập

Để nâng cao hiệu quả quản lý tài chính, các trường đại học công lập cần thực hiện các giải pháp tự chủ tài chính. Điều này không chỉ giúp các trường chủ động hơn trong việc sử dụng nguồn lực mà còn nâng cao chất lượng đào tạo. Các giải pháp cần được triển khai đồng bộ và hiệu quả.

3.1. Nâng Cao Năng Lực Quản Lý Tài Chính

Cần đào tạo và nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ quản lý tài chính tại các trường. Việc này sẽ giúp cải thiện quy trình quản lý và sử dụng nguồn lực tài chính một cách hiệu quả hơn.

3.2. Tăng Cường Minh Bạch Trong Quản Lý Tài Chính

Minh bạch trong quản lý tài chính là yếu tố quan trọng để xây dựng niềm tin từ các bên liên quan. Các trường cần công khai thông tin về nguồn thu, chi tiêu và các hoạt động tài chính khác.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Quản Lý Tài Chính Tại Các Trường Đại Học

Việc áp dụng các giải pháp quản lý tài chính hiệu quả tại các trường đại học công lập đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Các trường đã có thể cải thiện chất lượng đào tạo, nâng cao cơ sở vật chất và thu hút nguồn lực từ xã hội. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức cần phải vượt qua.

4.1. Kết Quả Đạt Được Từ Quản Lý Tài Chính

Nhiều trường đã cải thiện được chất lượng đào tạo và tăng cường cơ sở vật chất nhờ vào việc quản lý tài chính hiệu quả. Điều này đã góp phần nâng cao uy tín và thu hút sinh viên.

4.2. Những Thách Thức Còn Tồn Tại

Mặc dù đã đạt được nhiều kết quả tích cực, nhưng các trường vẫn phải đối mặt với nhiều thách thức như nguồn thu không ổn định và áp lực từ việc nâng cao chất lượng đào tạo.

V. Kết Luận Về Quản Lý Tài Chính Tại Các Trường Đại Học Công Lập

Quản lý tài chính tại các trường đại học công lập là một vấn đề phức tạp và cần được giải quyết một cách đồng bộ. Việc thực hiện cơ chế tự chủ tài chính là cần thiết để nâng cao hiệu quả quản lý tài chính. Các trường cần chủ động hơn trong việc tìm kiếm nguồn thu và sử dụng nguồn lực một cách hiệu quả.

5.1. Tương Lai Của Quản Lý Tài Chính Tại Các Trường

Trong tương lai, các trường đại học công lập cần tiếp tục cải thiện quản lý tài chính để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của xã hội. Việc này sẽ giúp nâng cao chất lượng giáo dục và phát triển nguồn nhân lực.

5.2. Đề Xuất Chính Sách Hỗ Trợ Từ Nhà Nước

Nhà nước cần có chính sách hỗ trợ phù hợp để giúp các trường đại học công lập thực hiện cơ chế tự chủ tài chính hiệu quả. Điều này sẽ góp phần nâng cao chất lượng giáo dục và phát triển kinh tế xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế của nghiên cứu sinh Nguyễn Đồng Anh Xuân có tiêu đề “Quản lý tài chính tại các trường đại học công lập trực thuộc Bộ Công Thương trong điều kiện thực hiện cơ chế tự chủ tài chính”, được thực hiện tại Học viện Tài chính (Bộ Giáo dục và Đào tạo - Bộ Tài chính) dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Trần Thị Hà và PGS.TS. Đỗ Thị Thanh Vân, bảo vệ năm 2020 thuộc chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng (mã số: 9.01).

Về tính cấp thiết, luận án xuất phát từ chủ trương của Đảng và Nhà nước về việc coi giáo dục - đào tạo là quốc sách hàng đầu (Nghị quyết Hội nghị Trung ương 2 khóa VIII tháng 12/1996 và Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04/11/2013 của Hội nghị Trung ương 8 khóa XI). Tài chính là nguồn lực cốt lõi chi phối chất lượng đào tạo, cơ sở vật chất và nhân sự của các cơ sở giáo dục đại học. Tuy nhiên, trong bối cảnh ngân sách nhà nước cấp chi thường xuyên và chi đầu tư còn hạn hẹp, sức ép cạnh tranh giữa các cơ sở giáo dục đại học ngày càng gia tăng, việc nâng cao hiệu quả quản lý tài chính trở thành đòi hỏi cấp bách.

Đối với các trường đại học công lập trực thuộc Bộ Công Thương, đặc thù lịch sử là tiền thân từ các trường công nhân, trung cấp, dạy nghề lâu đời được nâng cấp từ cao đẳng lên đại học trong giai đoạn 2004-2011. Do đó, nền tảng đào tạo sau đại học, nghiên cứu khoa học và kinh nghiệm quản trị đại học cũng như quản lý tài chính còn bộc lộ những hạn chế. Đồng thời, việc triển khai khung pháp lý mới về tự chủ đại học — bao gồm Nghị quyết số 77/2014/NQ-CP ngày 24/10/2014, Nghị định số 16/2015/NĐ-CP ngày 14/02/2015, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Giáo dục đại học (Luật số 34/2018/QH14) và Nghị định số 99/2019/NĐ-CP ngày 30/12/2019 — đặt ra yêu cầu phải nghiên cứu toàn diện nhằm hoàn thiện cơ chế quản lý tài chính tại khối trường này.

Mục đích nghiên cứu của luận án là làm rõ cơ sở lý luận, phân tích thực trạng, rút ra kết quả, hạn chế và nguyên nhân, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện quản lý tài chính tại các trường đại học công lập trực thuộc Bộ Công Thương trong điều kiện thực hiện cơ chế tự chủ tài chính. Để đạt mục đích này, tác giả xác định 4 nhiệm vụ cụ thể:

1. Hệ thống hóa và bổ sung cơ sở lý luận về tự chủ tài chính, quản lý tài chính và mối quan hệ giữa quản lý tài chính với tự chủ tài chính trong trường đại học công lập.
2. Nghiên cứu kinh nghiệm quản lý tài chính trong điều kiện tự chủ tại các trường đại học ở Hoa Kỳ, Nhật Bản và Hàn Quốc để rút ra bài học vận dụng cho Việt Nam.
3. Phân tích, đánh giá thực trạng quản lý tài chính tại các trường đại học công lập trực thuộc Bộ Công Thương giai đoạn 2014-2018, chỉ rõ thành tựu, hạn chế và nguyên nhân.
4. Phân tích bối cảnh phát triển giáo dục đại học, đề xuất các nhóm giải pháp và kiến nghị nhằm hoàn thiện quản lý tài chính tại các trường đại học công lập trực thuộc Bộ Công Thương đáp ứng yêu cầu tự chủ, tự chịu trách nhiệm tài chính.

Câu hỏi nghiên cứu trung tâm được luận án đặt ra: “Giải pháp nào để hoàn thiện quản lý tài chính tại các trường đại học công lập trực thuộc Bộ Công Thương trong điều kiện thực hiện cơ chế tự chủ tài chính đến năm 2025 tầm nhìn đến năm 2030?”.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động quản lý tài chính tại các trường đại học công lập trong điều kiện thực hiện cơ chế tự chủ tài chính.
• Phạm vi nội dung: Tập trung vào công tác quản lý nguồn thu, mức thu; quản lý sử dụng nguồn tài chính (chi thường xuyên, chi không thường xuyên, chi đầu tư); quản lý kết quả tài chính trong năm, trích lập và sử dụng các quỹ; quản lý tài sản.
• Phạm vi không gian: Khảo sát chuyên sâu tại 05 trường đại học điển hình trên tổng số 09 trường đại học công lập trực thuộc Bộ Công Thương, gồm: Trường Đại học Công nghiệp Hà Nội, Trường Đại học Công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh, Trường Đại học Công nghiệp Thực phẩm Thành phố Hồ Chí Minh, Trường Đại học Sao Đỏ và Trường Đại học Công nghiệp Quảng Ninh.
• Phạm vi thời gian: Dữ liệu thực trạng thu thập và phân tích chủ yếu trong giai đoạn 2014-2018; các giải pháp và kiến nghị được định hướng đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2030.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan theo hai nhóm trong nước và quốc tế:

Về tình hình nghiên cứu ở nước ngoài:

• Quản lý tài chính trong giáo dục đại học: Malcolm Prowolm & Eric Morgan (2005) nghiên cứu quản lý và kiểm soát tài chính trong các trường đại học tại Hoa Kỳ; Marianne, C & Lesley, A (2000) tiếp cận quản lý tài chính và các nguồn lực giáo dục qua phân tích chi phí - lợi nhuận; Sulochana (1991) nghiên cứu trường hợp Đại học Osmania tại Ấn Độ.
• Tự chủ đại học: Don Anderson & Richard Johnson (1998) phân tích quyền tự do điều hành của cơ sở giáo dục đại học; Tuyên bố của Hiệp hội Quốc tế các trường Đại học (IAU, 1998) về tự do học thuật, tự chủ đại học và trách nhiệm xã hội; Báo cáo của World Bank (2008) phân loại 4 mô hình quản trị đại học thế giới gồm mô hình Nhà nước kiểm soát hoàn toàn (state control - Malaysia), bán tự chủ (semi-autonomous - Pháp, New Zealand), bán độc lập (semi-independent - Singapore) và độc lập (independent - Hoa Kỳ, Anh, Úc).

Về tình hình nghiên cứu trong nước:

• Quản lý tài chính giáo dục đại học: Đặng Văn Du (2004) xây dựng tiêu chí hiệu quả đầu tư tài chính; Lê Phước Minh (2005) nghiên cứu hoàn thiện chính sách tài chính; Bùi Tiến Hanh (2007) phân tích cơ chế tài chính thúc đẩy xã hội hóa; Nguyễn Anh Thái (2008) nghiên cứu cơ chế quản lý tài chính đối với các trường đại học Việt Nam; Nguyễn Thu Hương (2014) khảo sát cơ chế tài chính chương trình đào tạo chất lượng cao; Vũ Thị Thanh Thủy (2012) tiếp cận mục tiêu tăng thu, tiết kiệm chi, tăng tích lũy; Nguyễn Minh Tuấn (2015) phân tích tác động gián tiếp của quản lý tài chính tới chất lượng giáo dục tại các trường thuộc Bộ Công Thương; Trương Thị Hiền (2017) khảo sát 04 trường thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh; Đề tài cấp Bộ của Vũ Duy Hào (2005) tại khối trường kinh tế và Phạm Văn Ngọc (2007) tại Đại học Quốc gia Hà Nội.
• Tự chủ tài chính trong giáo dục đại học: Mai Ngọc Cường (2008) đánh giá điều kiện tự chủ tài chính; Trần Đức Cân (2012) đề xuất 06 tiêu chí đánh giá mức độ hoàn thiện cơ chế tự chủ tài chính (tính hiệu lực, hiệu quả, linh hoạt, công bằng, ràng buộc tổ chức, sự chấp nhận của cộng đồng); Lương Văn Hải (2011) luận giải vai trò quản lý vĩ mô của Nhà nước khi mở rộng quyền tự chủ.

Tác giả / Tổ chức	Năm	Tên công trình / Chủ đề	Hướng tiếp cận chính
Malcolm Prowolm & Eric Morgan	2005	Quản lý và kiểm soát tài chính đối với GDĐH	Cẩm nang quản lý tài chính đại học tại Hoa Kỳ
World Bank	2008	Báo cáo xu thế quản trị đại học thế giới	Khái quát 4 mô hình quản trị và các mức độ tự chủ
Vũ Thị Thanh Thủy	2012	Quản lý tài chính các trường ĐHCL ở Việt Nam	Tiếp cận mục tiêu: tăng thu, tiết kiệm chi, tăng tích lũy
Trần Đức Cân	2012	Hoàn thiện cơ chế tự chủ tài chính các trường ĐHCL	Xây dựng 06 tiêu chí đánh giá mức độ hoàn thiện
Nguyễn Minh Tuấn	2015	Tác động của QLTC đến chất lượng GDĐH tại các trường thuộc BCT	Đánh giá tác động trung gian qua các yếu tố đảm bảo chất lượng
Trương Thị Hiền	2017	Quản lý tài chính tại các trường ĐHCL thuộc Bộ GD&ĐT tại TP. HCM	So sánh 2 nhóm trường tự chủ toàn phần và tự chủ một phần

Khoảng trống nghiên cứu mà luận án lựa chọn giải quyết: Các công trình trước đây chủ yếu nghiên cứu hệ thống giáo dục đại học nói chung, khối trường kinh tế hoặc trường thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo ở góc độ chính sách vĩ mô khi cơ chế tự chủ chưa toàn diện. Chưa có công trình nào nghiên cứu hệ thống, chuyên sâu về quản lý tài chính ở cấp độ vi mô gắn với các đặc thù lịch sử hình thành và cơ cấu ngành nghề của khối trường đại học công lập trực thuộc Bộ Công Thương trong bối cảnh thể chế mới (Luật Giáo dục đại học sửa đổi năm 2018 và Nghị quyết 77/2014/NQ-CP).

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án xây dựng cơ sở lý thuyết dựa trên các khái niệm, học thuyết kinh tế và quản lý:

• Khái niệm quản lý và quản lý tài chính: Tiếp cận các lý thuyết quản lý của D. Torrington, Edward Freeman, Ghoshal và định nghĩa của Từ điển Tiếng Việt (1998). Tiếp cận học thuyết quản lý tài chính của Ezara Solomon (sử dụng thông tin tài chính để phân tích và lập kế hoạch hành động, sử dụng nguồn lực và tài sản nhằm tối đa hóa giá trị). Khái niệm tài chính của Phạm Chí Thanh (phản ánh quan hệ kinh tế giữa các chủ thể trong việc tạo lập và sử dụng các quỹ tiền tệ).
• Bản chất tài chính trường đại học công lập: Luận án xác định tài chính trường đại học công lập là một bộ phận của tài chính công, bao gồm 4 nhóm quan hệ tài chính: (1) Giữa trường với chủ thể thụ hưởng dịch vụ (người học, Nhà nước); (2) Giữa trường với Nhà nước trong giao nhiệm vụ, đặt hàng dịch vụ công và phân cấp quyền tự chủ; (3) Giữa trường với các chủ thể cung cấp hàng hóa, dịch vụ đầu vào; (4) Giữa trường với người lao động thông qua tiền lương và thu nhập tăng thêm.
• Quan niệm về giáo dục đại học và giá trị tài chính: Sử dụng phân loại 4 quan niệm về giáo dục đại học của Ronald Barnett (1992) (dây chuyền sản xuất nguồn nhân lực, đào tạo nhà nghiên cứu, tổ chức giảng dạy hiệu quả, mở rộng cơ hội cuộc sống) và quan điểm của Brancato (1995) về các khía cạnh tạo nên giá trị tài chính của cơ sở đào tạo.
• Công cụ quản lý tài chính: Luận án xác lập khung 5 công cụ quản trị cốt lõi gồm: (1) Chính sách tài chính của Nhà nước; (2) Kế hoạch tài chính của trường; (3) Quy chế tài chính nội bộ; (4) Chế độ kế toán (kết hợp kế toán tài chính và kế toán quản trị); (5) Kiểm tra, giám sát tài chính (chia làm 3 giai đoạn: trước, trong và sau khi thực hiện kế hoạch).

Phương pháp nghiên cứu được triển khai kết hợp giữa phương pháp luận duy vật biện chứng, duy vật lịch sử với các phương pháp nghiên cứu cụ thể:

• Phương pháp phân tích, tổng hợp tài liệu trong và ngoài nước (áp dụng cho Chương 1).
• Phương pháp thống kê, so sánh, phân tích số liệu tài chính - kế toán giai đoạn 2014-2018 (áp dụng cho Chương 2).
• Phương pháp phỏng vấn chuyên gia và khảo sát điều tra xã hội học bằng bảng hỏi thiết kế theo thang đo Likert 5 mức độ (1 - Rất không đồng ý đến 5 - Rất đồng ý), xử lý dữ liệu bằng phần mềm phân tích định lượng.

Nhóm đối tượng khảo sát	Số lượng mẫu (người)	Nội dung khảo sát chính
Công chức các Vụ chức năng thuộc Bộ Công Thương	20	Đánh giá cơ chế tự chủ, chính sách giao dự toán và giám sát quản lý tài chính
Viên chức quản lý và cán bộ tài chính kế toán tại các trường ĐHCL thuộc Bộ Công Thương	180	Thực trạng lập kế hoạch, quản lý thu - chi, phân phối quỹ, quản lý tài sản và kiểm soát nội bộ
Tổng số mẫu điều tra	200

Nguồn dữ liệu thứ cấp của luận án được trích xuất từ các báo cáo tài chính, quyết toán thu chi, báo cáo tổng kết năm học của các trường khảo sát và hệ thống văn bản quy phạm pháp luật liên quan giai đoạn 2014-2018.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận về quản lý tài chính tại các trường đại học công lập trong điều kiện thực hiện cơ chế tự chủ tài chính

Chương 1 hệ thống hóa khung lý luận về vị trí, đặc điểm của trường đại học công lập và bản chất quản lý tài chính khi vận hành cơ chế tự chủ:

• Đặc điểm và vai trò của trường đại học công lập: Luận án phân tích 3 đặc điểm riêng biệt của trường đại học công lập: (1) Bộ máy tổ chức vận hành theo quy định của pháp luật về đơn vị sự nghiệp công lập, đội ngũ quản lý là công chức/viên chức; (2) Chi phí đào tạo được bù đắp kết hợp giữa học phí từ người học và ngân sách nhà nước đầu tư, hỗ trợ; (3) Nguồn kinh phí chịu sự điều chỉnh của pháp luật về tài chính công. Trường đại học công lập đảm nhận 4 vai trò chính: thể hiện sự điều tiết của Nhà nước, triển khai chính sách công, định hướng hệ thống giáo dục đại học, và cung cấp nhân lực chất lượng cao gắn với chuyển giao công nghệ.
• Nội dung quản lý tài chính: Phân tích chi tiết 4 nội dung quản lý:
  • Quản lý nguồn thu, mức thu: Bao gồm nguồn ngân sách nhà nước (chi thường xuyên, đặt hàng dịch vụ sự nghiệp công theo giá tính đủ chi phí, các chương trình/nhiệm vụ không thường xuyên), nguồn thu sự nghiệp (học phí, lệ phí theo khung giá, hoạt động nghiên cứu khoa học và chuyển giao công nghệ, dịch vụ sản xuất) và các nguồn tài chính hợp pháp khác (viện trợ, vốn vay tín dụng, vốn huy động).
  • Quản lý sử dụng nguồn tài chính: Phân loại thành chi hoạt động thường xuyên (chi tiền lương, phụ cấp, bảo hiểm; chi nghiệp vụ chuyên môn, duy tu sửa chữa; trích khấu hao tài sản cố định), chi nhiệm vụ không thường xuyên (đề tài khoa học công nghệ, vốn đối ứng, tinh giản biên chế) và chi đầu tư xây dựng cơ bản, mua sắm tài sản cố định từ Quỹ phát triển hoạt động sự nghiệp hoặc vốn vay.
  • Quản lý kết quả tài chính và trích lập các quỹ: Phân phối chênh lệch thu lớn hơn chi vào 4 quỹ cơ quan theo thứ tự: Quỹ phát triển hoạt động sự nghiệp, Quỹ bổ sung thu nhập, Quỹ khen thưởng, Quỹ phúc lợi. Quy định rõ trần hệ số thu nhập tăng thêm của lãnh đạo không vượt quá 2 lần mức bình quân chung của người lao động.
  • Quản lý tài sản: Quản trị chu kỳ tài sản qua 3 giai đoạn: hình thành tài sản (phương án đầu tư, nguồn tài trợ, đấu thầu mua sắm), sử dụng tài sản (hướng dẫn vận hành, định mức khoán sử dụng) và kết thúc sử dụng tài sản (kiểm kê, định giá, thanh lý, điều chuyển).
• Kinh nghiệm quốc tế: Phân tích mô hình tự chủ tài chính đại học tại Hoa Kỳ (tự chủ cao, đa dạng hóa nguồn tài trợ tư nhân và doanh nghiệp), Nhật Bản (chuyển đổi trường đại học quốc gia thành các pháp nhân độc lập) và Hàn Quốc (thành lập các Quỹ hỗ trợ nhân tài và tài trợ nghiên cứu theo hiệu suất), từ đó rút ra bài học cho Việt Nam về đa dạng hóa nguồn thu, hoàn thiện kiểm toán nội bộ và phân bổ ngân sách gắn với đầu ra.

Chương 2: Thực trạng quản lý tài chính tại các trường đại học công lập trực thuộc Bộ Công Thương trong điều kiện thực hiện cơ chế tự chủ tài chính

Chương 2 trình bày bức tranh toàn diện về tổ chức và thực trạng tài chính của khối trường trực thuộc Bộ Công Thương giai đoạn 2014-2018:

• Khái quát cơ cấu và quy mô: Phân tích danh sách 09 trường đại học công lập thuộc Bộ Công Thương (Bảng 2.1) và thống kê ngành nghề đào tạo theo từng trình độ (Bảng 2.2). Phân tích sự biến động của đội ngũ giảng viên, cơ cấu học hàm, học vị và quy mô tuyển sinh đại học chính quy qua các biểu đồ (Hình 2.1 đến Hình 2.6).
• Thực trạng quản lý nguồn thu và mức thu:
  • Mức thu học phí tại các trường được điều chỉnh tăng theo lộ trình Nghị định 86/2015/NĐ-CP và cơ chế thí điểm tự chủ theo Nghị quyết 77/2014/NQ-CP (Hình 2.7).
  • Quy mô tổng nguồn thu có xu hướng tăng trưởng nhưng cơ cấu chuyển dịch rõ nét: tỷ trọng nguồn ngân sách nhà nước cấp giảm dần (Hình 2.10, Hình 2.30), trong khi nguồn thu sự nghiệp chiếm vị trí chủ đạo, đạt tỷ trọng áp đảo trong tổng nguồn thu (Hình 2.8, Hình 2.9, Hình 2.27).
  • Trong cơ cấu thu sự nghiệp, học phí và lệ phí chiếm tỷ trọng tuyệt đối; nguồn thu từ nghiên cứu khoa học, chuyển giao công nghệ và dịch vụ sản xuất còn chiếm tỷ lệ rất khiêm tốn (Hình 2.11, Hình 2.12, Hình 2.31).
• Thực trạng quản lý sử dụng nguồn tài chính:
  • Tổng chi tài chính tăng tương ứng quy mô hoạt động, trong đó chi thường xuyên chiếm tỷ trọng chi phối so với chi không thường xuyên (Hình 2.13, Hình 2.14).
  • Phân tích cơ cấu chi thường xuyên cho thấy chi thanh toán cho cá nhân (tiền lương, thu nhập tăng thêm, phụ cấp) chiếm tỷ lệ cao nhất trong tổng chi thường xuyên, tiếp theo là chi mua sắm, sửa chữa tài sản và chi nghiệp vụ chuyên môn (Hình 2.15 đến Hình 2.18).
  • Luận án so sánh cơ cấu chi thường xuyên chi tiết giữa các trường tự chủ chi thường xuyên và đầu tư (ĐH Công nghiệp Hà Nội, ĐH Công nghiệp TP. HCM, ĐH Công nghiệp Thực phẩm TP. HCM) với các trường tự chủ một phần chi thường xuyên (ĐH Công nghiệp Quảng Ninh, ĐH Sao Đỏ) (Hình 2.19 đến Hình 2.23, Hình 2.32).
• Kết quả chênh lệch thu chi và trích lập quỹ: Hầu hết các trường duy trì được chênh lệch thu lớn hơn chi thường xuyên, tạo nguồn trích lập Quỹ phát triển hoạt động sự nghiệp và Quỹ bổ sung thu nhập để cải thiện đời sống cán bộ, giảng viên (Hình 2.24, Hình 2.25, Hình 2.26, Hình 2.29).
• Đánh giá chung:
  • Kết quả đạt được: Các trường đã chủ động huy động nguồn thu, chuyển dịch cơ cấu nguồn tài chính theo hướng giảm phụ thuộc ngân sách nhà nước; mở rộng tự chủ trong chi tiêu và phân phối thu nhập; nâng cấp cơ sở vật chất giảng dạy.
  • Tồn tại, hạn chế: Cơ cấu nguồn thu mất cân đối, nguồn thu ngoài học phí (đặc biệt từ nghiên cứu khoa học và dịch vụ) còn rất thấp; định mức chi nghiệp vụ chuyên môn chưa thực sự gắn kết chặt chẽ với chất lượng đầu ra; công tác kế toán quản trị chưa được áp dụng phổ biến; kiểm soát nội bộ và quản trị rủi ro tài chính còn hạn chế.
  • Nguyên nhân: Khung pháp lý về tự chủ tài chính chưa đồng bộ, cơ chế quản lý tài sản công còn phức tạp; năng lực quản trị tài chính của đội ngũ cán bộ tại một số trường chưa theo kịp tốc độ đổi mới cơ chế.

Chương 3: Giải pháp hoàn thiện quản lý tài chính tại các trường đại học công lập trực thuộc Bộ Công Thương trong điều kiện thực hiện cơ chế tự chủ tài chính

Chương 3 đề xuất định hướng phát triển giáo dục đại học đến năm 2025, tầm nhìn 2030 và xây dựng hệ thống giải pháp hoàn thiện quản lý tài chính gồm hai cấp độ:

Các nhóm giải pháp vi mô thuộc thẩm quyền của cơ sở đào tạo:

1. Nhóm giải pháp hoàn thiện quản lý nguồn thu, mức thu: Đa dạng hóa nguồn thu thông qua đẩy mạnh thương mại hóa kết quả nghiên cứu khoa học và dịch vụ chuyển giao công nghệ; liên kết đào tạo theo nhu cầu doanh nghiệp; khai thác hiệu quả tài sản để tăng nguồn thu dịch vụ; xây dựng phương án học phí tương xứng với chất lượng và lộ trình kiểm định chương trình.
2. Nhóm giải pháp hoàn thiện quản lý sử dụng nguồn tài chính: Cơ cấu lại chi thường xuyên theo hướng tiết kiệm chi hành chính, tăng tỷ trọng chi đầu tư cho nghiệp vụ chuyên môn và phát triển đội ngũ giảng viên chất lượng cao; xây dựng định mức chi dựa trên khối lượng và chất lượng sản phẩm đầu ra.
3. Nhóm giải pháp hoàn thiện quản lý kết quả tài chính trong năm và các quỹ cơ quan: Minh bạch hóa quy chế phân phối chênh lệch thu chi; ưu tiên tỷ lệ thích đáng cho Quỹ phát triển hoạt động sự nghiệp; thực hiện trả thu nhập tăng thêm theo hiệu quả công việc (KPI).
4. Nhóm giải pháp hoàn thiện quản lý tài sản: Rà soát quy hoạch đất đai, trụ sở; xây dựng định mức sử dụng tài sản chung; áp dụng phương thức khoán quản lý tài sản cố định cho các khoa, viện; theo dõi khấu hao và trích lập nguồn lực bảo dưỡng định kỳ.
5. Nhóm giải pháp hoàn thiện công cụ quản lý tài chính: Hoàn thiện quy chế chi tiêu nội bộ; triển khai hệ thống kế toán quản trị song hành với kế toán tài chính; tăng cường kiểm toán nội bộ và kiểm soát rủi ro tài chính định kỳ (trước, trong và sau chi tiêu).
6. Nhóm giải pháp nâng cao năng lực quản lý tài chính: Kiện toàn bộ máy quản lý tài chính, đào tạo bồi dưỡng nâng cao trình độ chuyên môn, công nghệ thông tin cho đội ngũ viên chức kế toán - tài chính.

Các nhóm kiến nghị vĩ mô đối với Nhà nước:

1. Hoàn thiện hệ thống văn bản pháp lý về cơ chế tự chủ tài chính, phân định rõ thẩm quyền của Hội đồng trường và Ban Giám hiệu theo Luật Giáo dục đại học sửa đổi năm 2018.
2. Đổi mới phương thức phân bổ ngân sách nhà nước: chuyển từ cấp phát theo dự toán đầu vào sang cơ chế Nhà nước đặt hàng, đấu thầu cung cấp dịch vụ sự nghiệp công theo mức giá tính đủ chi phí và gắn với kết quả đầu ra.
3. Hoàn thiện chính sách khung trần học phí đi đôi với mở rộng các chương trình tín dụng ưu đãi và chính sách học bổng hỗ trợ sinh viên nghèo, diện chính sách tiếp cận giáo dục đại học.
4. Xây dựng cơ chế, chính sách ưu đãi thuế và đất đai nhằm khuyến khích doanh nghiệp tài trợ, đầu tư phát triển nghiên cứu khoa học và cơ sở vật chất trong giáo dục đại học.

Kết quả và những đóng góp mới

Theo công bố của tác giả, luận án mang lại 5 đóng góp mới về mặt lý luận và thực tiễn:

1. Về tổng quan nghiên cứu: Hệ thống hóa các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về quản lý tài chính và tự chủ đại học, xác định rõ khoảng trống nghiên cứu gắn với đặc thù quản lý tài chính tại các trường đại học công lập trực thuộc Bộ Công Thương.
2. Về lý luận: Bổ sung và hoàn thiện cơ sở lý luận về trường đại học công lập và quản lý tài chính trường đại học công lập trong điều kiện tự chủ, làm rõ các khái niệm, đặc điểm, vai trò, mục tiêu, nội dung, công cụ và nhân tố ảnh hưởng đến quản lý tài chính.
3. Về kinh nghiệm quốc tế: Tổng kết thực tiễn quản lý tài chính và tự chủ đại học tại Hoa Kỳ, Nhật Bản, Hàn Quốc, rút ra các bài học kinh nghiệm có giá trị vận dụng vào quá trình tự chủ tài chính tại Việt Nam.
4. Về thực tiễn: Khái quát toàn diện thực trạng hoạt động tự chủ tài chính và quản lý tài chính tại các trường đại học công lập trực thuộc Bộ Công Thương giai đoạn 2014-2018; chỉ rõ những kết quả đạt được, những hạn chế về cơ cấu thu - chi và phân tích nguyên nhân của các hạn chế đó.
5. Về giải pháp và kiến nghị: Đề xuất 06 nhóm giải pháp vi mô đồng bộ đối với các trường đại học và 04 nhóm kiến nghị chính sách vĩ mô đối với Nhà nước nhằm hoàn thiện quản lý tài chính trong điều kiện tự chủ đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2030.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế, luận án tập trung khảo sát dữ liệu định lượng chuyên sâu tại 05 trường đại học điển hình (ĐH Công nghiệp Hà Nội, ĐH Công nghiệp TP. HCM, ĐH Công nghiệp Thực phẩm TP. HCM, ĐH Sao Đỏ, ĐH Công nghiệp Quảng Ninh) trên tổng số 09 trường đại học công lập trực thuộc Bộ Công Thương. Dữ liệu thực trạng phản ánh chủ yếu giai đoạn 2014-2018 khi Nghị quyết số 77/2014/NQ-CP đang thí điểm và Luật Giáo dục đại học sửa đổi năm 2018 vừa được ban hành.

Hướng nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng phạm vi khảo sát sang toàn bộ các cơ sở giáo dục đại học trực thuộc các Bộ chuyên ngành khác nhau để so sánh mô hình quản trị tài chính; đồng thời cập nhật chuỗi số liệu tài chính trong giai đoạn sau năm 2020 khi Nghị định số 99/2019/NĐ-CP và các quy định mới về tự chủ đại học đi vào thực thi toàn diện. Ngoài ra, việc xây dựng mô hình định lượng đánh giá rủi ro tài chính và thiết lập hệ thống kế toán quản trị chuyên biệt cho đơn vị sự nghiệp giáo dục cũng là hướng nghiên cứu cần tiếp tục hoàn thiện.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cho nhiều đối tượng:

• Học viên cao học và nghiên cứu sinh: Tham khảo khung lý thuyết về quản lý tài chính công, phương pháp thiết kế bảng hỏi khảo sát kết hợp thang đo Likert trong nghiên cứu tài chính giáo dục đại học.
• Ban Giám hiệu và đội ngũ quản trị tài chính các trường đại học: Ứng dụng khung 5 công cụ quản lý tài chính, phương pháp cơ cấu lại chi tiêu thường xuyên, quy trình trích lập các quỹ và phương thức quản lý tài sản công nêu tại Chương 1 và Chương 3.
• Cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Công Thương, Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Tài chính): Sử dụng các phân tích thực trạng tại Chương 2 và hệ thống 04 nhóm kiến nghị tại Chương 3 để làm căn cứ thực tiễn trong việc điều chỉnh chính sách giao quyền tự chủ tài chính, chính sách học phí và cơ chế đặt hàng dịch vụ sự nghiệp công.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án khảo sát dữ liệu thực tế tại những trường đại học nào và quy mô mẫu điều tra là bao nhiêu?
Luận án tiến hành khảo sát thực trạng quản lý tài chính giai đoạn 2014-2018 tại 05 trường đại học điển hình trực thuộc Bộ Công Thương gồm: Trường Đại học Công nghiệp Hà Nội, Trường Đại học Công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh, Trường Đại học Công nghiệp Thực phẩm Thành phố Hồ Chí Minh, Trường Đại học Sao Đỏ và Trường Đại học Công nghiệp Quảng Ninh. Quy mô mẫu điều tra xã hội học gồm 200 phiếu, phân bổ cho 20 công chức thuộc các Vụ của Bộ Công Thương và 180 cán bộ quản lý, viên chức kế toán - tài chính tại các trường đại học công lập trực thuộc Bộ.

2. Đặc thù lịch sử của các trường đại học trực thuộc Bộ Công Thương ảnh hưởng thế nào đến công tác quản lý tài chính?
Tiền thân của các trường này là các trường dạy nghề, trung cấp hoặc cao đẳng lâu đời được nâng cấp lên đại học trong giai đoạn 2004-2011. Do đó, kinh nghiệm quản trị đại học, năng lực quản lý tài chính và hoạt động nghiên cứu khoa học tạo nguồn thu ban đầu còn nhiều hạn chế so với các trường đại học đa ngành lâu đời khác, tạo ra áp lực lớn khi chuyển đổi sang cơ chế tự chủ hoàn toàn.

3. Khung công cụ quản lý tài chính tại các trường đại học công lập theo luận án gồm những nội dung nào?
Khung công cụ quản lý tài chính được luận án xác định gồm 5 công cụ: (1) Chính sách tài chính của Nhà nước; (2) Kế hoạch tài chính của nhà trường; (3) Quy chế tài chính nội bộ; (4) Chế độ kế toán (kế toán tài chính và kế toán quản trị); (5) Kiểm tra, giám sát tài chính (thực hiện qua 3 giai đoạn: trước, trong và sau khi thực hiện kế hoạch).

4. Luận án quy định việc sử dụng chênh lệch thu chi và khống chế thu nhập tăng thêm của lãnh đạo như thế nào?
Phần chênh lệch thu lớn hơn chi thường xuyên sau khi thực hiện nghĩa vụ thuế được sử dụng trích lập 4 quỹ: Quỹ phát triển hoạt động sự nghiệp, Quỹ bổ sung thu nhập, Quỹ khen thưởng và Quỹ phúc lợi. Quy định quản lý tài chính nêu rõ việc chi trả thu nhập bổ sung phải căn cứ vào hiệu quả công việc, trong đó hệ số thu nhập tăng thêm của chức danh lãnh đạo nhà trường tối đa không quá 2 lần hệ số thu nhập tăng thêm bình quân thực hiện của người lao động trong đơn vị.

5. Luận án đề xuất bao nhiêu nhóm giải pháp và kiến nghị?
Luận án đề xuất hệ thống gồm 06 nhóm giải pháp vi mô áp dụng tại các trường đại học công lập trực thuộc Bộ Công Thương (quản lý nguồn thu/mức thu; quản lý sử dụng nguồn tài chính; quản lý kết quả tài chính và các quỹ; quản lý tài sản; hoàn thiện công cụ quản lý tài chính; nâng cao năng lực bộ máy tài chính) và 04 nhóm kiến nghị chính sách vĩ mô đối với Nhà nước (hoàn thiện cơ chế tự chủ tài chính; đổi mới cơ chế phân bổ ngân sách nhà nước; hoàn thiện chính sách học phí và hỗ trợ người học; thúc đẩy xã hội hóa đầu tư giáo dục đại học).

Kết luận

Luận án của tác giả Nguyễn Đồng Anh Xuân đã giải quyết một cách có hệ thống vấn đề quản lý tài chính tại các trường đại học công lập trực thuộc Bộ Công Thương trong bối cảnh chuyển dịch sang cơ chế tự chủ tài chính. Công trình đã làm rõ cơ sở lý luận, tổng kết kinh nghiệm quốc tế và cung cấp bức tranh thực trạng về chuyển dịch cơ cấu thu - chi, phân phối chênh lệch tài chính và quản lý tài sản tại 05 trường đại học điển hình giai đoạn 2014-2018. Trên cơ sở đó, hệ thống 06 nhóm giải pháp vi mô và 04 nhóm kiến nghị chính sách vĩ mô được đề xuất mang tính đồng bộ, cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực tài chính tại các cơ sở giáo dục đại học công lập Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ TÀI CHÍNH TẠI CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG LẬP TRONG ĐIỀU KIỆN THỰC HIỆN CƠ CHẾ TỰ CHỦ TÀI CHÍNH 1. Trường đại học công lập trong hệ thống giáo dục đại học 1. Khái niệm trường đại học công lập Từ khi con người biết lao động và có ngôn ngữ thì hiện tượng giáo dục cũng manh nha xuất hiện. Hiện tượng giáo dục của buổi sơ khai trong xã hội nguyên thuỷ mang tính chất tự phát, diễn ra rất đơn giản theo hình thức bắt chước trực tiếp, nhằm truyền đạt những kinh nghiệm săn bắt, hái lýợm, cao hơn là những tập tục, nghi lễ trong cuộc sống bộ tộc, bộ lạc.

Đến khi xã hội loài người chuyển sang chế độ chiếm hữu nô lệ, xã hội có giai cấp, giáo dục trở thành một công cụ quan trọng của giai cấp thống trị, đào tạo họ trở thành những người có năng lực duy trì nền thống trị, giáo dục tuyên truyền tính chất quy thuận, phục tùng đối với tầng lớp, giai cấp bị trị và trong xã hội xuất hiện một bậc học mang tính hàn lâm chỉ dành riêng cho giai cấp thống trị đó là GDĐH. Lịch sử GDĐH thế giới đã hình thành và phát triển qua nhiều thế kỷ, tiêu biểu là GDĐH phương Đông và phương Tây. Nền GDĐH Việt Nam được hình thành với việc thành lập Quốc Tử Giám tại kinh thành Thăng Long vào năm 1076, là trường đại học đầu tiên của Việt Nam theo mô hình phương Đông. GDĐH theo mô hình phương Tây được du nhập vào Việt Nam từ Pháp rất muộn với việc thành lập trường Cao 15 đẳng Y khoa năm 1904 và tổ chức hợp nhất một số trường thành Viện Đại học Đông Dương năm 1943 tại Hà Nội.

Sau Hiệp định Giơnevơ năm 1954, Việt Nam được chia thành hai miền ở phía bắc và nam vĩ tuyến 17. Trong thời gian từ năm 1954 đến năm 1975 ở miền Bắc hệ thống GDĐH phát triển mạnh, nhiều trường đại học được thành lập, phần lớn là các trường đơn lĩnh vực hoặc đơn ngành theo mô hình của Liên Xô, ở miền Nam hệ thống GDĐH cũng phát triển nhanh, một bộ phận tiếp tục chịu ảnh hưởng của mô hình Pháp (tiêu biểu là Viện Đại học Sài Gòn), bộ phận khác chịu ảnh hưởng của mô hình Mỹ (tiêu biểu là Viện Đại học Cần Thơ và một số trường Đại học cộng đồng). Tháng 04/1975 đất nước được thống nhất, GDĐH được xây dựng theo kiểu miền Bắc, hệ thống GDĐH theo mô hình Liên Xô được củng cố và phát triển. Cơ chế kế hoạch hóa tập trung đối với GDĐH biểu hiện rõ ở các yếu tố: Sinh viên được tuyển vào các trường đại học thường với số lượng không lớn bằng một quy trình chặt chẽ, họ không phải đóng học phí và được bao cấp một chi phí đủ sống ở mức độ thấp, sau khi tốt nghiệp họ được phân công vào các vị trí trong bộ máy nhà nước hoặc các cơ sở kinh tế quốc doanh.

Các trường đại học được Nhà nước cấp chỉ tiêu tuyển sinh, kinh phí đào tạo và quy định chương trình đào tạo. Không có các trường ngoài công lập, các trường tư đã tồn tại ở miền Nam trước năm 1975 bị giải thể. Hệ thống GDĐH thống nhất theo mô hình Liên Xô này tồn tại cho đến cuối năm 1986, bộc lộ nhiều nhược điểm gây trì trệ cho sự phát triển. Từ đầu năm 1987, Chính phủ Việt Nam quyết định từ bỏ mô hình kinh tế kế hoạch hóa tập trung, chuyển sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, bắt đầu thời kỳ đổi mới.

Ngày nay, GDĐH hiện đại của Việt Nam đang phát triển theo hướng tự chủ đại học dựa trên kinh nghiệm phát triển GDĐH của một số nước có nền giáo dục tiên tiến, hàng đầu trên thế giới. Giáo dục đại học truyền cho người học những kiến thức và hiểu biết 16 chuyên sâu về những lĩnh vực khác nhau trong cuộc sống, không chỉ mở rộng năng lực trí tuệ của từng cá nhân trong lĩnh vực chuyên môn của họ mà còn giúp họ mở rộng tầm nhìn và hiểu biết đối với thế giới xung quanh. Theo Ronald Barnett (1992), có 4 khái niệm thông dụng về GDĐH như sau: - Giáo dục đại học là một dây chuyền sản xuất mà đầu ra là nguồn nhân lực đạt chuẩn: Theo quan điểm này, GDĐH là quá trình trong đó người học được quan niệm như những sản phẩm được cung ứng cho thị trường lao động. - Giáo dục đại học là đào tạo để trở thành nhà nghiên cứu: Theo quan điểm này, GDĐH trang bị cho con người những kiến thức, kỹ năng để trở thành những nhà nghiên cứu.

- Giáo dục đại học là quản lý việc tổ chức giảng dạy một cách hiệu quả: Theo quan điểm này, giảng dạy là hoạt động cốt lõi của một cơ sở giáo dục, các cơ sở GDĐH chú trọng quản lý hiệu quả các hoạt động dạy và học bằng cách nâng cao chất lượng giảng dạy. - Giáo dục đại học là mở rộng cơ hội trong cuộc sống cho người học: Theo cách tiếp cận này, GDĐH được xem như một cơ hội để người học được tham gia vào quá trình phát triển bản thân. Theo quy định hiện hành của pháp luật Việt Nam, GDĐH đào tạo trình độ đại học và sau đại học với các cơ sở GDĐH trong hệ thống giáo dục quốc dân: Trường đại học, Học viện, Đại học vùng, Đại học quốc gia, Viện NCKH được phép đào tạo trình độ tiến sĩ. Trường đại học: Là cơ sở GDĐH đào tạo nguồn nhân lực trình độ đại học, sau đại học và nghiên cứu, triển khai các hoạt động KHCN.

Trường đại học công lập: Là đơn vị sự nghiệp công lập hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận mà hướng tới mục tiêu vì cộng đồng, thực hiện chức năng đào tạo đại học, sau đại học, NCKH và CGCN. 17 Như vậy, quản lý tài chính tại trường ĐHCL bên cạnh phục vụ mục tiêu kinh tế còn phục vụ mục tiêu xã hội, nếu các trường đại học dân lập được tự chủ về nguồn thu, chi và mục tiêu lợi nhuận thì các trường ĐHCL phải cân đối giữa nhiệm vụ kinh tế và nhiệm vụ xã hội. Điều này cũng đặt ra một giới hạn nhất định đối với thiết lập cơ chế quản lý tài chính tại các trường ĐHCL. Đặc điểm của trường đại học công lập 1.

Đặc điểm của trường đại học Một là, sản phẩm của trường đại học là đào tạo ra những con người có tri thức và năng lực lao động tương ứng trình độ đào tạo đại học và sau đại học. Trường đại học là chủ thể của xã hội nhưng không trực tiếp tham gia vào quá trình sản xuất và tạo ra các sản phẩm vật chất. Tuy nhiên, theo phân công lao động, trường đại đại học là nơi duy nhất có đủ điều kiện và đủ khả năng cung cấp nguồn nhân có trình độ chuyên môn cao cho xã hội, làm tăng giá trị cho mỗi cá nhân thông qua việc trang bị cho họ kiến thức, kỹ năng nghề nghiệp để tăng hiệu quả các hoạt động KT-XH. Hai là, quá trình hoạt động sản xuất sản phẩm dịch vụ của trường đại học xét về bản chất là quá trình sản xuất tiêu hao lao động sống và lao động vật hóa để tạo ra sản phẩm dịch vụ.

Trường đại học tạo ra sản phẩm dịch vụ trong quá trình tương tác giữa người dạy và người học. Người thầy tác động trực tiếp đến người học bằng cách truyền đạt kiến thức, hướng dẫn kỹ năng. Quá trình này buộc người thầy phải tiêu hao sức lao động của mình và sử dụng tiêu hao các công cụ khác phục vụ giảng dạy, song song với quá trình đó, người học được tiếp nhận các “dịch vụ” mà người thầy đã cung cấp. Như vậy, quá trình thực hiện dịch vụ để tạo ra sản phẩm khác với quá trình sản xuất những hàng hóa và dịch vụ thông thường, không chỉ có máy móc tốt, nguyên nhiên vật liệu tốt, quy trình sản xuất tốt là tạo ra sản phẩm tốt, quá trình để tạo 18 ra những sản phẩm còn phụ thuộc rất nhiều vào khả năng nhận thức của người học và kiến thức truyền đạt của người thầy.

Ngoài ra, các yếu tố về trình độ phát triển kinh tế, KHCN, văn hóa xã hội là các yếu tố tác động trực tiếp đến hoạt động của trường đại học qua nhu cầu sử dụng sinh viên được đào tạo, sử dụng các kết quả nghiên cứu của trường đại học, phát triển và bảo tồn các thành tựu văn hóa. Hoạt động cung cấp sản phẩm dịch vụ của trường đại học đó còn phụ thuộc rất nhiều vào các yếu tố nội lực của bản thân trường đại học. Chất lượng, năng lực của đội ngũ giảng viên, các điều kiện về cơ sở vật chất, trang thiết bị. là yếu tố quyết định đến chất lượng quá trình giảng dạy cũng như chất lượng sản phẩm dịch vụ cung cấp cho xã hội.

Đặc điểm của trường đại học công lập Ngoài các đặc điểm cơ bản của trường đại học, trường ĐHCL có các đặc điểm riêng sau: Một là, bộ máy quản lý, điều hành các hoạt động của trường ĐHCL được tổ chức phù hợp với điều kiện cụ thể của từng trường nhưng phải tuân thủ quy định pháp luật. Bộ máy của trường ĐHCL bao gồm Hội đồng trường, Ban Giám hiệu, các phòng chức năng, khoa/trung tâm đào tạo, viện nghiên cứu chuyên ngành, bộ môn. Hoạt động của Hội đồng trường tại các trường ĐHCL khác với Hội đồng quản trị trong các trường đại học ngoài công lập. Người trực tiếp quản lý, điều hành các hoạt động của trường ĐHCL là công chức, viên chức và chịu sự quản lý của cơ quan nhà nước có thẩm quyền, thực hiện quyền và nghĩa vụ theo Luật cán bộ, công chức, Luật viên chức.

Hai là, chi phí cho việc cung cấp dịch vụ GDĐH được người học trả thông qua học phí và một phần NSNN cấp thông qua đầu tư xây dựng cơ bản và chi thường xuyên. Các trường ĐHCL thực hiện thí điểm cơ chế tự chủ, mặc dù không được nhận chi thường xuyên từ NSNN nhưng vẫn được nhận 19 đầu tư xây dựng cơ bản, hỗ trợ NCKH và cơ sở vật chất hiện có của Nhà nước. Đối với các trường ngoài công lập, dịch vụ GDĐH mang tính chất của dịch vụ tư thuần túy khi toàn bộ chi phí do chủ đầu tư bỏ ra và toàn bộ khoản thu có được từ người học. Nhà đầu tư phải tính toán lợi ích kinh tế để quyết định có hay không cung cấp dịch vụ GDĐH.