Luận văn các yếu tố tác động đến biến động giá cổ phiếu NHTM - Ngô Kiên Định

Nghiên cứu các yếu tố tài chính và vĩ mô tác động đến biến động giá cổ phiếu của các ngân hàng thương mại niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam.

• Tác giả: Ngô Kiên Định
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Hà Diễm Chi
• Trường học: Trường Đại học Ngân hàng Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài chính - Ngân hàng
• Đề tài: Các yếu tố tác động đến biến động giá cổ phiếu của các ngân hàng thương mại niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng quan biến động giá cổ phiếu ngân hàng thương mại niêm yết

Cổ phiếu ngành ngân hàng giữ vị thế huyết mạch trên thị trường chứng khoán Việt Nam. Nhóm ngành này chiếm tỷ trọng vốn hóa lớn và thanh khoản cao. Sự biến động giá cổ phiếu ngân hàng phản ánh sức khỏe tài chính của nền kinh tế. Nghiên cứu biến động thị giá giúp xác định mức độ phân tán lợi suất trong trung hạn. Giá trị cổ phiếu dao động liên tục do kỳ vọng của nhà đầu tư và thông tin thị trường. Nhiều mô hình tài chính cổ điển xem biến động giá là thước đo rủi ro cốt lõi. Việc đánh giá biến động trong khung thời gian ba năm đem lại góc nhìn chuẩn xác hơn ngắn hạn. Phương pháp đo lường bằng độ lệch chuẩn hỗ trợ nhà phân tích theo dõi độ phân tán quanh mức trung bình. Các ngân hàng thương mại cần duy trì sự ổn định thị giá để bảo vệ giá trị doanh nghiệp. Nhà đầu tư dựa vào các yếu tố này để tái cơ cấu danh mục hiệu quả. Đề tài luận văn làm rõ quy luật biến động của 27 ngân hàng thương mại giai đoạn 2010 - 2024. Đây là cơ sở thực tiễn quan trọng cho thị trường vốn.

1.1. Khái niệm biến động giá cổ phiếu ngân hàng thương mại

Biến động giá cổ phiếu là sự thay đổi mức thị giá của một mã chứng khoán trong khoảng thời gian xác định. Trong ngành ngân hàng, biến động này đại diện cho sự thay đổi trong kỳ vọng về dòng tiền và lợi nhuận tương lai. Thay vì chỉ xét giá đỉnh và đáy, nghiên cứu hiện đại sử dụng độ lệch chuẩn trượt ba năm. Cách tính này bao quát toàn bộ dữ liệu phát sinh trong kỳ phân tích. Độ lệch chuẩn phản ánh sát thực rủi ro tổng thể của cổ phiếu ngân hàng. Thị giá dao động mạnh chứng tỏ mức độ bất định của nhà đầu tư đang tăng cao.

1.2. Vai trò nghiên cứu biến động giá cổ phiếu ngành ngân hàng

Nghiên cứu biến động thị giá cổ phiếu ngân hàng mang ý nghĩa chiến lược đối với các chủ thể tài chính. Ngân hàng thương mại niêm yết huy động vốn phụ thuộc lớn vào niềm tin cổ đông. Thị giá ổn định tạo nền tảng vững chắc cho hoạt động phát hành thêm cổ phần và tăng vốn cấp một. Đối với nhà đầu tư tổ chức, phân tích rủi ro biến động giúp định giá tài sản và quản trị danh mục khoa học. Cơ quan quản lý nhà nước cũng tận dụng kết quả này để đưa ra chính sách điều tiết vĩ mô kịp thời nhằm ổn định hệ thống tài chính.

II. Phân tích các yếu tố tác động đến biến động giá cổ phiếu ngân hàng

Biến động giá cổ phiếu ngân hàng thương mại chịu sự chi phối từ nhiều chiều không gian kinh tế. Các yếu tố nội tại của từng tổ chức tín dụng đóng vai trò quyết định nền tảng giá trị. Tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu, chất lượng tài sản và quy mô vốn tạo nên sức đề kháng của ngân hàng trước sóng gió thị trường. Bên cạnh đó, các yếu tố kinh tế vĩ mô như tăng trưởng GDP, lạm phát và lãi suất điều hành có tác động trực tiếp đến chi phí vốn và biên lãi ròng. Sự thay đổi trong chính sách tiền tệ thường tạo ra phản ứng tức thì trên sàn giao dịch. Ngoài ra, tâm lý bầy đàn và kỳ vọng đám đông khuếch đại biên độ dao động thị giá trong ngắn hạn. Lý thuyết tài chính hành vi chỉ ra rằng thị trường thường phản ứng thái quá trước các sự kiện bất thường. Việc phân loại và định lượng chính xác từng nhóm yếu tố giúp giải mã cơ chế biến động giá cổ phiếu ngân hàng tại Việt Nam.

2.1. Nhóm yếu tố tài chính nội tại của ngân hàng thương mại

Nội lực tài chính là gốc rễ quyết định mức biến động thị giá cổ phiếu. Chỉ số sinh lời ROE và ROA phản ánh trực tiếp hiệu quả sử dụng vốn của ban điều hành. Chính sách chi trả cổ tức bằng tiền mặt hoặc cổ phiếu tác động mạnh đến tâm lý nắm giữ dài hạn của cổ đông. Tỷ lệ nợ xấu và trích lập dự phòng rủi ro tín dụng là chỉ báo then chốt về an toàn vốn. Quy mô tài sản càng lớn thì khả năng chống chịu biến động của ngân hàng càng cao. Nền tảng tài chính lành mạnh giúp cổ phiếu duy trì biên độ dao động ổn định.

2.2. Nhóm yếu tố kinh tế vĩ mô và tâm lý thị trường chứng khoán

Môi trường kinh tế vĩ mô chi phối sâu sắc hoạt động của các tổ chức tín dụng. Khi Ngân hàng Nhà nước tăng lãi suất điều hành, chi phí huy động vốn của hệ thống tăng lên, làm co hẹp biên lợi nhuận ròng. Tăng trưởng GDP thúc đẩy nhu cầu tín dụng và gia tăng giá trị danh mục đầu tư. Bên cạnh các biến số vĩ mô, yếu tố tâm lý bầy đàn và tin đồn thất thiệt thường gây ra hiện tượng bán tháo ngắn hạn. Thị trường cần thời gian trung hạn để tự điều chỉnh về giá trị cân bằng thực tế.

III. Phương pháp nghiên cứu biến động giá cổ phiếu ngân hàng thương mại

Luận văn áp dụng quy trình nghiên cứu định lượng chặt chẽ để đo lường biến động giá cổ phiếu. Bộ dữ liệu bảng gồm 170 quan sát thu thập từ 27 ngân hàng thương mại niêm yết trong giai đoạn 2010 - 2024. Nguồn số liệu trích xuất từ báo cáo tài chính kiểm toán và Tổng cục Thống kê. Tác giả sử dụng phần mềm Stata để thực hiện các kiểm định thống kê và hồi quy kinh tế lượng. Nghiên cứu tiến hành so sánh các mô hình hồi quy OLS gộp, mô hình tác động cố định FEM và mô hình tác động ngẫu nhiên REM. Kiểm định Hausman được thực hiện để lựa chọn mô hình tối ưu. Các khuyết tật như hiện tượng phương sai thay đổi và tự tương quan đều được xử lý triệt để qua mô hình GLS. Phương pháp tiếp cận khoa học đảm bảo tính khách quan và độ tin cậy cao cho các kết luận thực nghiệm. Kết quả mô hình cung cấp bằng chứng rõ ràng về mức độ tác động của từng biến số.

3.1. Kỹ thuật đo lường biến động giá bằng độ lệch chuẩn trượt

Đề tài đo lường biến động giá cổ phiếu bằng độ lệch chuẩn với cửa sổ trượt ba năm liên tiếp. Phương pháp này khắc phục nhược điểm của công thức tính biên độ giá đỉnh - đáy truyền thống. Độ lệch chuẩn bao quát toàn bộ mức giá giao dịch trong kỳ khảo sát. Chỉ số này phản ánh chính xác mức độ phân tán quanh giá trị trung bình theo lý thuyết danh mục đầu tư Markowitz. Khung thời gian ba năm giúp loại bỏ nhiễu ngẫu nhiên trong ngắn hạn và phản ánh đúng xu hướng trung hạn của thị trường cổ phiếu ngân hàng.

3.2. Mô hình hồi quy dữ liệu bảng và quy trình kiểm định kinh tế lượng

Nghiên cứu ứng dụng các mô hình Pooled OLS, FEM và REM trên dữ liệu bảng của 27 ngân hàng thương mại. Tác giả thực hiện kiểm định F-test và kiểm định Hausman để xác định mô hình phù hợp nhất. Tiếp theo, các kiểm định Wooldridge về tự tương quan và kiểm định Modified Wald về phương sai sai số thay đổi được áp dụng. Việc khắc phục hoàn toàn các vi phạm giả định hồi quy cổ điển giúp hệ số ước lượng đạt độ tin cậy cao, tạo nền tảng vững chắc cho các nhận định chuyên sâu.

IV. Hàm ý quản trị ổn định giá cổ phiếu ngân hàng thương mại niêm yết

Kết quả nghiên cứu mang lại giá trị thực tiễn to lớn cho công tác quản trị tại các ngân hàng thương mại niêm yết. Ban điều hành cần tập trung nâng cao năng lực tài chính nội tại để ổn định thị giá cổ phiếu. Việc duy trì chính sách cổ tức hợp lý và minh bạch thông tin giúp củng cố niềm tin của cổ đông. Ngân hàng cần kiểm soát chặt chẽ tỷ lệ nợ xấu và nâng cao chất lượng danh mục tín dụng nhằm giảm thiểu rủi ro hệ thống. Đối với nhà đầu tư chứng khoán, kết quả mô hình cung cấp công cụ định lượng hỗ trợ phân tích biến động giá cổ phiếu trung hạn. Nhà đầu tư có thể đưa ra quyết định giải ngân chính xác hơn dựa trên chu kỳ kinh tế và chỉ số nội tại của từng nhà băng. Cơ quan quản lý nhà nước cần tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý giám sát an toàn vi mô và vĩ mô. Sự phối hợp đồng bộ giữa chính sách tiền tệ và quản trị ngân hàng sẽ thúc đẩy thị trường chứng khoán phát triển minh bạch, lành mạnh và bền vững.

4.1. Giải pháp cho ban điều hành ngân hàng thương mại niêm yết

Lãnh đạo các ngân hàng thương mại cần xây dựng chính sách cổ tức nhất quán và minh bạch. Việc công bố thông tin tài chính định kỳ chuẩn xác giúp giảm thiểu rủi ro thông tin bất đối xứng trên thị trường. Ban điều hành cần tối ưu hóa hiệu quả sử dụng vốn, cải thiện tỷ suất sinh lời ROE và đa dạng hóa nguồn thu phi tín dụng. Đồng thời, việc nâng cao năng lực quản trị rủi ro thanh khoản và kiểm soát chất lượng tín dụng sẽ giúp cổ phiếu ngân hàng giữ vững niềm tin của các nhà đầu tư lớn.

4.2. Khuyến nghị cho nhà đầu tư cổ phiếu ngành ngân hàng tại Việt Nam

Nhà đầu tư cá nhân và tổ chức cần nhìn nhận biến động giá cổ phiếu ngân hàng trong khung thời gian trung hạn. Không nên chạy theo các phản ứng thái quá ngắn hạn do tâm lý đám đông dẫn dắt. Nhà đầu tư nên ưu tiên giải ngân vào các ngân hàng có tỷ lệ an toàn vốn cao, quy mô vốn lớn và chính sách cổ tức đều đặn. Việc theo dõi sát sao biến động lãi suất và chính sách tiền tệ của Ngân hàng Nhà nước giúp tối ưu hóa thời điểm cơ cấu danh mục đầu tư hiệu quả.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề và nêu tính cấp thiết của đề tài “Các yếu tố tác động đến biến động giá cổ phiếu của các ngân hàng thương mại niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam” đồng thời cũng nêu mục tiêu nghiên cứu của đề tài (bao gồm mục tiêu tổng quát và 3 mục tiêu cụ thể tương ứng với 3 câu hỏi nghiên cứu). Đối tượng nghiên cứu được xác định là các yếu tố tác động đến biến động giá cổ phiếu của các ngân hàng thương mại niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam. Phương pháp nghiên cứu sử dụng là phương pháp định lượng, cấu trúc đề tài nghiên cứu bao gồm 5 chương. 7 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT 2.1 Ngân hàng thương mại 2.1 Khái niệm Ngân hàng thương mại Trong cuốn Quản lý Ngân hàng và Dịch vụ Tài chính (Bank Management and Financial Services) của Peter Rose thì ngân hàng là một tổ chức tài chính đóng vai trò trung gian giữa người gửi tiền và người vay đồng thời cung cấp các dịch vụ thanh toán thông qua tài khoản đến khách hàng.

Theo Quỹ tiền tệ quốc tế (IMF - International monetary fund) thì ngân hàng thương mại là một tổ chức tài chính cung cấp dịch vụ cho cá nhân, doanh nghiệp và chính phủ. Hoạt động của ngân hàng bao gồm nhận tiền gửi, cấp tín dụng và hỗ trợ các giao dịch trong nền kinh tế (IMF, n. Theo Luật Các tổ chức tín dụng năm 2024 thì ngân hàng thương mại là loại hình ngân hàng được thực hiện tất cả hoạt động ngân hàng và hoạt động kinh doanh khác theo quy định của Luật Các tổ chức tín dụng nhằm mục tiêu lợi nhuận. Các hoạt động ngân hàng bao gồm hoạt động nhận tiền gửi, phát hành chứng chỉ tiền gửi, cấp tín dụng, mở tài khoản thanh toán cho khách hàng, cung ứng các phương tiện thanh toán và cung ứng các dịch vụ thanh toán qua tài khoản (Quốc hội Việt Nam, 2024).

Dù khác biệt nhưng có thể xác định ngân hàng thương mại là một tổ chức tài chính trung gian cung cấp các sản phẩm, dịch vụ về nhận tiền gửi, cấp tín dụng, trung gian thanh toán, quản lý tài sản và đầu tư.2 Những hoạt động của ngân hàng thương mại Ngân hàng thương mại là định chế tài chính trung gian đóng vai trò nền tảng trong nền kinh tế thị trường, với chức năng chính là huy động, phân bổ vốn và cung cấp dịch vụ tài chính cho tổ chức và cá nhân. Theo Luật Các tổ chức tín dụng số 32/2024/QH15 (Quốc hội Việt Nam, 2024), NHTM được phép thực hiện toàn bộ các hoạt động ngân hàng bao gồm nhận tiền gửi, cấp tín dụng, cung cấp dịch vụ thanh toán và tham gia vào các hoạt động tài chính khác theo quy định pháp luật. Hoạt động của NHTM được xây dựng dựa trên ba trụ cột cơ bản: (i) huy động vốn qua tiền gửi và phát hành công cụ nợ; (ii) cấp tín dụng như cho vay, chiết khấu, bảo 8 lãnh, bao thanh toán và (iii) cung cấp dịch vụ tài chính và thanh toán như ngân hàng số, dịch vụ thẻ, đại lý ngân hàng, quản lý tài sản khách hàng. Luật Các tổ chức tín dụng năm 2024 đã mở rộng và minh bạch hóa khuôn khổ pháp lý, đặc biệt trong việc quy định giới hạn giao dịch với bên liên quan, tỷ lệ an toàn vốn và thanh khoản cũng như cơ chế giám sát, kiểm soát sớm đối với tổ chức tín dụng có rủi ro.

Đây là bước tiến phù hợp với chuẩn mực quốc tế như Basel và nhằm tăng hiệu quả quản trị nội bộ. Về mặt lý thuyết, ngân hàng thương mại không chỉ thực hiện chức năng kinh doanh mà còn là công cụ điều tiết chính sách vĩ mô, góp phần ổn định tài chính quốc gia và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế (Freixas & Rochet, 2008; Mishkin & Eakins, 2018).2 Thị trường chứng khoán 2.1 Khái niệm về thị trường chứng khoán Thị trường chứng khoán là một bộ phận quan trọng của hệ thống tài chính, nơi diễn ra hoạt động mua bán các loại chứng khoán như cổ phiếu, trái phiếu, chứng khoán phái sinh và các công cụ tài chính khác. Thị trường này là kênh huy động vốn cho doanh nghiệp và chính phủ đồng thời cung cấp cơ hội đầu tư và phân bổ nguồn lực tài chính hiệu quả. Theo Mishkin (2019) trong cuốn The Economics of Money, Banking and Financial Markets, thị trường chứng khoán là một thị trường tài chính nơi các chứng khoán vốn (cổ phiếu) được phát hành và giao dịch, giúp các doanh nghiệp huy động vốn và nhà đầu tư có thể mua cổ phần để sở hữu doanh nghiệp.

Theo Reilly & Brown (2021) trong cuốn Investment Analysis and Portfolio Management thì thị trường chứng khoán giúp trao đổi chứng khoán giữa người mua và người bán, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bằng cách phân bổ nguồn lực tài chính một cách hiệu quả.2 Đặc điểm của thị trường chứng khoán Fama (1970) với lý thuyết thị trường hiệu quả (Efficient Market Hypothesis – EMH) cho rằng giá chứng khoán phản ánh đầy đủ thông tin sẵn có, giúp phân bổ vốn một cách tối ưu trong nền kinh tế. 9 Theo Elton & Gruber (2017), thị trường chứng khoán đảm bảo tính thanh khoản cho chứng khoán, giúp nhà đầu tư có thể chuyển đổi tài sản tài chính thành tiền mặt dễ dàng và nhanh chóng đồng thời không gây ảnh hưởng đáng kể đến giá trị thị trường. Samuelson (1965) nhận định rằng thị trường chứng khoán có vai trò quan trọng trong việc xác định giá trị của tài sản tài chính. Giá cổ phiếu phản ánh kỳ vọng của nhà đầu tư về lợi nhuận tương lai của doanh nghiệp cũng như tình hình kinh tế vĩ mô do đó sự thay đổi của giá chứng khoán có thể được coi là một chỉ báo quan trọng về kinh tế, thể hiện sự tăng trưởng cũng như mức độ ổn định của nền kinh tế.

Theo lý thuyết danh mục đầu tư (Portfolio Theory) của Markowitz (1952) thì thị trường chứng khoán cho phép nhà đầu tư giảm thiểu rủi ro bằng cách đa dạng hóa danh mục. Các công cụ tài chính như hợp đồng quyền chọn, hợp đồng tương lai và quỹ hoán đổi danh mục hỗ trợ nhà đầu tư trong việc quản lý rủi ro và tối ưu hóa lợi nhuận theo mức độ chấp nhận rủi ro của họ. Một trong những đặc điểm quan trọng của thị trường chứng khoán là tính minh bạch. Theo Ross, Westerfield & Jaffe (2019), thông tin trên thị trường chứng khoán phải được công bố rộng rãi nhằm đảm bảo sự công bằng và cải thiện tình trạng bất cân xứng thông tin.

Thị trường chứng khoán bản chất là một nền tảng giao dịch tài sản tài chính, cơ chế quan trọng giúp huy động vốn, xác định giá trị doanh nghiệp, phân tán rủi ro và phản ánh tình trạng của nền kinh tế. Nhờ tính thanh khoản cao và hiệu quả trong việc truyền tải thông tin, khả năng phân bổ nguồn lực giúp thị trường chứng khoán giữ vai trò then chốt trong sự phát triển của nền kinh tế toàn cầu.3 Chức năng của thị trường chứng khoán Theo lý thuyết tài chính doanh nghiệp (Corporate Finance Theory) của Brealey, Myers & Allen (2020), thị trường chứng khoán đóng vai trò là cơ chế huy động vốn hiệu quả cho cả doanh nghiệp và chính phủ thông qua việc phát hành cổ phiếu (equity securities) và trái phiếu (debt securities). Thông qua thị trường sơ cấp các tổ chức có thể thu hút vốn từ công chúng để tài trợ cho hoạt động kinh doanh, mở rộng đầu tư và phát triển cơ sở hạ tầng, góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. 10 Theo lý thuyết thị trường hiệu quả của Fama (1970) thì giá chứng khoán phản ánh đầy đủ mọi thông tin sẵn có và đóng vai trò như một cơ chế định giá minh bạch.

Sự tác động qua lại giữa cung và cầu trên thị trường giúp xác định giá trị hợp lý của chứng khoán qua đó hỗ trợ nhà đầu tư và doanh nghiệp trong việc đưa ra các quyết định tài chính phù hợp. Thị trường chứng khoán tạo điều kiện thuận lợi cho việc mua bán và chuyển đổi chứng khoán thành tiền mặt một cách nhanh chóng và hiệu quả. Theo Elton, Gruber, Brown & Goetzmann (2017), tính thanh khoản cao của thị trường thứ cấp cho phép nhà đầu tư giao dịch chứng khoán dễ dàng mà không gây biến động đáng kể về giá cả qua đó giúp giảm thiểu chi phí giao dịch cũng như rủi ro thanh khoản. Thị trường chứng khoán giữ vai trò quan trọng trong việc phân bổ vốn vào các doanh nghiệp và ngành có tiềm năng tăng trưởng cao.

Theo lý thuyết đầu tư danh mục (Modern portfolio theory - MPT) của Markowitz (1952), nhà đầu tư sẽ điều chỉnh danh mục của mình dựa trên mức độ rủi ro và lợi nhuận kỳ vọng từ đó định hướng dòng vốn vào doanh nghiệp có kết quả hoạt động tốt, góp phần gia tăng hiệu quả sử dụng vốn của nền kinh tế. Thị trường chứng khoán cung cấp các công cụ tài chính như cổ phiếu, trái phiếu và chứng khoán phái sinh (derivatives) cho phép nhà đầu tư phân tán rủi ro bằng cách đa dạng hóa danh mục đầu tư. Ross, Westerfield & Jaffe (2019) nhấn mạnh rằng việc phân tán rủi ro giữa nhiều chủ thể giúp giảm thiểu tổn thất do biến động kinh tế đồng thời góp phần duy trì sự ổn định của hệ thống tài chính. Samuelson (1965) và Mishkin (2019) nhận định rằng sự biến động của thị trường chứng khoán có thể được coi là một chỉ báo quan trọng về tình hình kinh tế vĩ mô.

Sự tăng hoặc giảm của các chỉ số trên thị trường chứng khoán thường phản ánh mức độ tăng trưởng kinh tế, tâm lý nhà đầu tư cũng như các chính sách tiền tệ và tài khóa của chính phủ. Tóm lại thị trường chứng khoán không chỉ là nơi diễn ra các giao dịch tài sản tài chính mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc huy động vốn, xác định giá trị của chứng khoán, tạo tính thanh khoản, phân bổ nguồn lực hiệu quả, quản lý rủi ro và là chỉ báo cho sức khỏe của nền kinh tế. Với những chức năng này, thị trường chứng 11 khoán trở thành một trong những yếu tố cốt lõi của hệ thống tài chính hiện đại, góp phần thúc đẩy sự phát triển bền vững của nền kinh tế.4 Các nguyên tắc hoạt động cơ bản của thị trường chứng khoán Theo lý thuyết thông tin bất cân xứng của Akerlof (1970), các bên tham gia thị trường có sự chênh lệch về thông tin có thể dẫn đến hiện tượng lựa chọn bất lợi (adverse selection) và rủi ro đạo đức (moral hazard).