Chương 1: Cơ sở khoa học quản lý nhà nƣớc về xây dựng nông thôn mới Chương 2: Thực trạng quản lý nhà nƣớc về xây dựng nông thôn mới trên địa bàn tỉnh Gia Lai Chương 3: Định hƣớng và giải pháp tăng cƣờng quản lý nhà nƣớc về xây dựng nông thôn mới trên địa bàn tỉnh Gia Lai. 8 Chƣơng 1 CƠ SỞ KHOA HỌC QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI 1. Xây dựng nông thôn mới 1. Một số khái niệm 1.
Nông thôn Có thể nhận thấy, đặc điểm chung cơ bản khi nói về nông thôn đó thƣờng là khu vực địa lý nơi đó sinh kế cộng đồng gắn bó, có quan hệ trực tiếp đến khai thác, sử dụng, bảo vệ môi trƣờng và tài nguyên thiên nhiên cho hoạt động sản xuất nông nghiệp. Hiện nay, vẫn chƣa có khái niệm chính xác về nông thôn và còn có nhiều quan điểm khác nhau. Nhƣ vậy, khái niệm nông thôn chỉ có tính chất tƣơng đối, nó có thể thay đổi theo thời gian và theo tiến trình phát triển kinh tế - xã hội của các quốc gia trên thế giới. Theo Bách khoa toàn thƣ mở Wikipedia, “nông thôn ở Việt Nam là danh từ để chỉ những vùng đất trên lãnh thổ Việt Nam, ở đó, ngƣời dân sinh sống chủ yếu bằng nông nghiệp.
Ở Việt Nam, cho đến năm 2009, có đến 70,4% dân số sống ở vùng nông thôn” [50]. Theo Từ điển Tiếng Việt, nông thôn là “Khu vực dân cƣ tập trung chủ yếu làm nghề nông; phân biệt với thành thị” [44]. Điều 1, Thông tƣ 54/2009/TT-BNNPTNT ngày 21/08/2009 của Bộ trƣởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn về hƣớng dẫn thực hiện Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới quy định: “Nông thôn là phần lãnh thổ không thuộc nội thành, nội thị các thành phố, thị xã, thị trấn được quản lý bởi cấp hành chính cơ sở là Uỷ ban nhân dân xã” [11]. Theo Luật Tổ chức Chính quyền địa phƣơng năm 2015 quy định: “Chính quyền địa phương ở nông thôn gồm chính quyền địa phương ở tỉnh, huyện, xã” [22, tr.
Nhƣ vậy, việc xác định nông thôn là những địa phƣơng có tên loại đơn vị hành chính là tỉnh, huyện và xã. 9 Trong điều kiện hiện nay ở Việt Nam chúng ta có thể hiểu nông thôn là vùng sinh sống của tập hợp cƣ dân, trong đó có nhiều nông dân. Tập hợp nông dân này tham gia vào các hoạt động kinh tế, văn hóa - xã hội và môi trƣờng dƣới sự quản lý của hệ thống thể chế chính trị nhất định. Nhìn chung, hiện nay nông thôn Việt Nam thể thấy một số đặc trƣng sau: Thứ nhất, nông thôn là vùng sinh sống và làm việc của một cộng đồng dân cƣ trong đó chủ yếu là nông dân, hoạt động sản xuất nông nghiệp là cơ bản, ngoài ra còn có các hoạt động sản xuất và phi sản xuất khác phục vụ chủ yếu cho nông nghiệp và cho dân cƣ nông thôn.
Thứ hai, nông thôn là vùng có kết cấu hạ tầng kém phát triển hơn đô thị, mức độ phúc lợi xã hội cũng kém hơn. Nông thôn thƣờng chịu sức hút của đô thị về nhiều mặt, trong đó ngƣời dân nông thôn thƣờng hay di chuyển tự do ra các đô thị để tìm kiếm việc làm và tìm kiếm cơ hội sống tốt hơn. Thứ ba, nông thôn có thu nhập và đời sống thấp hơn, trình độ văn hóa chƣa cao, áp dụng khoa học công nghệ thấp hơn so với đô thị. Có lối sống đặc thù riêng, lối sống nông thôn – đa phần là cộng đồng xã hội đƣợc hình thành chủ yếu trên cơ sở của hoạt động sản xuất nông nghiệp, tính cố kết cộng đồng cao, văn hóa mang đậm nét dân gian, truyền thống dân tộc, sống gần gũi với thiên nhiên nhƣng bên cạnh đó cũng còn nhiều phong tục, tập quán lạc hậu… Thứ tư, xã hội nông thôn cũng rất đa dạng về điều kiện kinh tế xã hội, đa dạng về quy mô và mức độ phát triển, không đồng đều về trình độ sản xuất và quản lý.
Sự đa dạng này thể hiện ngay trong sự khác nhau giữa các vùng nông thôn ở các vùng, miền của đất nƣớc ta hiện nay. Những điều này, tạo ra những nét riêng trong đặc thù quản lý nhà nƣớc, đòi hỏi trong quá trình xây dựng tổ chức bộ máy quản lý, xây dựng và ban hành hệ thống chính sách, pháp luật về nông nghiệp, nông thôn, nông dân phải hết sức chú trọng những đặc trƣng này. 10 Khái quát lại có thể hiểu, nông thôn Việt Nam là nơi sinh sống của tập hợp dân cư trong đó đa phần là nông dân, sản xuất nông nghiệp là chủ yếu, có lãnh thổ không thuộc nội thành, nội thị các quận, thành phố, thị xã, thị trấn và phường, được quản lý bởi chính quyền địa phương ở tỉnh, huyện, xã. Khái niệm nông thôn mới Khái niệm nông thôn có nhiều cách tiếp cận khác nhau.
Cách hiểu về nông thôn mới cũng vậy, tùy thuộc vào mỗi một quốc gia, đặc thù và yêu cầu phát triển, lại có nội hàm về nông thôn mới khác nhau. Khái niệm NTM trƣớc tiên là bao hàm cơ cấu và chức năng mới. NTM không phải là việc biến xã thành phƣờng hay cố định nông dân tại nông thôn nhƣng đô thị hóa và phi nông thôn hóa nông dân chính là nguồn động lực quan trọng để XDNTM, XDNTM chính là phải đặt trong bối cảnh đô thị hóa, tạo ra những nét mới về cơ sở hạ tầng, kinh tế - xã hội, đời sống ngƣời dân nông thôn. Nghị quyết số 26-NQ/TW khẳng định: “Xây dựng nông thôn mới có kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội hiện đại, cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, gắn nông nghiệp với phát triển nhanh công nghiệp, dịch vụ, đô thị theo quy hoạch; xã hội nông thôn ổn định, giàu bản sắc văn hoá dân tộc; dân trí được nâng cao, môi trường sinh thái được bảo vệ; hệ thống chính trị ở nông thôn dưới sự lãnh đạo của Đảng được tăng cường” [2, tr.
Khái quát lại có thể khẳng định nông thôn mới là nông thôn có kết cấu hạ tầng - kinh tế xã hội hiện đại, phát triển bền vững, đời sống vật chất, tinh thần của người dân được nâng cao, dân trí cao, bản sắc văn hóa dân tộc được giữ gìn và phát huy. Khái niệm xây dựng nông thôn mới Sau hơn 30 năm thực hiện đƣờng lối đổi mới dƣới sự lãnh đạo của Đảng, nông nghiệp, nông dân, nông thôn nƣớc ta đã đạt đƣợc nhiều thành tựu to lớn. Tuy nhiên, thành quả đạt đƣợc ở nhiều phƣơng diện khác nhau vẫn chƣa tƣơng xứng với tiềm năng và lợi thế. Nền nông nghiệp còn phát triển kém bền vững, tốc độ tăng 11 trƣởng chƣa cao, sức cạnh tranh thấp, năng suất bấp bênh.
Đại đa số nông dân có đời sống vật chất, tinh thần còn thấp nhất là ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số, vùng sâu, vùng xa. Nhiều vấn đề nông thôn đặt ra do đó Đảng và Nhà nƣớc chủ trƣơng tiến hành XDNTM, giải quyết đồng bộ các vấn đề nông nghiệp, nông dân, nông thôn Việt Nam hiện nay. Nhƣ vậy có thể hiểu, xây dựng nông thôn mới là quá trình xây dựng nhằm tạo ra những giá trị mới cho nông thôn Việt Nam. Đó là một nông thôn hiện đại có diện mạo mới (cơ sơ hạ tầng mới, giá trị kinh tế mới, văn hóa mới, văn minh nông thôn mới, tiên tiến nhƣng đậm đà bản sắc dân tộc, phƣơng thức sản xuất theo hƣớng hiện đại, quy mô và phát triển theo hƣớng bền vững… ) Xây dựng nông thôn mới cũng là quá trình hình thành mẫu hình “ngƣời nông dân mới” (có tƣ duy mới, có tố chất văn hóa và hiểu biết về kỹ thuật, biết vận dụng khoa học – kỹ thuật vào sản xuất, có cái nhìn mới về cách thức sản xuất, quan hệ xã hội, môi trƣờng).
Xây dựng nông thôn mới còn là quá trình hình thành mô hình tổ chức mới về quản lý ở nông thôn, quyền làm chủ và vai trò của chủ thể của ngƣời nông dân đƣợc phát huy, ngƣời nông dân vừa là chủ thể sáng tạo vừa là ngƣời thụ hƣởng những giá trị vật chất, tinh thần do chính họ tạo ra. Nếu xét về góc độ quy trình, xây dựng nông thôn mới là quá trình tổ chức thực hiện các nội dung, nhiệm vụ của chƣơng trình xây dựng nông thôn mới, chủ yếu do các cơ quan nhà nƣớc có thẩm quyền thực hiện và phối hợp thực hiện bằng các nguồn lực để hoàn thành các nội dung của bộ tiêu chí nông thôn mới, công nhận đạt chuẩn nông thôn mới cho các địa phƣơng hoàn thành. Tóm lại, xây dựng nông thôn mới là quá trình thực hiện chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước với sự tham gia của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội nhất là chủ thể cộng đồng dân cư ở nông thôn để tạo dựng nên một nông thôn hiện đại, phát triển toàn diện thông qua việc thực hiện chương trình xây dựng nông thôn mới với nội dung, nhiệm vụ, giải pháp cụ thể và bộ tiêu chí đánh giá rõ ràng. Sự cần thiết phải xây dựng nông thôn mới Việc xây dựng nông thôn mới là điều tất yếu, bởi: - Thứ nhất, nông nghiệp, nông dân, nông thôn có vai trò vô cùng quan trọng.
Việt Nam là một quốc gia nông nghiệp, đến năm 2009, có đến 70,4% dân số sống ở vùng nông thôn. Trong suốt quá trình lịch sử hình thành quốc gia dân tộc và trong sự nghiệp đấu tranh giành độc lập, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa nông nghiệp, nông dân, nông thôn luôn đóng vai trò vô cùng quan trọng [50]. Về vấn đề này trong thƣ gửi điền chủ nông gia Việt Nam ngày 11-4-1946, Hồ Chí Minh đã viết: “Việt Nam là một nước sống về nông nghiệp. Nền kinh tế của ta lấy canh nông làm gốc.
Trong công cuộc xây dựng nước nhà, Chính phủ trông mong vào nông dân, trông cậy vào nông nghiệp một phần lớn. Nông dân ta giàu thì nước ta giàu. Nông nghiệp ta thịnh thì nước ta thịnh”. “Nước ta là một nước nông nghiệp., muốn phát triển công nghiệp, phát triển kinh tế nói chung phải lấy nông nghiệp làm gốc” [18, tr.