phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm 3 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở khoa học về quản lý nhà nƣớc về phát triển bền vững cây công nghiệp Chƣơng 2: Thực trạng phát triển cây công nghiệp và quản lý nhà nƣớc về cây công nghiệp trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk Chƣơng 3: Quan điểm và một số giải pháp nhằm hoàn thiện quản lý nhà nƣớc về cây công nghiệp trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk 7 Luan van Chƣơng 1 CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG CÂY CÔNG NGHIỆP 1. Phát triển bền vững cây công nghiệp 1.1 Định nghĩa và phân loại cây công nghiệp 1.1 Định nghĩa Hiện nay, vẫn chƣa có văn bản nào của chính phủ đề cập một cách chính thức về định nghĩa của cây công nghiệp (CCN). Trong Thông tƣ Số 18/2012/TT-BNNPTNT ngày 26 tháng 4 năm 2012 của Bộ Nông nghiệp & Phát triển nông thôn (NN & PTNN) về “Quy định về quản lý sản xuất, kinh doanh giống cây công nghiệp và cây ăn quả lâu năm” có đề cập đến định nghĩa về cây công nghiệp và cây ăn quả lâu năm nhƣng không đề cập đến định nghĩa về cây công nghiệp. Theo đó, CCN và cây ăn quả lâu năm là “những loài cây công nghiệp, cây ăn quả có thời gian kiến thiết cơ bản và thời gian kinh doanh trong nhiều năm” [4].
Cách định nghĩa phổ biến nhất đƣợc sử dụng trong các giáo trình hiện nay là dựa trên mục đích sử dụng các sản phẩm của CCN là cho sản phẩm dùng để làm nguyên liệu cho ngành công nghiệp chế biến. Theo đó, có thể định nghĩa về CCN nhƣ sau: “Cây công nghiệp là cây cho sản phẩm chủ yếu dùng làm nguyên liệu cho công nghiệp chế biến như mía, bông, cà phê, ca cao, chè, cao su…” [15, tr.2 Phân loại - Dựa vào giá trị sử dụng kinh tế, bao gồm: cây lấy đƣờng (mía, củ cải đƣờng, thốt nốt… ), cây lấy sợi (bông, lanh,…), cây lấy dầu (đậu tƣơng, ôliu…), cây lấy nhựa (cao su, thông,…), cây cho chất kích thích (cà phê, ca cao, thuốc lá…). - Xét theo chu kì phát triển: 8 Luan van Cây công nghiệp ngắn ngày (hay nhóm cây công nghiệp hàng năm) là nhóm cây công nghiệp có thời gian sinh trƣởng, phát triển và cho thu hoạch trong thời gian dƣới một năm nhƣ mía, bông, lạc, đậu tƣơng… Cây công nghiệp dài ngày (hay nhóm cây công nghiệp lâu năm) có chu kì kinh doanh dài, trồng một lần cho thu hoạch (nhựa, lá, quả) nhiều năm nhƣ cà phê, cao su, thông, sơn, ca cao, hồi…. Trong phạm vi của đề tài, tác giả sẽ chỉ tập trung vào đối tƣợng là cây công nghiệp lâu năm, đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế Đắk Lắk bao gồm: cà phê, cao su, tiêu, ca cao và điều.2 Vai trò của cây công nghiệp Là quốc gia có nhiều điều kiện tự nhiên thuận lợi cho sự phát triển nông nghiệp nói chung, CCN lâu năm nói riêng, CCN đã có những đóng góp không nhỏ trong các lĩnh vực kinh tế, xã hội, an ninh quốc phòng và môi trƣờng.
Cây công nghiệp giúp tận dụng lợi thế cạnh tranh của khu vực, góp phần thúc đẩy sự phát triển kinh tế của một quốc gia Cây công nghiệp đóng góp vào nền kinh tế quốc dân và tận dụng lợi thế cạnh tranh thông qua các khía cạnh sau: Sử dụng hợp lí tài nguyên: nƣớc ta có nhiều điều kiện tự nhiên thích hợp cho việc trồng và phát triển các loại cây công nghiệp có giá trị cao nhƣ: khí hậu nhiệt đới nóng ẩm, hệ thống thủy văn phong phú và diện tích đất nông nghiệp dồi dào, đặc biệt là ở các khu vực miền núi và trung du. Việc phát triển cây công nghiệp dựa trên các điều kiện tự nhiên của từng vùng sẽ giúp khai thác thế mạnh tự nhiên của các khu vực này, đồng thời phá thế độc canh trong sản xuất nông nghiệp của các khu vực đồng bằng. Bên cạnh đó, nguồn lao động trẻ, dồi dào, nhiều kinh nghiệm cũng là một trong những thế mạnh của quốc gia. Vì vậy, việc phát triển các loại cây công nghiệp có giá trị cao nhƣ mía, lạc, chè, cà phê, ca cao, cao su… sẽ giúp Việt Nam tận dụng đƣợc 9 Luan van những lợi thế này để phát triển kinh tế.
Cung cấp nguyên liệu cho các ngành công nghiệp chế biến và sản xuất hàng tiêu dùng: sản phẩm từ cây công nghiệp là nguồn nguyên liệu đầu vào quan trọng và đa dạng, góp phần tạo nên sự phong phú trong cơ cấu ngành công nghiệp chế biến và sản xuất hàng tiêu dùng nƣớc ta. Sự đa dạng và chất lƣợng cao của các sản phẩm nông sản không chỉ giúp cho ngành công nghiệp chế biến có đƣợc nguồn nguyên liệu đầu vào ổn định mà còn mở rộng khả năng cung ứng hàng hóa trên thị trƣờng với mẫu mã, hình thức đa dạng, kích thích nhu cầu mở rộng khả năng tiêu dùng của xã hội. Bên cạnh đó, hiện tại giá trị sản phẩm nông sản xuất khẩu của nƣớc ta chƣa cao và vẫn có thể tiếp tục đƣợc chế biến sâu, tạo sản phẩm có giá trị cao hơn, đem lại nguồn thu lớn (các sản phẩm cà phê chế biến sâu mới chỉ chiếm tỷ lệ 4,1-6% trong tổng sản lƣợng cà phê xuất khẩu hàng năm). Vì vậy, đây là lĩnh vực còn rất nhiều tiềm năng để tạo thêm việc làm và mở rộng công nghiệp chế biến cho quốc gia.
Tạo nguồn hàng xuất khẩu quan trọng: sản phẩm từ CCN ở nƣớc ta không chỉ đáp ứng đƣợc nhu cầu trong nƣớc mà còn đóng góp vào kim ngạch xuất khẩu hàng năm của quốc gia. Các sản phẩm từ cây cà phê, chè, cao su đã trở thành một trong những mặt hàng xuất khẩu chủ lực, xuất khẩu ra nhiều thị trƣờng trên thế giới, đặc biệt là mặt hàng cà phê đƣợc đánh giá có chất lƣợng cao và ổn định. Giai đoạn 2012-2015, cà phê liên tục là mặt hàng đứng thứ 2 về sản lƣợng xuất khẩu nông sản (chỉ đứng sau mặt hàng gạo) (năm 2012, sản lƣợng cà phê xuất khẩu đạt 1.736 nghìn tấn, năm 2015 là 1. Sản lƣợng xuất khẩu của các loại sản phẩm khác nhƣ tiêu, điều, cao su liên tục tăng và tiềm năng phát triển vẫn còn rất lớn (Bảng 1.
Điều này đã góp phần tạo ra nguồn thu ngoại tệ lớn, cân bằng cán cân xuất nhập khẩu, từ đó thúc đẩy nhanh quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nƣớc. 10 Luan van Bảng 1.1: Sản lƣợng và giá trị xuất khẩu một số mặt hàng nông sản chủ lực của nƣớc ta giai đoạn 2012-2015 Đơn vị: Sản lượng: nghìn tấn Trị giá: triệu USD Tỉ trọng : % Năm 2012 2013 2014 2015 STT Sản Trị Tỉ trọng Sản Trị Tỉ trọng Sản Trị Tỉ trọng Sản Tỉ trọng Mặt Trị giá lƣợng giá (trị giá) lƣợng giá (trị giá) lƣợng giá (trị giá) lƣợng (trị giá) hàng 1 Gạo 8.278 0,8% Nguồn: Tổng cục thống kê 2015 Bảo vệ môi trường Cây công nghiệp thuộc nhóm thực vật, phát triển dựa vào nền tảng của hệ sinh thái nên có sự phụ thuộc chặt chẽ vào môi trƣờng và ngƣợc lại những tác động của cây công nghiệp đến môi trƣờng là rất lớn. Sự phát triển hợp lí cây công nghiệp trên lãnh thổ sẽ giúp khai thác có hiệu quả các nguồn lực tự nhiên nhƣ sử dụng và bảo vệ tài nguyên đất, chống xói mòn rửa trôi, điều tiết nƣớc, phòng chống lũ lụt, xói mòn, điều hòa khí hậu…, từ đó góp phần quan trọng bảo vệ môi trƣờng. Đảm bảo ổn định xã hội, an ninh quốc phòng Phát triển cây công nghiệp có vai trò quan trọng đối với xã hội và an ninh quốc phòng bởi nó không chỉ góp phần giải quyết việc làm cho ngƣời lao động, nâng cao đời sống nhân dân mà còn phân bổ lại dân cƣ và lao động trên cả nƣớc.
Các vùng chuyên canh quy mô lớn đƣợc hình thành góp phần giải quyết việc làm, nâng cao thu nhập ngƣời dân, nhất là khu vực trung du, miền núi, hạn chế nạn du canh du cƣ, giảm khoảng cách chênh lệch và tạo sự bình đẳng giữa các dân tộc. Bên cạnh đó, cây công nghiệp không chỉ giải quyết việc làm cho ngƣời lao động ở khu vực nông nghiệp mà còn tạo điều kiện cho 11 Luan van ngƣời lao động trong các ngành công nghiệp khác bởi nó là nguồn nguyên liệu đầu vào của nhiều ngành công nghiệp quan trọng nhƣ công nghiệp chế biến và sản xuất hàng tiêu dùng….Vai trò quan trọng của cây công nghiệp, cụ thể là cây cà phê đối với sự ổn định xã hội và an ninh quốc phòng cũng đƣợc Tỉnh ủy Đắk Lắk đề cập trong Nghị quyết số 08-NQ/TU ngày 08 tháng 10 năm 2008 về “Phát triển cà phê bền vững trong thời kì mới” nhƣ sau: Cà phê là cây trồng chỉ thích nghi đối với những vùng nhất định, có thể trồng ở các tỉnh miền núi phía Bắc và Nghệ An nhƣng đặc biệt phù hợp với các tỉnh Tây Nguyên. Các tỉnh này có chung đƣờng biên giới với nhiều quốc gia láng giếng, an ninh - quốc phòng khá phức tạp. Dân cƣ sống ở vùng này chủ yếu là đồng bào dân tộc thiểu số và dân di cƣ từ mọi miền đất nƣớc.Nhận thức và sự hiểu biết của các tộc ngƣời rất khác nhau, dân tộc thiểu số thƣờng trình độ dân trí thấp, trình độ canh tác lạc hậu, mức sống thƣờng thấp hơn so với ngƣời kinh di cƣ từ nơi khác đến.
Do vậy, họ dễ bị kẻ xấu kích động gây mất an ninh chính trị và trật tự an toàn xã hội. Phát triển cà phê bền vững, nhất là ở các tỉnh thuộc vùng biên giới thì bên cạnh các vấn đề kinh tế, xã hội, môi trƣờng cũng cần phải quan tâm đặc biệt đến việc ổn định trật tự an ninh - quốc phòng biên giới phía Tây nƣớc ta.3 Phát triển bền vững cây công nghiệp 1.1 Khái niệm phát triển bền vững Khái niệm “phát triển bền vững” (PTBV) xuất hiện đầu tiên vào năm 1980 trong ấn phẩm “Chiến lược bảo tồn thế giới” (công bố bởi Hiệp hội Bảo tồn Thiên nhiên và Tài nguyên Thiên nhiên Quốc tế - IUCN, Chƣơng trình Môi trƣờng Liên Hợp Quốc (UNEP) và Quỹ Bảo vệ Thiên nhiên Thế giới (WWF)). Theo đó, “phát triển bền vững” ban đầu đƣợc định nghĩa khá đơn 12 Luan van giản: “Sự phát triển của nhân loại không thể chỉ chú trọng tới phát triển kinh tế mà còn phải tôn trọng những nhu cầu tất yếu của xã hội và sự tác động đến môi trường sinh thái học” [6].