Chương 1 CƠ SỞ KHOA HỌC QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ MÔI TRƯỜNG 1. Lý luận về môi trường 1. Khái niệm môi trường và bảo vệ môi trường Khái niệm môi trường Tùy vào cách tiếp cận và góc độ nghiên cứu, nên có rất nhiều định nghĩa khác nhau về môi trường: Theo Hoàng Phê: “Môi trường là toàn bộ những điều kiện tự nhiên, xã hội, trong đó con người hay một sinh vật tồn tại, phát triển, trong quan hệ với con người, với sinh vật ấy” [18, tr. Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam (2002): “Môi trường được hiểu là các yếu tố tự nhiên và các yếu tố vật chất nhân tạo có quan hệ mật thiết với nhau, bao quanh con người, có ảnh hưởng tới đời sống sản xuất, sự tồn tại và phát triển của con người và thiên nhiên” [18, tr.
Theo Khoản 1 Điều 3 Luật bảo vệ môi trường năm 2014: “Môi trường là hệ thống các yếu tố vật chất tự nhiên và nhân tạo có tác động đối với sự tồn tại và phát triển của con người và sinh vật”. Trong báo cáo toàn cầu năm 2000 (công bố năm 1982) đã đưa ra định nghĩa về môi trường: “Theo tự nghĩa, môi trường là những vật thể vật lý và sinh học bao quanh loài người. Con người cần đến sự hỗ trợ của môi trường xung quanh để sống…, mối quan hệ giữa loài người và môi trường chặt chẽ đến mức mà sự phân biệt giữa cá thể con người và môi trường bị xóa nhòa đi” [36, tr. Từ các khái niệm trên, tác giả rút ra khái quát chung về môi trường như sau: Môi trường bao gồm tổng hợp các yếu tố tự nhiên, yếu tố vật chất nhân tạo bao quanh con người, ảnh hưởng tới đời sống, sản xuất, sự tồn tại và phát triển của con người.
Trong đó các yếu tố tự nhiên chủ yếu như đất, nước, không khí, 8 ánh sáng, các hệ sinh thái, sinh vật… có ảnh hưởng và chi phối đặc biệt quan trọng đến sự tồn tại và phát triển của con người. Những yếu tố này phát triển theo quy luật tự nhiên, nhưng chịu sự chi phối và tác động nhất định của con người. Phân loại môi trường Tùy theo mục đích nghiên cứu và sử dụng, có nhiều cách phân loại môi trường khác nhau. Có thể phân loại môi trường theo các dấu hiệu sau đây: Theo quy mô: Chủ yếu người ta phân loại môi trường theo không gian địa lý như: môi trường toàn cầu, môi trường khu vực, môi trường quốc gia, môi trường vùng, môi trường địa phương.
Theo mục đích nghiên cứu sử dụng: Quản lý, sử dụng, khai thác các nguồn tài nguyên thiên nhiên và xử lý chất thải sao cho không bị ảnh hưởng tới đời sống hiện tại cũng như đối với các thế hệ mai sau hay nói cách khác là chỉ xét tới những nhân tố tự nhiên và xã hội liên quan trực tiếp tới cuộc sống của con người. Với mục đích nghiên cứu của đề tài này tác giả sẽ đi sâu vào tiếp cận phân loại môi trường theo chức năng. Theo chức năng được chia làm các loại: Môi trường tự nhiên: Bao gồm các nhân tố thiên nhiên như: vật lý, hoá học, sinh học, tồn tại ngoài ý muốn của con người, nhưng cũng ít nhiều chịu tác động của con người. Môi trường tự nhiên cho ta không khí để thở, đất để xây nhà cửa, trồng cây, chăn nuôi, cung cấp cho con người các loại tài nguyên khoáng sản cần cho sản xuất, tiêu thụ và là nơi chứa đựng, đồng hoá các chất thải, cung cấp cho ta cảnh đẹp để giải trí, làm cho cuộc sống con người thêm phong phú.
Môi trường - xã hội: Là tổng thể các loại quan hệ giữa con người với con người. Đó là những luật lệ, thể chế, cam kết, quy định, ước định… ở các cấp 9 khác nhau như: Liên Hợp Quốc, Hiệp hội các nước, các quốc gia, tỉnh huyện, cơ quan, làng, xã, họ tộc, gia đình, tổ nhóm, các tổ chức tôn giáo, tổ chức đoàn thể… Môi trường - xã hội định hướng hoạt động của con người theo một khuôn khổ nhất định, tạo nên sức mạnh tập thể thuận lợi cho sự phát triển, làm cho cuộc sống của con người khác với các sinh vật khác. Môi trường nhân tạo: Bao gồm tất cả các nhân tố do con người tạo nên, làm thành những tiện nghi trong cuộc sống, như: ôtô, máy bay, nhà ở, công sở các khu vực đô thị, công viên nhân tạo… Bảo vệ môi trường Bảo vệ môi trường là một khái niệm ra đời kể từ khi con người nhận thức được sự nguy hiểm, tác hại do các hành vi của mình gây ra cho môi trường. Hiện có rất nhiều quan niệm về bảo vệ môi trường.
TSKH Lê Huy Bá: “Bảo vệ môi trường gồm các chính sách, chủ trương, các chỉ thị nhằm ngăn chặn hậu quả xấu của con người đối với môi trường, các sự cố môi trường do con người và thiên nhiên gây ra. Bảo vệ môi trường còn bao hàm cả ý nghĩa sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên” [4, tr. Theo từ điển Bách khoa Việt Nam: “Bảo vệ môi trường là tập hợp các biện pháp giữ gìn, sử dụng hoặc phục hồi một cách hợp lý sinh giới (vi sinh vật, thực vật, động vật và môi sinh, đất nước, không khí, lòng đất) nghiên cứu, thử nghiệm thiết bị sử dụng tài nguyên thiên nhiên, áp dụng công nghệ ít có hoặc không có phế liệu… nhằm tạo ra một không gian tối ưu cho cuộc sống của con người. Ngoài ra, bảo vệ môi trường còn tạo ra điều kiện tinh thần, văn hóa khiến cho đời sống con người được thoải mái” [16, tr.
Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XI của Đảng cho rằng: “Bảo vệ môi trường là trách nhiệm của cả hệ thống chính trị, của toàn xã hội và nghĩa vụ của mọi công dân. Kết hợp chặt chẽ giữa kiểm soát, ngăn ngừa, khắc phục ô 10 nhiễm với khôi phục và bảo vệ môi trường sinh thái. Phát triển năng lượng sạch, sản xuất sạch và tiêu dùng sạch. Coi trọng nghiên cứu, dự báo và thực hiện các giải pháp ứng phó với quá trình biến đổi khí hậu và thảm họa thiên nhiên.
Quản lý, bảo vệ, tái tạo và sử dụng hợp lý, có hiệu quả tài nguyên quốc gia” [8, tr. Theo Khoản 3 Điều 3 Luật Bảo vệ môi trường năm 2014: “Hoạt động bảo vệ môi trường là hoạt động giữ gìn, phòng ngừa, hạn chế các tác động xấu đến môi trường; ứng phó sự cố môi trường; khắc phục ô nhiễm, suy thoái, cải thiện, phục hồi môi trường; khai thác, sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên nhằm giữ môi trường trong lành”. [26] Từ các khái niệm trên, tác giả thấy rằng cho dù cách diễn đạt hoặc quan niệm có thể khác nhau song các quan điểm về bảo vệ môi trường đều thống nhất ở điểm chung: Bảo vệ môi trường là hoạt động có ý thức của Nhà nước, các tổ chức và mọi người dân trong xã hội trong việc giữ cho môi trường trong lành, sạch đẹp khắc phục những tác động xấu của con người đối với môi trường vì sự phát triển bền vững. Bảo vệ môi trường không chỉ là nghĩa vụ của mỗi quốc gia mà còn là nghĩa vụ của mọi thành viên trong cộng đồng thế giới để giữ cho trái đất mãi mãi là màu xanh.
Hơn nữa, bảo vệ môi trường là sự nghiệp của toàn dân và phải tiến hành thường xuyên, liên tục, lâu dài và bền bỉ; trong đó, Nhà nước có vai trò quan trọng trong quản lý, bảo vệ môi trường bằng pháp luật. Vai trò, đặc điểm của bảo vệ môi trường Bảo vệ môi trường có vai trò rất quan trọng đối với mỗi cá thể con người, cũng như đối với cộng đồng con người và cả xã hội loài người. Bảo vệ môi trường tạo ra không gian sống tốt cho con người Con người chỉ có thể tồn tại và phát triển trong không gian môi trường. Môi trường là nơi duy nhất cho con người được hưởng các cảnh đẹp thiên nhiên, thư thái về tinh thần, thoả mãn các nhu cầu tâm lý.
Trái đất là bộ phận của môi trường gắn bó với con người và các loài sinh vật qua hàng triệu năm không thay 11 đổi về độ lớn, nhưng dân số trên trái đất ngày một gia tăng. Như vậy, không gian môi trường mỗi người được hưởng sẽ giảm xuống và chất lượng suy giảm nghiêm trọng. Năm đầu tiên của công lịch bình quân mỗi người 75 ha, thì nay chỉ còn khoảng 1,5- 1,8 ha. Loài người tồn tại trên trái đất không chỉ đòi hỏi ở môi trường về phạm vi không gian sống mà cả về chất lượng của không gian sống đó.
Chất lượng không gian sống trước hết là phải sạch sẽ, tinh khiết, giàu ôxy, không chứa các chất cặn bã bẩn, độc hại đối với sức khoẻ của con người. Vì vậy, cần phải bảo vệ môi trường để tạo ra không gian sống đảm bảo được các yêu cầu về cảnh quan, các yếu tố kinh tế và khả năng bền vững của môi trường tốt phục vụ cho con người. Bảo vệ môi trường nhằm cung cấp nguồn tài nguyên cần thiết cho cuộc sống và cho các hoạt động sản xuất của con người Nguồn tài nguyên bao gồm các tài nguyên tái tạo và không tái tạo, có tác dụng trực tiếp hoặc gián tiếp đến đời sống con người. Tài nguyên thiên nhiên cung cấp nơi ở, thức ăn, vật liệu làm dụng cụ cho sản xuất, chế tạo ra những đồ dùng vật liệu khác, trao đổi, buôn bán với nhau để nâng cao đời sống kinh tế.
Tài nguyên thiên nhiên có trong thạch quyển, thủy quyển, khí quyển và sinh quyển. Khi mà con người chưa đến được các hành tinh khác để tìm kiếm các nguồn tài nguyên mới, thì nơi con người có thể khai thác tài nguyên chỉ có trong môi trường của trái đất. Hàng năm con người khai thác tài nguyên nhiều thêm, do nhu cầu vật chất ngày càng tăng về số lượng và chất lượng. Do nhu cầu gia tăng nhiên liệu và nguyên liệu của thế giới, các ước tính đã phỏng đoán nhiều loại khoáng sản sẽ cạn kiệt trong thời gian không xa.
Vì vậy, bảo vệ môi trường nhằm bảo đảm cho việc sử dụng tài nguyên thiên nhiên tiết kiệm, hiệu quả theo phương thức bền vững để phục vụ cho cuộc sống của con người và định hướng cho con người có ý thức bảo vệ chúng và sử dụng chúng một cách hợp lý. 12 Bảo vệ môi trường nhằm bảo đảm cho môi trường làm tốt chức năng là nơi chứa các chất thải Trong mọi hoạt động của con người từ quá trình khai thác tài nguyên cho sản xuất chế biến tạo ra sản phẩm, đến quá trình lưu thông và tiêu dùng đều có phế thải.