Chương 1 CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ 1. Những vấn đề cơ bản về chuyển dịch cơ cấu kinh tế 1. Khái niệm, đặc điểm chuyển dịch cơ cấu kinh tế 1. Khái niệm Để hiểu rõ khái niệm chuyển dịch CCKT thì cần phải tìm hiểu khái niệm CCKT.
Từ điển Bách khoa Việt Nam định nghĩa: “CCKT là tổng thể các ngành, lĩnh vực, bộ phận kinh tế có quan hệ hữu cơ tương đối ổn định hợp thành”. Từ đây, chúng ta có thể xem xét khái niệm CCKT trên hai mặt là: Số lượng và chất lượng. Như vậy, có thể định nghĩa: “Chuyển dịch CCKT là một tổng thể hệ thống kinh tế bao gồm nhiều yếu tố có quan hệ chặt chẽ với nhau về số lượng và chất lượng trong một không gian và thời gian, với những điều kiện xã hội cụ thể hướng vào mục tiêu đã định”. Từ khái niệm về CCKT, có thể thấy trong quá trình phát triển, CCKT của một quốc gia luôn luôn thay đổi.
Đó là sự thay đổi về quy mô của ngành hoặc sự thay đổi về quan hệ tỷ lệ giữa các ngành, vùng, các thành phần cụ thể. Và chính sự thay đổi về trạng thái cho phù hợp với môi trường phát triển, định hướng của một quốc gia về nền kinh tế được gọi là chuyển dịch CCKT. Chính sự biến đổi về số lượng để đến một thời điểm nào đó tạo thành sự chuyển hóa về chất lượng của nền kinh tế. Hay thực chất đó là quá trình biến đổi các yếu tố bên trong của cấu trúc và mối quan hệ của các yếu tố hợp thành nền kinh tế theo những chủ đích và phương hướng xác định.
Đặc điểm Chuyển dịch CCKT phản ánh sự thay đổi về chất của nền kinh tế theo hướng CNH - HĐH, tạo tiền đề vật chất cho sự tăng trưởng, ổn định của nền kinh tế. Luan van Việc đánh giá CCKT là hợp lý hoặc tối ưu được xem xét qua các đặc điểm sau: + Lấy hiệu quả kinh tế - xã hội làm thước đo; + Đảm bảo khai thác tối đa các tiềm năng, nguồn lực của đất nước, của ngành, của địa phương; + Phản ánh đúng các quy luật khách quan bao gồm các quy luật tự nhiên, kinh tế và xã hội. Chẳng hạn như việc lựa chọn cây trồng, vật nuôi làm sao cho phù hợp với điều kiện tự nhiên, khí hậu, đất đai của vùng. Và đặc biệt là quy luật kinh tế và quy luật kinh tế thị trường; + Sử dụng ngày càng nhiều lợi thế tuyệt đối và lợi thế so sánh của trong nước và ngoài nước, giữa các vùng ở trong nước với nhau; + Phản ánh được các xu hướng phát triển của cuộc cách mạng khoa học - công nghệ, xu hướng hội nhập kinh tế thế giới và khu vực; Quá trình chuyển dịch CCKT phải diễn ra trên cả ba mặt đó là: + Chuyển dịch cơ cấu theo ngành.
+ Chuyển dịch cơ cấu theo lãnh thổ. + Chuyển dịch cơ cấu theo thành phần kinh tế. Nội dung chuyển dịch cơ cấu kinh tế Trong quá trình phát triển kinh tế của một quốc gia, CCKT luôn luôn thay đổi. Sự thay đổi của CCKT từ trạng thái này sang trạng thái khác cho phù hợp với môi trường phát triển theo từng thời kỳ phát triển gọi là chuyển dịch CCKT.
Chuyển dịch CCKT là một quá trình tất yếu gắn liền với sự phát triển kinh tế của một quốc gia, đặc biệt là quá trình phát triển trong quá trình hội nhập. Quá trình chuyển dịch CCKT diễn ra phụ thuộc vào các yếu tố như quy luật kinh tế, mức độ mở cửa của nền kinh tế với bên ngoài, dân số của quốc gia, các lợi thế về tự nhiên, nhân lực, điều kiện kinh tế, văn hóa. Nhân tố quan trọng giúp phần thúc đẩy chuyển dịch CCKT đó là quá trình chuyển hóa trong phạm vi quốc gia và mở rộng chuyển hóa quốc tế và thay đổi công nghệ Luan van tiến bộ kỹ thuật. Chuyển hóa mở đường cho việc trang bị kỹ thuật hiện đại, áp dụng công nghệ tiên tiến, hoàn thiện tổ chức, nâng cao năng suất lao động xã hội.
Chuyển môn hóa cũng tạo ra những hoạt động dịch vụ và chế biến mới. Tiến bộ khoa học kỹ thuật, công nghệ hiện đại thúc đẩy quá trình chuyên môn hóa. Điều đó làm cho tỷ trọng các ngành truyền thống giảm đi, tỷ trọng các ngành dịch vụ kỹ thuật mới tăng trưởng nhanh chóng và dần chiếm ưu thế. Phân công lao động và sự tiến bộ kỹ thuật, công nghệ ngày càng phát triển sâu sắc tạo ra những tiền đề cho việc phát triển thị trường các yếu tố sản xuất.
Và ngược lại, việc phát triển thị trường các yếu tố sản xuất lại thúc đẩy quá trình phát triển, tăng trưởng kinh tế và do vậy làm sâu sắc thêm quá trình chuyển dịch CCKT. Việc chuyển dịch CCKT phải dựa trên cơ sở một cơ cấu hiện có, do đó nội dung của chuyển dịch cơ cấu là cải tạo cơ cấu cũ lạc hậu hoặc chưa phù hợp để xây dựng cơ cấu mới tiên tiến, hoàn thiện và bổ sung cơ cấu cũ nhằm biến cơ cấu cũ thành cơ cấu mới hiện đại và phù hợp với mục tiêu kinh tế - xã hội đó xác định cho từng thời kỳ phát triển. Thực chất của chuyển dịch CCKT là sự phát triển không đều giữa các ngành. Ngành có tốc độ phát triển cao hơn tốc độ phát triển chung của nền kinh tế thì sẽ tăng tỷ trọng và ngược lại, ngành có tốc độ thấp hơn sẽ giảm tỷ trọng.
Nếu tất cả các ngành có cùng một tốc độ tăng trưởng thì tỷ trọng các ngành sẽ không đổi, nghĩa là không có chuyển dịch cơ cấu ngành. Những nhân tố tác động đến chuyển dịch cơ cấu kinh tế Bất cứ hình thái kinh tế - xã hội nào cũng tồn tại một cơ cấu kinh tế thích ứng hay phù hợp với kiểu tổ chức của hình thái kinh tế xã hội ấy. Mà trong đó cơ cấu kinh tế là tổng thể các bộ phận của nền kinh tế với qui mô, vị trí các quan hệ tỷ lệ tương đối ổn định hợp thành trong một thời kỳ nhất định. Cơ cấu kinh tế không tồn tại vĩnh viễn mà có sự vận động, biến đổi tùy thuộc vào những điều kiện khách quan, chủ quan ở trong nước và quốc tế.
Sự biến đổi đó là chuyển dịch CCKT và được hiểu là sự biến đổi CCKT từ trạng thái Luan van này sang trạng thái khác trên cơ sở phù hợp với điều kiện khách quan, chủ quan, đảm bảo cho nền kinh tế phát triển. Chuyển dịch CCKTcó là sự biến đổi tất yếu và có ý nghĩa quan trọng đối với sự phát triển của mỗi quốc gia. Nhưng quá trình chuyển dịch theo quy luật của nền kinh tế đặc biệt có sự tác động của các nhân tố sau: - Chiến lược, mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của mỗi quốc gia: Chiến lược mục tiêu, định hướng phát triển kinh tế - xã hội của mỗi quốc gia có ảnh hưởng quyết định đến chuyển dịch CCKT. Về bản chất, CCKT là sự biểu hiện tập trung chiến lược phát triển kinh tế xã hội của mỗi quốc gia.
Các chủ thể của quốc gia đó mà đại diện là Nhà nước là người đề xướng, xây dựng và hoàn thiện chiến lược phát triển kinh tế - xã hội. Mục tiêu, nội dung, định hướng của chiến lược phát triển kinh tế - xã hội rõ ràng, có chất lượng cao càng tạo điều kiện để xây dựng, hoàn thiện cơ cấu kinh tế hợp lý. Khi đó, CCKT hợp lý sẽ góp phần thực hiện tốt chiến lược phát triển mỗi quốc gia. Như vậy, Nhà nước đóng vai trò quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội thông qua việc định hướng, chi phối chuyển dịch CCKT theo hướng tiến bộ ở tất cả các ngành, các lĩnh vực, bộ phận của nền kinh tế.
- Trình độ phát triển của lực lượng sản xuất và đặc điểm của các nguồn lực trong phát triển kinh tế: Khi lực lượng sản xuất phát triển, việc cải tiến, phát minh thiết bị, công nghệ mới hiện đại sẽ làm biến đổi căn bản qui mô cơ cấu, cách thức sản xuất; là gia tăng năng suất, chất lượng và hiệu quả sản xuất kinh doanh (SXKD) của tất cả các ngành, lĩnh vực bộ phận CCKT. Chính sự phát triển của lực lượng sản xuất đã phá vỡ cân đối cũ, hình thành CCKT mới với vị trí, tỷ trọng các ngành, lĩnh vực, bộ phận phù hợp và thích ứng với yêu cầu phát triển của lực lượng sản xuất, thỏa mãn nhu cầu tiêu dùng của xã hội. Quá trình thay đổi hay chuyển dịch CCKT một cách khách quan, được Nhà nước định hướng và dẫn dắt hình thành CCKT mới. Đặc điểm của nguồn lực phục vụ phát triển kinh tế ảnh hưởng tới hình thành CCKT.
Bất cứ một quốc gia nào xây dựng chiến lược phát triển kinh tế Luan van - xã hội nói chung, CCKT nói riêng cũng phải dựa vào nguồn lực hiện có. Các nguồn lực vật chất và phi vật chất mỗi quốc gia chính là lợi thế, là tiềm năng để hình thành cơ cấu và chuyển dịch kinh tế. Quốc gia có nguồn lực càng lớn thì việc chuyển dịch nhanh và hợp lý. Không thể xây dựng CCKT hợp lý mà không dựa vào nguồn lực.
- Yêu cầu của thị trường và khả năng tiêu dùng của xã hội. Đây là nhân tố quyết định tới việc hình thành cơ cấu kinh tế và xu hướng chuyển CCKT. Thị trường là khả năng hay năng lực tiêu dùng của xã hội chính là đơn đặt hàng cho tất cả các chủ thế sản xuất kinh tế. Vì vậy yêu cầu của thị trường và khả năng tiêu dùng của xã hội định hướng, dẫn dắt quá trình hình thành CCKT và chuyển dịch CCKT.
Cụ thể hơn, nó tác động trực tiếp đến việc hình thành qui mô, tỷ trọng, vị trí, vai trò chức năng cũng như quyết định chất lượng hình thành và phát triển ngành, lĩnh vực, và bộ phận của nền kinh tế. - Môi trường, thể chế kinh tế có ảnh hưởng gián tiếp, song vô cùng quan trọng trong việc hình thành CCKT, chuyển dịch CCKT theo hướng hiện đại. Môi trường phát triển dưới góc độ kinh tế, chuyển dịch CCKT bao gồm: môi trường kinh tế, môi trường chính trị - xã hội và môi trường pháp lý. Môi trường kinh tế tốt, nguồn lực được khai thác sử dụng hiệu quả, nhất là nguồn lực về tài chính sẽ tạo điều kiện vật chất thuận lợi cho xây dựng và chuyển dịch CCKT theo hướng hiện đại, phát huy được sức mạnh của tất cả các ngành, lĩnh vực, bộ phận của nền kinh tế quốc dân.