Quản Lý Nhà Nước Trong Quá Trình Thu Hồi Đất Nông Nghiệp Ở Hà Nội

Luận án tiến sĩ phân tích kinh tế quản lý nhà nước trong thu hồi đất nông nghiệp ở Hà Nội, đề xuất giải pháp hiệu quả và bền vững.

• Tác giả: Phạm Ngọc Hương Quỳnh
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Ngọc Thanh
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Quản lý Kinh tế
• Đề tài: Quản Lý Nhà Nước Trong Quá Trình Thu Hồi Đất Nông Nghiệp Ở Hà Nội
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC ĐỒ THỊ VÀ SƠ ĐỒ
• MỞ ĐẦU
• 1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI

Tóm tắt

I. Tổng Quan Quản Lý Nhà Nước về Thu Hồi Đất Nông Nghiệp

Quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và đô thị hóa diễn ra mạnh mẽ, đặc biệt tại các thành phố lớn như Hà Nội, dẫn đến nhu cầu chuyển đổi mục đích sử dụng đất từ đất nông nghiệp sang các mục đích khác. Việc thu hồi đất nông nghiệp là một công cụ quan trọng để thực hiện quy hoạch, phát triển kinh tế - xã hội, tuy nhiên, nó cũng đặt ra nhiều thách thức về quản lý, đền bù và tái định cư. Hiến pháp 2013 quy định rõ về việc thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh, hoặc phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng. Vấn đề đặt ra là làm sao đảm bảo công tác quản lý chặt chẽ, minh bạch, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người dân bị thu hồi đất và sử dụng đất hiệu quả sau thu hồi. Theo báo cáo của Bộ Tài nguyên và Môi trường (TN&MT), Hà Nội là một trong những địa phương có diện tích thu hồi đất lớn nhất cả nước. Việc quản lý nhà nước hiệu quả là yếu tố then chốt để giải quyết các vấn đề phát sinh, đảm bảo hài hòa lợi ích của nhà nước, doanh nghiệp và người dân.

1.1. Tầm quan trọng của Quản Lý Đất Đai ở Hà Nội hiện nay

Hà Nội, sau khi mở rộng địa giới hành chính năm 2008, đối mặt với áp lực lớn về quản lý đất đai. Sự gia tăng dân số, nhu cầu phát triển đô thị và công nghiệp đòi hỏi một hệ thống quản lý đất đai hiệu quả, minh bạch và bền vững. Việc sử dụng đất phải đảm bảo hài hòa giữa phát triển kinh tế, bảo vệ môi trường và an sinh xã hội. Các chính sách và quy định về quản lý đất đai cần được cập nhật và thực thi nghiêm túc để ngăn chặn tình trạng sử dụng đất sai mục đích, lãng phí và tham nhũng. Việc quản lý đất đai hiệu quả giúp tối ưu hóa nguồn lực đất đai, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân.

1.2. Khái niệm và Bản Chất của Thu Hồi Đất Nông Nghiệp

Thu hồi đất nông nghiệp là việc Nhà nước thu lại quyền sử dụng đất từ người đang sử dụng để phục vụ các mục đích quốc phòng, an ninh, hoặc phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng. Bản chất của việc thu hồi đất là sự điều chỉnh quan hệ đất đai giữa Nhà nước và người sử dụng đất, nhằm đảm bảo sự sử dụng đất hiệu quả và phù hợp với quy hoạch phát triển. Quá trình này cần tuân thủ các quy định của pháp luật, đảm bảo công khai, minh bạch và công bằng. Việc thu hồi đất cần được xem xét kỹ lưỡng, hạn chế tối đa tác động tiêu cực đến đời sống và sản xuất của người dân.

II. Thách Thức Quản Lý Thu Hồi Đất Nông Nghiệp Tại Hà Nội

Mặc dù có những quy định pháp luật, trên thực tế, việc thu hồi đất nông nghiệp tại Hà Nội vẫn còn nhiều bất cập. Giá đền bù thu hồi đất nông nghiệp thường thấp hơn nhiều so với giá thị trường, gây thiệt hại cho người dân. Quy trình thu hồi đất đôi khi thiếu minh bạch, không đảm bảo sự tham gia đầy đủ của người dân. Việc hỗ trợ tái định cư, tạo việc làm cho người dân sau thu hồi đất còn hạn chế, dẫn đến tình trạng mất sinh kế, khiếu kiện. Các dự án phát triển kinh tế - xã hội thường mang lại lợi nhuận lớn cho nhà đầu tư, trong khi lợi ích của người dân chưa được đảm bảo tương xứng. Tình trạng khiếu nại thu hồi đất nông nghiệp vẫn diễn ra phức tạp, gây ảnh hưởng đến trật tự xã hội.

2.1. Bất Cập Trong Chính Sách Bồi Thường Hỗ Trợ Thu Hồi Đất

Một trong những vấn đề nổi cộm nhất là chính sách bồi thường thu hồi đất nông nghiệp. Giá đất nông nghiệp do Nhà nước quy định thường thấp hơn nhiều so với giá thị trường, khiến người dân bị thiệt hại khi bị thu hồi đất. Các khoản hỗ trợ tái định cư, chuyển đổi nghề nghiệp thường không đủ để người dân ổn định cuộc sống sau thu hồi đất. Việc định giá đất nông nghiệp cần được thực hiện một cách khách quan, minh bạch, dựa trên cơ sở giá thị trường và các yếu tố khác ảnh hưởng đến giá trị đất đai. Chính sách đền bù thu hồi đất nông nghiệp cần đảm bảo người dân có thể tái tạo lại cuộc sống và có thu nhập ổn định.

2.2. Thiếu Minh Bạch và Tham Gia Của Người Dân Trong Quy Trình

Quy trình thu hồi đất cần đảm bảo sự tham gia đầy đủ của người dân từ giai đoạn lập kế hoạch, phương án đền bù thu hồi đất nông nghiệp đến giai đoạn thực hiện. Tuy nhiên, trên thực tế, nhiều trường hợp người dân không được thông tin đầy đủ, không được tham gia góp ý kiến, dẫn đến sự phản đối và khiếu kiện. Việc công khai thông tin về quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất, giá đất, phương án đền bù thu hồi đất nông nghiệp là rất quan trọng để tạo sự đồng thuận và giảm thiểu tranh chấp. Cần có cơ chế để người dân có thể giám sát quá trình thu hồi đất và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình.

2.3. Áp Lực Từ Quy Hoạch Sử Dụng Đất và Giải Phóng Mặt Bằng

Quy hoạch sử dụng đất chưa hợp lý và chậm trễ trong công tác giải phóng mặt bằng cũng là những thách thức lớn. Việc điều chỉnh quy hoạch sử dụng đất thường xuyên, thiếu tính ổn định gây khó khăn cho người dân và doanh nghiệp. Công tác giải phóng mặt bằng chậm trễ do nhiều nguyên nhân, như: thiếu vốn, vướng mắc về đền bù thu hồi đất nông nghiệp, sự phản đối của người dân. Cần có quy hoạch sử dụng đất dài hạn, ổn định, phù hợp với thực tế phát triển kinh tế - xã hội. Việc giải phóng mặt bằng cần được thực hiện một cách nhanh chóng, hiệu quả, đảm bảo quyền lợi của người dân và tiến độ của dự án.

III. Giải Pháp Hoàn Thiện Quản Lý Thu Hồi Đất Nông Nghiệp

Để nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước trong thu hồi đất nông nghiệp tại Hà Nội, cần có những giải pháp đồng bộ. Cần hoàn thiện hệ thống pháp luật về đất đai, đặc biệt là các quy định về đền bù thu hồi đất nông nghiệp, đảm bảo tính công bằng, minh bạch. Tăng cường công khai thông tin, đảm bảo sự tham gia đầy đủ của người dân trong quy trình thu hồi đất. Nâng cao năng lực của cán bộ, công chức quản lý đất đai, đảm bảo tính chuyên nghiệp, liêm chính. Tăng cường kiểm tra, giám sát, xử lý nghiêm các vi phạm trong thu hồi đất và sử dụng đất sau thu hồi.

3.1. Hoàn Thiện Hệ Thống Pháp Luật về Đất Đai và Chính Sách Liên Quan

Hệ thống pháp luật về đất đai cần được rà soát, sửa đổi, bổ sung để phù hợp với tình hình thực tế và yêu cầu phát triển. Cần cụ thể hóa các quy định về đền bù thu hồi đất nông nghiệp, phương pháp định giá đất, trình tự, thủ tục thu hồi đất, đảm bảo tính minh bạch, công bằng. Các chính sách hỗ trợ tái định cư, chuyển đổi nghề nghiệp cần được thiết kế phù hợp với đặc điểm của từng địa phương, từng nhóm đối tượng. Luật Đất đai 2024 cần được nghiên cứu và áp dụng hiệu quả trong công tác thu hồi đất.

3.2. Tăng Cường Công Khai Minh Bạch và Sự Tham Gia Của Người Dân

Thông tin về quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất, giá đất, phương án đền bù thu hồi đất nông nghiệp cần được công khai đầy đủ, kịp thời trên các phương tiện thông tin đại chúng. Cần tạo điều kiện để người dân tham gia góp ý kiến vào quá trình lập kế hoạch, phương án thu hồi đất. Thiết lập cơ chế để người dân có thể giám sát quá trình thu hồi đất và khiếu nại, tố cáo các hành vi vi phạm. Việc công khai, minh bạch và sự tham gia của người dân là yếu tố quan trọng để tạo sự đồng thuận và giảm thiểu tranh chấp.

3.3. Nâng Cao Năng Lực Cán Bộ Quản Lý Đất Đai và Kiểm Tra Giám Sát

Cán bộ, công chức quản lý đất đai cần được đào tạo, bồi dưỡng nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ, đạo đức công vụ. Cần xây dựng đội ngũ cán bộ có năng lực, phẩm chất tốt, liêm chính, tận tụy với công việc. Tăng cường kiểm tra, giám sát việc thực hiện các quy định của pháp luật về đất đai, xử lý nghiêm các hành vi vi phạm. Cần có cơ chế để người dân và các tổ chức xã hội tham gia giám sát hoạt động của cán bộ quản lý đất đai.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn và Kết Quả Nghiên Cứu Thu Hồi Đất

Việc áp dụng các giải pháp trên vào thực tiễn đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước, doanh nghiệp và người dân. Cần xây dựng các mô hình thu hồi đất thành công, dựa trên nguyên tắc hài hòa lợi ích của các bên. Các kết quả nghiên cứu về quản lý nhà nước trong thu hồi đất nông nghiệp cần được phổ biến và áp dụng rộng rãi. Cần có sự đánh giá, tổng kết kinh nghiệm thường xuyên để không ngừng hoàn thiện công tác thu hồi đất.

4.1. Mô Hình Thu Hồi Đất Hiệu Quả Chia Sẻ Kinh Nghiệm Thực Tế

Nghiên cứu và đánh giá các mô hình thu hồi đất đã triển khai tại Hà Nội và các địa phương khác để rút ra bài học kinh nghiệm. Phân tích các yếu tố thành công và thất bại của từng mô hình. Xây dựng các mô hình thu hồi đất phù hợp với đặc điểm của từng địa phương, từng dự án. Chia sẻ kinh nghiệm thực tế về đền bù thu hồi đất nông nghiệp, tái định cư, tạo việc làm cho người dân. Cần có sự tham gia của các chuyên gia, nhà khoa học, cán bộ quản lý đất đai, doanh nghiệp và người dân trong quá trình xây dựng và triển khai các mô hình thu hồi đất.

4.2. Phổ Biến và Áp Dụng Kết Quả Nghiên Cứu Quản Lý Nhà Nước

Kết quả nghiên cứu về quản lý nhà nước trong thu hồi đất nông nghiệp cần được phổ biến rộng rãi trên các phương tiện thông tin đại chúng, trong các hội thảo, hội nghị, các lớp đào tạo, bồi dưỡng cán bộ. Cần xây dựng các tài liệu hướng dẫn, cẩm nang về thu hồi đất dựa trên kết quả nghiên cứu. Các cơ quan nhà nước cần chủ động áp dụng kết quả nghiên cứu vào công tác quản lý đất đai, thu hồi đất. Cần có sự đánh giá, tổng kết kinh nghiệm về việc áp dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn.

V. Kết Luận và Tương Lai Quản Lý Thu Hồi Đất Tại Hà Nội

Công tác quản lý nhà nước trong thu hồi đất nông nghiệp tại Hà Nội còn nhiều thách thức. Tuy nhiên, với sự quyết tâm của các cấp chính quyền, sự tham gia của người dân và doanh nghiệp, công tác thu hồi đất sẽ ngày càng hiệu quả, minh bạch, đảm bảo hài hòa lợi ích của các bên, góp phần vào sự phát triển bền vững của Thủ đô. Việc tiếp tục đổi mới tư duy, nâng cao năng lực quản lý nhà nước, hoàn thiện hệ thống pháp luật về đất đai là yếu tố then chốt.

5.1. Tầm Nhìn Đến 2030 Phát Triển Đất Đai Bền Vững và Công Bằng

Đến năm 2030, công tác quản lý đất đai tại Hà Nội cần hướng đến sự phát triển bền vững và công bằng. Cần đảm bảo sử dụng đất hiệu quả, tiết kiệm, bảo vệ môi trường. Quyền lợi của người dân bị thu hồi đất phải được bảo vệ một cách đầy đủ. Cần xây dựng một hệ thống quản lý đất đai minh bạch, hiệu quả, có sự tham gia của người dân. Các chính sách về đất đai cần tạo động lực cho sự phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân.

5.2. Đề Xuất và Kiến Nghị Tiếp Tục Hoàn Thiện Cơ Chế Quản Lý Đất Đai

Cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế quản lý đất đai, đặc biệt là các quy định về đền bù thu hồi đất nông nghiệp, phương pháp định giá đất, trình tự, thủ tục thu hồi đất. Tăng cường công khai thông tin, đảm bảo sự tham gia đầy đủ của người dân trong quy trình thu hồi đất. Nâng cao năng lực của cán bộ, công chức quản lý đất đai. Tăng cường kiểm tra, giám sát, xử lý nghiêm các vi phạm trong thu hồi đất và sử dụng đất sau thu hồi. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước, doanh nghiệp và người dân trong quá trình thực hiện.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu tiến sĩ chuyên ngành Quản lý Kinh tế (Mã số: 9.10) với đề tài "Quản lý Nhà nước trong quá trình thu hồi đất nông nghiệp ở Hà Nội" được tác giả Phạm Ngọc Hương Quỳnh thực hiện tại Học viện Khoa học xã hội – Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam năm 2019, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Ngọc Thanh và TS. Nguyễn Đình Dương.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và đô thị hóa tại Việt Nam nói chung và thành phố Hà Nội nói riêng sau khi mở rộng địa giới hành chính năm 2008 đã thúc đẩy việc chuyển đổi quy mô lớn đất nông nghiệp sang đất công nghiệp, dịch vụ và hạ tầng đô thị. Theo số liệu của Bộ Tài nguyên và Môi trường giai đoạn 2012–2016, Hà Nội triển khai 3.073 dự án thu hồi đất với tổng diện tích hơn 8.462 ha, thuộc nhóm địa phương có diện tích thu hồi đất lớn nhất cả nước.

Thực tiễn thực hiện công tác thu hồi đất nông nghiệp bộc lộ nhiều bất cập, đặc biệt ở nhóm dự án phát triển kinh tế – xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng nhưng có kèm hoạt động kinh doanh sinh lợi nhuận từ chênh lệch địa tô. Trong khi chủ đầu tư thu lợi nhuận cao thì người dân bị thu hồi đất đối mặt với mức bồi thường thấp, không đủ điều kiện nhận chuyển nhượng diện tích đất tương đương hoặc chuyển đổi nghề nghiệp phi nông nghiệp, dẫn đến khó khăn về việc làm và sinh kế lâu dài. Công tác quản lý Nhà nước còn bộc lộ hạn chế: nhận thức quản lý mang tính đơn chiều từ cơ quan công quyền, thiếu sự tham gia và phản hồi của người dân, thiếu hệ thống tiêu chí khoa học để đo lường kết quả, tính minh bạch và trách nhiệm giải trình chưa cao, làm phát sinh nhiều tranh chấp, khiếu nại kéo dài.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận án là hệ thống hóa cơ sở lý thuyết về quản lý Nhà nước trong quá trình thu hồi đất nông nghiệp, đánh giá thực trạng công tác này trên địa bàn thành phố Hà Nội giai đoạn 2008–2018 nhằm chỉ ra kết quả đạt được, hạn chế cùng nguyên nhân; từ đó đề xuất hệ thống giải pháp đổi mới công tác quản lý Nhà nước đến năm 2030.

Để đạt được mục đích trên, luận án thực hiện 04 nhiệm vụ cụ thể:

1. Tổng quan có chọn lọc khung lý thuyết về thu hồi đất nông nghiệp và quản lý Nhà nước trong quá trình thu hồi đất nông nghiệp (khái niệm, bản chất, nội dung, phương pháp, các nhân tố tác động).
2. Xây dựng hệ thống tiêu chí để đánh giá công tác quản lý Nhà nước trong quá trình thu hồi đất nông nghiệp.
3. Phân tích, đánh giá thực trạng công tác quản lý Nhà nước trong quá trình thu hồi đất nông nghiệp trên địa bàn Hà Nội từ năm 2008 đến năm 2018; làm rõ kết quả, hạn chế và nguyên nhân của hạn chế.
4. Đề xuất các quan điểm và giải pháp đổi mới công tác quản lý Nhà nước trong quá trình thu hồi đất nông nghiệp trên địa bàn Hà Nội trong giai đoạn tiếp theo.

Câu hỏi nghiên cứu

Luận án giải quyết hai nhóm câu hỏi nghiên cứu:

• Câu hỏi trọng tâm:
  1. Công tác quản lý Nhà nước trong quá trình thu hồi đất nông nghiệp trên địa bàn Hà Nội giai đoạn 2008–2018 diễn ra như thế nào, đã đạt được những kết quả gì và còn những hạn chế nào?
  2. Giải pháp đổi mới công tác quản lý Nhà nước trong quá trình thu hồi đất nông nghiệp trên địa bàn Hà Nội trong thời gian tới là gì?
• Câu hỏi bổ trợ:
  1. Các quan điểm, chủ thể, đối tượng tham gia, nội dung, phương pháp và nhân tố ảnh hưởng đến công tác quản lý Nhà nước trong quá trình thu hồi đất nông nghiệp là gì?
  2. Các tiêu chí khoa học nào được sử dụng để đánh giá công tác quản lý Nhà nước trong quá trình thu hồi đất nông nghiệp?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Công tác quản lý Nhà nước trong quá trình thu hồi đất nông nghiệp.
• Phạm vi nội dung: Tập trung vào 03 nội dung quản lý Nhà nước (xây dựng cơ sở pháp lý; tổ chức thực hiện; kiểm tra, giám sát và giải quyết khiếu nại) gắn liền với 02 quá trình (chuyển mục đích sử dụng đất và chuyển quyền sử dụng đất). Nghiên cứu giới hạn ở các dự án thu hồi đất nông nghiệp để phát triển kinh tế – xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng quy định tại Điều 62 Luật Đất đai năm 2013. Luận án không nghiên cứu thu hồi đất cho mục đích an ninh – quốc phòng, thu hồi do vi phạm pháp luật, tự nguyện trả lại đất hoặc do bất khả kháng.
• Phạm vi không gian: Địa bàn thành phố Hà Nội sau khi mở rộng địa giới hành chính năm 2008.
• Phạm vi thời gian: Số liệu thứ cấp thu thập trong giai đoạn 2008–2018; số liệu sơ cấp điều tra thực địa vào tháng 7 và tháng 8 năm 2018; các định hướng và giải pháp đề xuất có tầm nhìn đến năm 2030.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng quan có hệ thống các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến thu hồi đất và quản lý Nhà nước về đất đai:

                               CÁC NHÁNH NGHIÊN CỨU TIỀN ĐỀ
[Nghiên cứu quốc tế]                                                          [Nghiên cứu trong nước]
- Lý thuyết địa tô & phân phối giá trị:                                       - Thể chế & chính sách chuyển đổi đất đai:
  Adam Smith (1776), David Ricardo (1817), Karl Marx (1867).                    Nguyễn Đình Bồng (2014), Nguyễn Đình Kháng (2008),
- Hai luồng quan điểm về chuyển đổi đất:                                        Trương Hữu Quýnh (2000), Nguyễn Văn Sửu (2010),
  + Tác động tiêu cực: Acharya (2010), Nelson Chan (2003),                      Sally P. Gordon MacAulay & Phạm Văn Hùng (2007),
    Chen Jie (2007).                                                            Ngân hàng Thế giới (2008).
  + Tích cực/Chuyển dịch cơ cấu: Kerkvliet (2005), Xiang zheng Deng             - Xung đột lợi ích & an sinh nông dân:
    và cs (2006), Jonathan Rigg (2006).                                         Lê Hồng Cậy (2008), Phạm Thị Thủy (2012, 2014),
- Quản trị nhà nước tốt (Good Governance):                                      Nguyễn Văn Thắng (2014), Nguyễn Thị Hồng Hạnh và cs (2013),
  WB (1996, 2010, 2011), FAO (2008), Deininger Klaus (2003/2008),               CARE Quốc tế & VUSTA (2005).
  Liên minh châu Phi (2009).                                                  - Thực tiễn thực thi & bồi thường, tái định cư:
- Mô hình thị trường, chia sẻ lợi ích, góp đất, quyền phát triển:               Nguyễn Xuân Anh (2011), Đào Trung Chính (2014),
  Chengri Ding (2007), Benjamin van Rooij (2007), Maitreesh Ghatak              Đặng Hùng Võ và cs (2013), Nguyễn Thế Chinh (2012),
  & Dilip Mookherjee (2014), Prabal Roy Chowdhury (2013),                       Đào Thị Thanh Lam (2013), Nguyễn Xuân Trọng (2014),
  Naidoo và cs (2014), Davis Junior (2006), Ashwin Mahalingam & Aditi           Trịnh Văn Toàn (2012), Nguyễn Mạnh Hải (2009), Nguyễn Lệ Hoa (2011).
  Vyas (2011), Ballabh Prasad Acharya (2010).                                 - Nghiên cứu thực địa trên địa bàn Hà Nội:
                                                                                Sun Sheng Han & Vũ Kim Trang (2008), Đỗ Thị Ngân (2006),
                                                                                Nguyễn Chí Mỳ (2009), Nguyễn Ngọc Tiệp (2010),
                                                                                Nguyễn Thị Thơm & Phí Thị Hằng (2009), Trần Quang Tuyến
                                                                                và cs (2014), Trần Thị Lan (2013).

Khoảng trống nghiên cứu mà luận án lựa chọn giải quyết

Mặc dù các công trình trước đã tiếp cận các khía cạnh kinh tế, xã hội, pháp lý và việc làm của người nông dân sau khi mất đất, vẫn còn thiếu các nghiên cứu tiếp cận toàn diện công tác quản lý Nhà nước dưới góc độ lý thuyết "quản trị Nhà nước tốt" (Good Governance) kết hợp với lý thuyết địa tô để giải quyết bài toán phân phối địa tô chênh lệch trong thu hồi đất nông nghiệp tại Hà Nội. Luận án giải quyết khoảng trống này bằng cách thiết lập khung phân tích, xây dựng bộ tiêu chí khoa học đo lường cụ thể và kiểm chứng qua dữ liệu điều tra thực địa sau 10 năm Hà Nội mở rộng địa giới hành chính (2008–2018).

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án kết hợp lý thuyết kinh tế học cổ điển, kinh tế chính trị Marx-Lenin và lý thuyết quản trị hiện đại:

• Lý thuyết địa tô: Kế thừa luận điểm của Adam Smith (1776), David Ricardo (1817) và Karl Marx (1867) về 03 hình thái địa tô:
  • Địa tô chênh lệch I: Hình thành do độ phì tự nhiên, vị trí thuận lợi và đầu tư kết cấu hạ tầng của xã hội; lợi ích này cần được Nhà nước điều tiết để phục vụ lợi ích chung của toàn xã hội.
  • Địa tô chênh lệch II: Hình thành do thâm canh, đầu tư vốn và công nghệ của người sử dụng đất; cần thuộc về người sử dụng để khuyến khích đầu tư hiệu quả.
  • Địa tô tuyệt đối: Thuộc về chủ thể có quyền quyết định mục đích sử dụng đất do giới hạn về diện tích bề mặt tự nhiên.
• Khái niệm quản lý Nhà nước do tác giả đề xuất: Là sự tác động có tổ chức, có định hướng, trên cơ sở pháp luật của các cơ quan Nhà nước có thẩm quyền đối với các chủ thể liên quan để ban hành và thực hiện các quyết định lấy lại quyền sử dụng đất đã giao nhằm phân phối lại quỹ đất và giải quyết hài hòa các mối quan hệ lợi ích đối với đất đai.
• Khung quản trị Nhà nước tốt (Good Governance): Tiếp thu định chuẩn từ Ngân hàng Thế giới (WB) và Tổ chức Nông nghiệp và Lương thực Liên Hợp Quốc (FAO) với 9 đặc trưng cốt lõi:
  1. Tính pháp quyền: Tuân thủ và áp dụng công bằng khung pháp lý.
  2. Sự đồng thuận: Dựa trên đàm phán, thỏa thuận, không áp đặt cưỡng bức.
  3. Tính minh bạch: Công khai thông tin quy hoạch, giá đất, kế hoạch bồi thường.
  4. Tính đáp ứng: Phản hồi kịp thời nhu cầu thực tiễn và kiến nghị của nhân dân.
  5. Sự tham gia: Huy động các bên liên quan vào quá trình ra quyết định.
  6. Tính công bằng: Đảm bảo quyền lợi bình đẳng giữa các nhóm xã hội.
  7. Tính hiệu lực: Đạt được mục tiêu điều tiết theo chính sách.
  8. Tính hiệu quả: Sử dụng tiết kiệm, tối ưu hóa nguồn lực tài nguyên đất.
  9. Trách nhiệm giải trình: Cơ quan quản lý giải trình về quyết định và tác động kinh tế – xã hội.
• Phân loại nhóm dự án thu hồi đất: Căn cứ Điều 62 Luật Đất đai năm 2013, luận án chia làm 02 nhóm:
  • Nhóm dự án phi kinh tế/công cộng thuần túy: Không sinh lợi nhuận trực tiếp (giao thông, trường học, bệnh viện, trạm xử lý chất thải).
  • Nhóm dự án có kèm hoạt động kinh doanh/thu lợi nhuận: Phát triển khu đô thị mới, khu công nghiệp, khu du lịch, nhà ở thương mại với chênh lệch địa tô lớn.

Phương pháp nghiên cứu và nguồn dữ liệu

Phương pháp nghiên cứu	Nguồn dữ liệu / Đối tượng áp dụng	Kỹ thuật & Phạm vi triển khai
Nghiên cứu tại bàn	Tài liệu thứ cấp: Bộ TN&MT, Bộ NN&PTNT, UBND TP Hà Nội, Sở TN&MT, Cục Thống kê Hà Nội, WB, FAO.	Thu thập số liệu thống kê giai đoạn 2008–2018; phân tích hệ thống văn bản quy phạm pháp luật.
Điều tra xã hội học (Sơ cấp)	02 nhóm đối tượng: (1) Hộ nông dân bị thu hồi đất ($n = 246$); (2) Cán bộ, công chức cấp xã ($n = 32$).	Chọn mẫu phân tầng tại 04 huyện/thị xã (Sơn Tây, Thạch Thất, Chương Mỹ, Phú Xuyên), khảo sát 08 xã, 16 dự án thu hồi đất trong tháng 7–8/2018.
Thống kê mô tả	Dữ liệu điều tra bảng hỏi sơ cấp và số liệu thứ cấp.	Phân tích tần số, tỷ lệ phần trăm, lập bảng thống kê so sánh, vẽ đồ thị chỉ số quản trị (PAPI, trách nhiệm giải trình).
Phân tích và tổng hợp	Toàn bộ dữ liệu thứ cấp và sơ cấp.	Khái quát hóa thực trạng, đối chiếu mức độ tương thích giữa quy định pháp luật và thực thi thực tế.
Phân tích Cây vấn đề	Cơ cấu nguyên nhân – kết quả trong quản lý thu hồi đất.	Nhận diện các điểm nghẽn về cơ chế giá bồi thường, bất cập trong giải phóng mặt bằng và khiếu nại.
Hỏi ý kiến chuyên gia	Các nhà khoa học, chuyên gia kinh tế, nhà quản lý đất đai.	Phỏng vấn, trao đổi trực tiếp để hoàn thiện khung tiêu chí đánh giá và các đề xuất giải pháp chính sách.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu về quản lý Nhà nước trong quá trình thu hồi đất nông nghiệp

Chương này tổng thuật toàn diện các hướng nghiên cứu trong nước và quốc tế. Tác giả phân chia các tài liệu quốc tế thành ba dòng chính: nghiên cứu vai trò kinh tế của địa tô trong thu hồi đất; hai trường phái quan điểm về tác động của đô thị hóa đến đất nông nghiệp; và các công trình về quản trị Nhà nước tốt của WB, FAO cùng các cơ chế thị trường (chia sẻ lợi ích, góp đất, chuyển nhượng quyền phát triển).

Đối với các công trình trong nước, tác giả phân loại theo các nhóm vấn đề: hoàn thiện thể chế đất đai; phân tích xung đột lợi ích giữa Nhà nước, nhà đầu tư và hộ nông dân; đánh giá chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và giải quyết việc làm cho người mất đất; các nghiên cứu thực địa cụ thể tại vùng ven đô Hà Nội. Qua đó, chương 1 khẳng định khoảng trống học thuật về việc vận dụng chuẩn mực quản trị tốt để đánh giá công tác quản lý Nhà nước trong thu hồi đất nông nghiệp tại Hà Nội sau khi mở rộng ranh giới hành chính.

Chương 2: Cơ sở lý luận và kinh nghiệm về quản lý Nhà nước trong quá trình thu hồi đất nông nghiệp

Tác giả làm rõ các khái niệm thu hồi đất, quản lý Nhà nước về đất đai và quản trị đất đai tốt; phân tích hai nội dung cốt lõi của quá trình thu hồi đất gồm chuyển mục đích sử dụng đất và chuyển quyền sử dụng đất. Luận án phân định rõ trách nhiệm và vị thế của các bên tham gia (Nhà nước, người bị thu hồi đất, đối tượng tiếp nhận đất và các tổ chức xã hội).

Điểm nhấn lý luận của chương là việc thiết lập bộ tiêu chí đánh giá công tác quản lý Nhà nước trong quá trình thu hồi đất nông nghiệp (Bảng 2.1) gồm 09 tiêu chí tương ứng với 09 đặc trưng quản trị tốt:

1. Mức độ tuân thủ pháp luật
2. Mức độ tạo sự đồng thuận xã hội
3. Mức độ công khai, minh bạch thông tin
4. Mức độ đáp ứng kiến nghị, nguyện vọng của người dân
5. Mức độ tham gia của người dân và các bên liên quan
6. Mức độ công bằng trong phân phối lợi ích và chi phí
7. Hiệu lực quản lý và thực thi quy hoạch
8. Hiệu quả kinh tế – xã hội và sử dụng đất sau thu hồi
9. Mức độ thực hiện trách nhiệm giải trình của cơ quan công quyền

Đồng thời, chương 2 đúc kết bài học kinh nghiệm quốc tế (Trung Quốc, Ấn Độ, Hàn Quốc) và kinh nghiệm thực tiễn từ một số địa phương trong nước (Bắc Ninh, Hưng Yên) về bồi thường theo giá thị trường, cơ chế góp đất và đào tạo nghề chuyển đổi sinh kế.

Chương 3: Thực trạng quản lý Nhà nước trong quá trình thu hồi đất nông nghiệp trên địa bàn Hà Nội

Chương 3 trình bày các số liệu hiện trạng và phân tích định lượng từ kết quả khảo sát thực địa:

                            TIẾN TRÌNH QUẢN LÝ THU HỒI ĐẤT NÔNG NGHIỆP
                                 (Đánh giá thực trạng tại Hà Nội)
[Xây dựng cơ sở pháp lý]             [Tổ chức thực hiện]                  [Thanh tra, giám sát & giải quyết khiếu nại]
- Ban hành bảng giá đất định kỳ.     - Công khai thông tin dự án.         - Xử lý đơn thư khiếu nại bồi thường.
- Quy định bồi thường, hỗ trợ        - Họp dân lấy ý kiến phương án.      - Đo lường mức độ tương tác chính quyền.
  và chính sách hỗ trợ đất dịch vụ.  - Đo đạc, kiểm đếm, chi trả tiền.    - Đánh giá trách nhiệm giải trình (PAPI).
[Tồn tại: Giá bồi thường thấp]       [Tồn tại: Tham gia mang tính hình    [Tồn tại: Tỷ lệ khiếu nại đất đai cao,
                                      thức, chậm tiến độ bàn giao mặt      chậm xử lý dứt điểm các vướng mắc]
                                      bằng, sinh kế hộ giảm sút]

• Số liệu quy mô thu hồi đất: Bảng 3.1, Bảng 3.2 và Bảng 3.3 phản ánh diễn biến cơ cấu đất đai Hà Nội giai đoạn 2000–2017. Giai đoạn 2012–2016 có 3.073 dự án thu hồi hơn 8.462 ha đất; giai đoạn 2015–2018 diện tích đất nông nghiệp chiếm tỷ trọng lớn trong tổng diện tích thu hồi (Đồ thị 3.1 và 3.2).
• Đánh giá mức độ minh bạch và công khai: Kết quả khảo sát tại Bảng 3.5, 3.6 và 3.7 cho thấy việc công khai chính sách, bảng giá đất và phân tích chi phí – lợi ích của dự án còn hạn chế; người dân gặp rào cản khi tiếp cận bản đồ quy hoạch chi tiết.
• Sự tham gia của người dân: Bảng 3.11, 3.12, 3.13, 3.14 và 3.15 chỉ ra việc lấy ý kiến người dân trong xây dựng bảng giá đất và phương án bồi thường phần lớn mang tính hình thức, tỷ lệ tham gia đóng góp ý kiến thực chất chưa cao.
• Giá bồi thường và tác động sinh kế: Bảng 3.16 và 3.17 phản ánh đa số hộ dân đánh giá mức giá bồi thường đất nông nghiệp thấp hơn nhiều so với giá thị trường và giá đất sau chuyển đổi mục đích. Tình hình kinh tế hộ gia đình sau thu hồi gặp khó khăn do thiếu vốn và thiếu kỹ năng chuyển đổi nghề phi nông nghiệp.
• Hiệu lực và trách nhiệm giải trình: Bảng 3.18, 3.19, 3.20 và 3.21 đánh giá tính hiệu lực của việc bồi thường, tiến độ giải phóng mặt bằng, năng lực nhân sự và hiệu quả sử dụng đất sau thu hồi. Tác giả kết hợp phân tích chỉ số PAPI và chỉ số trách nhiệm giải trình (Đồ thị 3.4, 3.5, 3.6, 3.7) cho thấy khiếu nại về đất đai chiếm tỷ lệ lớn trong tổng số đơn thư khiếu nại tại địa bàn.
• Tổng hợp đánh giá theo tiêu chí: Bảng 3.22 tổng hợp kết quả đánh giá theo 09 tiêu chí quản trị, chỉ ra các điểm nghẽn chính: cơ chế hai giá đất, sự bất bình đẳng trong phân phối địa tô chênh lệch, và tính thụ động của người dân trong quy trình thu hồi đất.

Chương 4: Quan điểm và giải pháp tiếp tục đổi mới công tác quản lý Nhà nước trong quá trình thu hồi đất nông nghiệp trên địa bàn Hà Nội

Dựa trên bối cảnh phát triển của Thủ đô đến năm 2030, chương 4 xác định các quan điểm đổi mới: chuyển từ quản lý mệnh lệnh hành chính sang quản trị phục vụ, bảo đảm hài hòa lợi ích giữa Nhà nước – nhà đầu tư – người dân, và bảo đảm an sinh xã hội bền vững cho nông dân mất đất. Luận án đề xuất 06 nhóm giải pháp:

1. Hoàn thiện khung pháp lý và chính sách: Thu hẹp diện thu hồi đất bắt buộc, làm rõ tiêu chí dự án vì lợi ích quốc gia, công cộng; thí điểm cơ chế thỏa thuận tự nguyện, cơ chế góp đất và chia sẻ lợi ích.
2. Đổi mới cơ chế định giá đất bồi thường: Xây dựng cơ chế định giá đất tiệm cận giá thị trường thông qua tổ chức thẩm định giá độc lập; thu hồi phần giá trị địa tô chênh lệch I cho ngân sách Nhà nước để tái đầu tư hạ tầng công cộng.
3. Nâng cao tính minh bạch và sự tham gia: Công khai toàn bộ quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất, danh mục dự án thu hồi, bảng giá đất và phương án bồi thường chi tiết; thực hiện đối thoại trực tiếp và lấy ý kiến thực chất của người dân trước khi phê duyệt dự án.
4. Hoàn thiện chính sách hỗ trợ chuyển đổi nghề và sinh kế lâu dài: Kết hợp bồi thường bằng tiền với đào tạo nghề dài hạn, giới thiệu việc làm tại các khu công nghiệp, hỗ trợ vốn vay ưu đãi và bàn giao đất dịch vụ đúng tiến độ.
5. Tăng cường thanh tra, giám sát và trách nhiệm giải trình: Thiết lập cơ chế giải quyết khiếu nại nhanh chóng, minh bạch; bắt buộc cơ quan quản lý giải trình định kỳ trước Hội đồng nhân dân và người dân về các dự án chậm tiến độ.
6. Kiện toàn tổ chức bộ máy và nâng cao năng lực cán bộ: Sắp xếp chức năng nhiệm vụ giữa các cơ quan tài nguyên môi trường cấp tỉnh, huyện, xã (Sơ đồ 3.1, 3.2, 3.3); bồi dưỡng đạo đức công vụ và năng lực chuyên môn cho đội ngũ làm công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận

• Hệ thống hóa và làm rõ bản chất, nội dung của công tác quản lý Nhà nước trong quá trình thu hồi đất nông nghiệp trên cơ sở tích hợp lý thuyết địa tô (địa tô I, II và tuyệt đối) với khung lý thuyết quản trị Nhà nước tốt (Good Governance).
• Đề xuất khung phân loại dự án thu hồi đất nông nghiệp theo Điều 62 Luật Đất đai 2013 thành hai nhóm (phi kinh tế/công cộng thuần túy và có kèm hoạt động kinh doanh, thương mại) để nhận diện bản chất phân phối địa tô chênh lệch.
• Xây dựng hệ thống 09 tiêu chí khoa học đánh giá công tác quản lý Nhà nước trong thu hồi đất nông nghiệp phù hợp với bối cảnh chuyển đổi kinh tế tại Việt Nam.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

• Cung cấp bức tranh thực nghiệm chi tiết và bộ số liệu khảo sát thực địa (246 hộ dân, 32 cán bộ công chức tại 16 dự án thuộc 04 huyện/thị xã của Hà Nội) về thực trạng quản lý thu hồi đất giai đoạn 2008–2018.
• Làm rõ nguyên nhân căn bản của các xung đột, khiếu nại đất đai tại Hà Nội xuất phát từ chênh lệch giữa giá bồi thường Nhà nước quy định và giá đất thị trường, cũng như sự thiếu hụt các chính sách hỗ trợ sinh kế phi nông nghiệp bền vững.
• Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ, có tính ứng dụng cao cho chính quyền thành phố Hà Nội và các cơ quan lập pháp nhằm đổi mới công tác quản lý đất đai đến năm 2030.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án khảo sát chọn mẫu sơ cấp tại 04 đơn vị hành chính cấp huyện đại diện (Sơn Tây, Thạch Thất, Chương Mỹ, Phú Xuyên) với cỡ mẫu 246 hộ dân và 32 cán bộ xã trong năm 2018; phạm vi nghiên cứu chỉ tập trung vào các dự án phát triển kinh tế – xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng theo Điều 62 Luật Đất đai 2013, chưa bao quát toàn bộ các hình thức thu hồi đất khác.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng quy mô điều tra sang các quận nội thành và các huyện ven đô đang có tốc độ đô thị hóa nhanh khác trên địa bàn Hà Nội.
  • Đánh giá tác động sinh kế dài hạn của hộ nông dân sau 5–10 năm nhận bồi thường và chuyển đổi nghề.
  • Phân tích sâu hơn cơ chế thị trường và quyền phát triển có thể chuyển nhượng khi Luật Đất đai tiếp tục được sửa đổi, bổ sung.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với cơ quan quản lý và hoạch định chính sách: Luận án là tài liệu tham khảo cho Bộ Tài nguyên và Môi trường, HĐND và UBND thành phố Hà Nội, Sở Tài nguyên và Môi trường trong việc hoàn thiện cơ chế xác định giá đất bồi thường, quy trình lấy ý kiến nhân dân và tổ chức đào tạo nghề cho nông dân.
• Đối với nghiên cứu sinh, học viên và giảng viên: Cung cấp khung lý thuyết kết hợp giữa địa tô và quản trị tốt; hệ thống bảng hỏi điều tra xã hội học và phương pháp đánh giá thực trạng quản lý đất đai cấp địa phương.
• Phần đáng tham khảo nhất: Bộ tiêu chí đánh giá tại Chương 2 (Bảng 2.1), bộ số liệu phân tích thực trạng tại Chương 3 (Bảng 3.5 đến Bảng 3.22) và các đề xuất hoàn thiện cơ chế chia sẻ lợi ích tại Chương 4.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án phân loại các dự án thu hồi đất nông nghiệp theo Điều 62 Luật Đất đai 2013 như thế nào?

Luận án căn cứ vào khả năng sinh lợi kinh tế để chia các dự án thành 02 nhóm:

• Nhóm 1 (Phi kinh tế, phi lợi nhuận): Các công trình công cộng thiết yếu (giao thông, trường học, bệnh viện, trạm xử lý chất thải) phục vụ lợi ích cộng đồng hiện hữu từ vốn ngân sách hoặc ODA.
• Nhóm 2 (Có kèm hoạt động kinh doanh, thu lợi nhuận): Các dự án khu đô thị mới, khu công nghiệp, khu chế xuất, hạ tầng kỹ thuật đấu giá có chênh lệch địa tô lớn và tạo lợi nhuận trực tiếp cho chủ đầu tư.

2. Cỡ mẫu và địa bàn điều tra xã hội học của luận án được bố trí ra sao?

Cuộc điều tra sơ cấp được tiến hành trong tháng 7 và tháng 8 năm 2018:

• Địa bàn: 04 đơn vị hành chính cấp huyện (thị xã Sơn Tây, huyện Thạch Thất, huyện Chương Mỹ, huyện Phú Xuyên); mỗi huyện chọn 02 xã (tổng cộng 08 xã); mỗi xã khảo sát 02 dự án (tổng cộng 16 dự án thu hồi đất).
• Cỡ mẫu: Phát và thu thập 246 phiếu điều tra từ các hộ gia đình nông dân bị thu hồi đất và 32 phiếu điều tra từ cán bộ, công chức chính quyền địa phương cấp xã.

3. Lý thuyết địa tô của Karl Marx được tác giả vận dụng giải thích vấn đề gì trong quản lý thu hồi đất?

Tác giả vận dụng để khẳng định:

• Địa tô chênh lệch I (do vị trí và đầu tư xã hội) phải do Nhà nước đại diện điều tiết, phân phối lại cho toàn xã hội.
• Địa tô chênh lệch II (do người sử dụng đầu tư thâm canh) thuộc về người sử dụng đất.
• Địa tô tuyệt đối phát sinh khi chuyển đổi mục đích sử dụng đất thuộc về chủ thể có quyền quyết định mục đích. Việc Nhà nước bồi thường giá đất nông nghiệp thấp nhưng giao nhà đầu tư kinh doanh bất động sản giá cao đã làm chênh lệch địa tô rơi vào tay chủ đầu tư, gây bất công cho người mất đất.

4. Luận án đề xuất các nhóm giải pháp trọng tâm nào để đổi mới công tác quản lý Nhà nước tại Hà Nội đến năm 2030?

Luận án đề xuất 06 nhóm giải pháp: hoàn thiện cơ sở pháp lý (thu hẹp diện thu hồi bắt buộc, áp dụng thỏa thuận/góp đất); đổi mới cơ chế định giá đất tiệm cận thị trường; tăng cường minh bạch và sự tham gia thực chất của người dân; hoàn thiện chính sách hỗ trợ sinh kế lâu dài và đất dịch vụ; tăng cường giám sát, thanh tra và trách nhiệm giải trình; kiện toàn bộ máy và nâng cao năng lực cán bộ chuyên môn.

---

Kết luận

Luận án của tác giả Phạm Ngọc Hương Quỳnh là công trình nghiên cứu hệ thống về quản lý Nhà nước trong quá trình thu hồi đất nông nghiệp trên địa bàn Hà Nội giai đoạn 2008–2018. Tác giả đã kết hợp lý thuyết địa tô kinh điển và chuẩn mực quản trị Nhà nước tốt để xây dựng khung đánh giá thực nghiệm đa chiều. Kết quả nghiên cứu chỉ ra những bất cập căn bản trong phân phối địa tô và bảo đảm sinh kế cho nông dân, đồng thời cung cấp hệ thống giải pháp đồng bộ định hướng đến năm 2030 cho công tác quản lý đất đai tại Thủ đô.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC TRONG QUÁ TRÌNH THU HỒI ĐẤT NÔNG NGHIỆP 1. Tổng quan các nghiên cứu ở nước ngoài về quản lý Nhà nước trong quá trình thu hồi đất nông nghiệp 1. Các nghiên cứu về vai trò và nội hàm của quản lý Nhà nước trong quá trình thu hồi đất nông nghiệp Khi nghiên cứu về quản lý Nhà nước trong quá trình thu hồi đất NN, không thể không nhắc tới lý thuyết địa tô. Lý thuyết này đã đưa ra quan điểm về nguồn gốc giá cả ruộng đất, khẳng định vai trò và chỉ ra chức năng của Nhà nước trong việc điều tiết các mối quan hệ và lợi ích về đất đai trong quá trình sử dụng và chuyển đổi đất đai.

Cụ thể, năm 1776, Adam Smith, nhà kinh tế học thuộc trường phái kinh tế học cổ điển, đã đưa ra quan điểm về địa tô, giải thích về lợi nhuận có được từ nguồn tài nguyên đất, và tạo nền móng xây dựng lý thuyết kinh tế về đất đai. Trong tác phẩm “Của cải của các dân tộc”, ông cho rằng đất đai là nguồn lực ổn định và lâu dài, địa tô của đất công chính là nguồn thu chính cho chi tiêu công ở nhiều quốc gia lớn. Do đó, đất đai được coi như là nguồn gốc đem lại sự giàu có của các dân tộc [32]. Đến năm 1817, nhà kinh tế học David Ricardo, trong tác phẩm “Những nguyên lý của kinh tế chính trị học và thuế khóa”, đã đưa ra hệ thống thuế về đất đai, đây là nguồn thu thuận tiện, ổn định, lâu dài cho các quốc gia từ đất [57].

Tiếp tục kế thừa và phát triển lý thuyết địa tô là Karl Marx. Học thuyết “giá trị thặng dư trong sản xuất NN” đã được ông phát triển dựa trên lý luận kinh tế về địa tô của Adam Smith và David Ricardo. Trong bộ Tư bản (xuất bản lần đầu vào năm 1867), Karl Marx khẳng định, đất đai tự nó không tạo ra giá trị, chính luồng thu nhập từ đất mang lại giá trị cho đất đai [33]. Giá trị đất đai, về bản chất, là giá trị địa tô tư bản hóa.

Theo ông, có 03 loại địa tô tồn tại, trong đó mỗi loại có nguồn gốc và vai trò riêng có của nó. Mỗi mảnh đất có giá trị cao hay thấp cũng như giá cả của mỗi mảnh đất trên thị trường luôn luôn phụ thuộc và thay đổi theo sự thay đổi của cả 03 loại địa tô này. (i) Địa tô chênh lệch I. Loại địa tô này có được nhờ vào những điều kiện thuận lợi vốn có của đất đai như độ phì nhiêu màu mỡ, sự đồng bộ của hệ 10 thống hạ tầng, sự tiếp cận thuận lợi, và lợi thế về điều kiện vị trí.

Do địa tô chênh lệch I của những khu vực đất đai có vị trí và điều kiện thuận lợi cao hơn nên giá trị đất đai tại vị trí đó cao hơn. Những yếu tố làm thay đổi giá trị địa tô chênh lệch I thường do xã hội mang lại, bao gồm: sự cải tạo, xây dựng cơ sở hạ tầng, cải thiện các điều kiện môi trường, phát triển các hoạt động kinh tế xã hội. (ii) Địa tô chênh lệch II. Đây là lợi ích có được từ đất đai nhưng do người sử dụng biết cách đầu tư sử dụng một cách hợp lý tạo ra.

Do vậy, cùng một vị trí và điều kiện tương đồng, những chủ đầu tư có kinh nghiệm, trình độ, và uy tín sẽ tạo ra luồng thu nhập từ đất đai cao hơn, làm cho lại giá trị đất đai cao hơn. Chính địa tô chênh lệch II đã mang lại giá trị cao hơn đó. (iii) Địa tô tuyệt đối. Mặc dù không tính đến sự khác nhau về các yếu tố vị trí và điều kiện thuận lợi, không tính đến sự khác nhau về trình độ của người sử dụng đất, bất cứ một mảnh đất nào, cũng có thể mang lại một luồng thu nhập cao hơn so với các hoạt động không sử dụng đất.

Địa tô tuyệt đối của đất đai thể hiện qua luồng giá trị cao hơn đó. Vai trò đóng góp của đất đai làm gia tăng lợi nhuận cho mỗi hoạt động kinh tế xã hội thể hiện địa tô tuyệt đối. Địa tô tuyệt đối không phụ thuộc vào điều kiện vị trí đất đai cũng như trình độ của người sử dụng, mà tùy thuộc vào vai trò của đất đai trong mỗi hoạt động kinh tế xã hội. Nhà nước với tư cách là chủ thể quản lý, thực hiện chức năng quản lý của mình trong quá trình sử dụng và chuyển đổi đất đai thông qua việc điều tiết và phân phối các loại địa tô này.

Theo Karl Marx, lợi ích mang lại từ địa tô chênh lệch I phải được phân phối chung cho xã hội, mà Nhà nước là đại diện. Nhà nước có chức năng điều tiết và phân phối địa tô chênh lệch I, tạo ra sự công bằng, bình đẳng về lợi ích giữa những người sử dụng đất có điều kiện, vị trí khác nhau. Tương tự, về nguyên tắc, địa tô chênh lệch II sẽ thuộc về người tạo ra nó - là người sử dụng đất. Nhà nước cần thiết ban hành chính sách phân phối địa tô chênh lệch II để khuyến khích người sử dụng sử dụng đất hợp lý và có hiệu quả hơn.

Cuối cùng, địa tô tuyệt đối trong mỗi hoạt động kinh tế - xã hội khác nhau sẽ khác nhau và thay đổi khi Nhà nước cho phép thay đổi mục đích sử dụng đất. Do đất đai có giới hạn về diện tích bề mặt cũng như giới hạn về quỹ đất dành cho mỗi mục đích sử dụng, nên địa tô tuyệt đối có tác dụng hạn chế sự gia tăng quy mô sử dụng đất và thuộc về người có quyền quyết định mục đích sử dụng đất. 11 Như vậy, Nhà nước sẽ đóng vai trò quan trọng, và với vai trò là chủ thể quản lý, thực hiện chức năng điều tiết của mình thông qua việc ban hành và thực thi các chính sách cũng như các công cụ khác nhằm phân phối địa tô trong quá trình sử dụng và chuyển đổi đất đai. Trong quá trình phát triển kinh tế thế giới, kinh nghiệm các nước cho thấy rằng ĐTH và tăng trưởng kinh tế nhanh luôn đi cùng với việc chuyển đổi đất đai từ khu vực NN sang công nghiệp, cơ sở hạ tầng và nhà để ở.

Mặc dù thu hồi đất NN để chuyển sang mục đích khác là quá trình tất yếu, và đặc biệt, đối với nhiều nước đang phát triển, đây được coi giống như là một trong những cách tiếp cận để loại bỏ đói nghèo nông thôn; thì vẫn có hai luồng quan điểm ủng hộ và phản đối quá trình chuyển đổi này. Trong đó, vai trò và nội hàm của công tác quản lý Nhà nước cũng được thể hiện khác nhau đối với hai luồng tư tưởng này. Theo quan điểm những nhà ủng hộ nông thôn và phản đối việc thu hồi đất NN để chuyển sang mục đích khác, việc chuyển đổi này có tác động tiêu cực tới nông dân như việc làm và thu nhập, và và tác động tiêu cực tới an ninh lương thực của cộng đồng. Các tác giả ủng hộ quan điểm này cho rằng, Nhà nước, lúc này cần thực hiện chức năng định hướng để nền kinh tế phát triển theo đúng hướng, tránh những tác động tiêu cực gây ra; và giải quyết những bất cập trong quá trình chuyển đổi đất đai.

Quan điểm này được thấy trong các tác phẩm của các tác giả của Trung Quốc và Ấn Độ - những quốc gia có bối cảnh ĐTH nhanh. Acharya, năm 2010, với bài viết “Policy of Land Acquisition and Development: Analysis of an Indian Experience”; Nelson Chan, năm 2003, với bài viết “Land Acquisition Compensation in China – Problems & Answers”; hay Chen Jie, năm 2007, với bài viết “Rapid urbanization in China: A real challenge to soil protection and food security” [76], [77], [86]. Ngược lại, nhóm các nhà ủng hộ sự phát triển đô thị, thì chỉ ra rằng quá trình thu hồi đất NN để chuyển sang mục đích khác có thể mang tới những tác động tiêu cực về việc làm NN và thiếu hụt lương thực, nhưng bằng cách cải tiến công nghệ, thâm canh sản xuất NN và tạo ra việc làm mới trong khu vực phi NN thì có thể được bù đắp được những tác động tiêu cực trên. Các tác giả theo quan điểm này nhấn mạnh đến nội dung quản lý của Nhà nước là ban hành và thực hiện 12 các chính sách phân phối đất, hỗ trợ, tạo điều kiện cho quá trình thu hồi đất NN và chuyển dịch đất đai diễn ra thuận lợi, và phân phối lợi ích từ đất sao cho hợp lý giữa các chủ thể trong quá trình chuyển đổi đất đai.

Nhà nước thực hiện việc điều tiết phần giá trị đất đai tăng lên do sự thay đổi mục đích sử dụng đất trong quá trình chuyển đổi đất NN sang sử dụng cho mục đích khác sẽ tạo nên sự bình đẳng, công bằng về lợi ích của những người sử dụng đất khác nhau khi điều kiện đất đai thay đổi. Quan điểm này được thể hiện bởi Benedict J Tria Kerkvlite, trong bài viết “Agricultural land in Vietnam: markets tempered by family, community and socialist practices”, năm 2005; Xiang zheng Denga, Jikun Huang, Scott Rozelle, Emi Uchida, năm 2006, với bài viết “Cultivated land conversion and potential agricultural productivity in China”; hay Jonathan Rigg, “Land, farming, livelihoods, and poverty: Rethinking the links in the rural South”, năm 2006 [78], [89], [93]. Các nghiên cứu về cách thức và thực tiễn quản lý Nhà nước trong quá trình thu hồi đất nông nghiệp Trước tiên phải nhắc tới quan điểm của Karl Marx về cách thức Nhà nước điều tiết và quản lý đất đai khi nghiên cứu về bản chất của địa tô. Ông cho rằng Nhà nước cần loại bỏ chế độ sở hữu tư nhân về đất đai, có như vậy mới loại bỏ được địa tô tuyệt đối, và giảm chi phí cho người sử dụng đất [33].

Chỉ cần pháp luật chấp nhận chế độ sở hữu Nhà nước hoặc sở hữu toàn dân về đất đai là loại bỏ được chế độ sở hữu tư nhân về đất đai. Tất cả các nước thuộc khối xã hội chủ nghĩa trước đây đều xây dựng pháp luật trên nguyên tắc của chế độ sở hữu Nhà nước hoặc toàn dân về đất đai. Theo họ, trong quá trình chuyển đổi đất đai, chế độ sở hữu toàn dân về đất đai chính là cơ sở pháp lý để Nhà nước thực hiện cơ chế thu hồi đất bắt buộc. Trong những nghiên cứu gần đây, quan điểm và thực tiễn quản lý Nhà nước để giải quyết lợi ích và quan hệ đất đai trong quá trình thu hồi đất NN trên thế giới, đã được nhiều tác giả mô tả.