Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG BÁO CHÍ TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH 1.1 Báo chí và các vấn đề liên quan 1.1 Khái niệm về báo chí Báo chí là hiện tượng xã hội phổ biến, phát triển từng ngày và tác động, chi phối đến mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Nhưng cho đến nay chưa có sự thống nhất ở mức độ tương đối về khái niệm này. Theo triết học cổ Hy Lạp: “Chữ báo chí xuất phát từ chữ information có nghĩa là thông tin, thông báo, báo tin và được hiểu như việc tạo ra hình thái giúp cho sự hiểu biết của con người về thế giới xung quanh đang tồn tại bằng việc lấy hiện thực khách quan để phản ánh một cách liên tục, xuyên suốt trong quan hệ chặt chẽ giữa nhà báo - tác phẩm - công chúng” [16, tr. Ở Việt Nam hiện nay, các sách lý luận báo chí tiếng Việt chưa thống nhất định nghĩa hay quan điểm về báo chí.
Theo Đại Từ điển tiếng Việt: báo chí là “các loại báo và tạp chí” nói chung; Từ điển tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học: báo chí là “báo và tạp chí; xuất bản phẩm định kỳ”. Một số quan điểm khác thì không định nghĩa báo chí riêng biệt mà gắn liền báo chí với truyền thông. Ở cách hiểu này, trong Từ điển tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học do Hoàng Phê năm 2005 [10, tr.1053], định nghĩa báo chí truyền thông hiểu theo nghĩa chung nhất và trừu tượng nhất là “quá trình truyền dữ liệu giữa các đơn vị chức năng”. Còn tác giả Trần Hữu Quang trong cuốn Xã hội học truyền thông đại chúng khẳng định: “Báo chí truyền thông là một quá trình truyền đạt, tiếp nhận và trao đổi thông tin nhằm thiết lập các mối quan hệ giữa con người với con người” [10, tr.
13 Báo chí có nhiều cách tiếp cận không giống nhau trong các xã hội có thể chế chính trị khác nhau. Nguyễn Văn Dững đã đề cập đến hai quan niệm khác nhau về báo chí [6, tr 9]. Một là, theo quan điểm nổi trội nhất của giai cấp tư sản, báo chí là phương tiện thông tin, thông tin - sự kiện, khách quan, độc lập và không phục thuộc vào chính trị; là quyền lực thứ tư (giám sát của ba quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp). Hai là, theo quan điểm của giai cấp vô sản, báo chí là công cụ tuyên truyền, là phương tiện đấu tranh giai cấp trên mặt trận tư tưởng - văn hóa; báo chí là bộ phận không thể tách rời trong bộ máy tổ chức của Đảng Cộng sản; là cơ quan ngôn luận của tổ chức Đảng.
Đây là hai quan điểm khác nhau, một thì quá nhấn mạnh đến tính quyền lực của báo chí, một lại quá nhấn mạnh đến tính chính trị của báo chí. Trong điều kiện phát triển k thuật và công nghệ truyền thông với sự hỗ trợ tối đa cho truyền thông liên cá nhân và tạo ra siêu liên kết, mạng Internet phát triển, dân trí ngày càng nâng cao và dân chủ mở rộng,…khái niệm báo chí công dân và nhà báo công dân xuất hiện và phát triển ở các nước phương Tây. Nhưng ở Việt Nam, báo chí công dân và nhà báo công dân chưa được pháp luật thừa nhận. Nhìn chung, những khái niệm, cách hiểu trên về báo chí được đưa ra như một sự cố gắng để khẳng định nội hàm cơ bản của báo chí.
Theo đó, báo chí là một trong những phương tiện truyền thông đại chúng truyền đạt thông tin về các vấn đề diễn ra trong đời sống xã hội một cách trung thực, chính xác, nhanh chóng đến đông đảo công chúng và là diễn đàn của nhân dân. Tuy nhiên, trong một phạm vi nhất định, đây là định nghĩa khá rộng và chưa biểu thị hết các loại hình báo chí đang hiện diện trong xã hội và các loại hình ấy được hiểu như thế nào, diễn đạt ra sao. Từ những định nghĩa trên, tại Điều 3 Luật báo chí 2016 quy định: "Báo chí là sản phẩm thông tin về các sự kiện, vấn đề trong đời sống xã hội thể hiện 14 bằng chữ viết, hình ảnh, âm thanh, được sáng tạo, xuất bản định kỳ và phát hành, truyền dẫn tới đông đảo công chúng thông qua các loại hình báo in, báo nói, báo hình, báo điện tử" [11, tr. Như vậy, Điều 3 Luật báo chí 2016 đã chỉ rõ các loại hình báo chí trong xã hội và sẽ làm căn cứ chủ yếu để tìm hiểu tất cả các nội dung liên quan đến quản lý nhà nước đối với hoạt động báo chí.2 Phân loại báo chí Hiện nay, theo quy định của Luật báo chí 2016, báo chí nước ta được chia thành 4 loại hình báo chí như sau: - Báo in: là loại hình báo chí sử dụng chữ viết, tranh, ảnh, thực hiện bằng phương tiện in để phát hành đến bạn đọc, gồm báo in, tạp chí in.
Báo in có ưu thế là có thể thông tin, phân tích, giải đáp những vấn đề phức tạp một cách hệ thống, sâu sắc với độ tin cậy cao; người đọc có thể hoàn toàn chủ động về không gian, thời gian trong việc tiếp nhận thông tin; đa dạng về chủng loại, từ nhật báo, tuần báo đến tạp chí và là biểu tượng của văn hóa đọc. Đây là hình thức truyền thống và lâu đời nhất của báo chí và được sử dụng rộng rãi phổ biến; hiện nay đang được nâng cao chất lượng cả về hình thức và nội dung, đáp ứng ngày càng tốt hơn nhu cầu thông tin của nhân dân. Tuy nhiên, hạn chế lớn nhất của báo in chính là khả năng phát tán thông tin chậm hơn, hẹp hơn. Chu kỳ xuất bản hiện nay ngắn nhất là 24 đến 12 giờ, trong khi tốc độ phát triển cuộc sống ngày càng nhanh, nhu cầu thông tin của công chúng đòi hỏi phải được cập nhật thường xuyên, liên tục.
Báo nói: là loại hình báo chí sử dụng tiếng nói, âm thanh, được truyền dẫn, phát sóng trên các hạ tầng kỹ thuật ứng dụng công nghệ khác nhau. Báo nói - phát thanh có những thế mạnh mà các phương tiện truyền thông trước nó không thể có được. Phát thanh vốn được đánh giá là phương tiện thông tin đại chúng nhanh nhất, cơ động nhất có thể nghe được dù ở bất kỳ đâu và được tiếp nhận đồng thời. Báo in chỉ cho phép tiếp nhận từng người một, đơn lẻ, 15 còn phát thanh thì hàng triệu người có thể cùng nghe, cùng theo dõi.
Chất liệu chính của phát thanh là nghệ thuật sử dụng lời nói, tiếng động và âm nhạc trong việc tái hiện cuộc sống hiện thực. Do k thuật đơn giản, ngôn ngữ trực diện nên mỗi khi có sự kiện gì xảy ra thì thông tin qua phát thanh thường được đón nhận sớm bởi tính nhanh nhạy, chính xác, và cách nêu vấn đề trực diện. Trong thời kỳ công nghệ thông tin, Internet phát triển, phát thanh hiện đại với sự hỗ trợ của k thuật, công nghệ số đã và đang thể hiện năng lực thích nghi, biến đổi nhằm thỏa mãn nhu cầu tiếp nhận thông tin của đại bộ phận công chúng. Tuy nhiên, phát thanh cũng có những hạn chế là thông tin lại phụ thuộc vào thời gian, tức là người nghe phải nghe chương trình một cách tuần tự từ đầu đến cuối một cách hoàn toàn bị động; thông tin tiếp nhận qua phát thanh dễ quên, khả năng lưu giữ thông tin qua radio khó khăn và hạn chế.
- Báo hình: là loại hình báo chí sử dụng hình ảnh là chủ yếu, kết hợp tiếng nói, âm thanh, chữ viết, được truyền dẫn, phát sóng trên các hạ tầng kỹ thuật ứng dụng công nghệ khác nhau. Báo hình - truyền hình là kênh truyền thông đại chúng ra đời sau, kế thừa được thế mạnh của các kênh trước đó, như báo in, phát thanh, giúp chuyển tải thông điệp bằng hình ảnh sinh động với nhiều màu sắc khác nhau từ cuộc sống. Nhờ thế, truyền hình thu hút được khán giả ở nhiều độ tuổi, nhiều thành phần, nhiều trình độ, nhiều quan điểm chính trị khác nhau. Truyền hình không chỉ là kênh báo chí - truyền thông, truyền hình là sân khấu, sân chơi của mọi người, là trường học, là nhà văn hóa,…truyền hình là sự tổng hợp của tất cả các loại hình thông tin, giải trí, khoa học, giáo dục,… Trong xu thế phát triển của công nghệ truyền thông, các chương trình truyền hình thực tế, truyền hình trực tiếp, truyền hình tương tác cho phép khán giả tham gia trực tiếp vào các chương trình, trò chơi trên truyền hình, làm tăng tính tương tác và sức hấp dẫn đối với công chúng.
Ngày nay, truyền hình có thể 16 phát trên mạng Internet giúp khán giả có thể chủ động xem các chương trình mà họ thích, vào thời điểm mà họ muốn,.nhờ các tính năng mới này truyền hình đang ngày càng thu hút được nhiều khán giả. Tuy nhiên, chi phí sản xuất chương trình truyền hình thường tốn kém; muốn tiếp nhận chương trình truyền hình phải có máy thu và với mức sống thấp như các vùng sâu, vùng xa của Việt Nam vẫn đang là vấn đề nan giải mặc dù hiện nay Nhà nước có nhiều chính sách để hỗ trợ cho các đối tượng này. Báo điện tử: là loại hình báo chí sử dụng chữ viết, hình ảnh, âm thanh, được truyền dẫn trên môi trường mạng, gồm báo điện tử và tạp chí điện tử. Báo điện tử là loại hình báo chí - truyền thông tồn tại, phát triển trên mạng Internet toàn cầu.
Là kênh truyền thông đặc thù ra đời sau, báo điện tử đã hội tụ được nhiều ưu điểm nổi trội của các kênh truyền thông trước đó như: khả năng kết nối và truyền tải thông tin lớn với tốc độ nhanh, không có giới hạn địa lý; tính tương tác cao, ngay tức thì người đọc có thể phản hồi ý kiến về nội dung bài báo và các ý kiến được thực hiện trực tuyến; là kênh truyền thông có khả năng thu hút, lôi kéo đông đảo người dân tham gia, hình thành dư luận xã hội nhanh và mạnh mẽ. Tuy nhiên, báo điện tử cũng có những hạn chế nhất định như: độ tin cậy của thông tin trên báo điện tử không cao vì nhiều nguồn tin không rõ ràng; nhiều nhà báo sử dụng thông tin từ mạng xã hội chưa được kiểm chứng để biến thành tin tức, bài vở đưa lên trang báo đang trở thành một xu hướng "tác nghiệp" mới. Từ sự tùy tiện này, họ không chỉ bỏ qua vai trò xã hội nghề nghiệp, mà còn vi phạm đạo đức nghề nghiệp, trực tiếp làm suy giảm niềm tin trong người đọc.