Chương 1. Cơ sở lý luận của pháp luật về vai trò báo chí trong PCTN. Thực trạng pháp luật về vai trò báo chí trong PCTN ở Việt Nam hiện nay. Quan điểm và giải pháp hoàn thiện pháp luật về vai trò báo chí trong PCTN ở Việt Nam trong thời gian tới.
Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ VAI TRÒ BÁO CHÍ TRONG PHÒNG, CHỐNG THAM NHŨNG 1. Vai trò báo chí trong phòng, chống tham nhũng 1. Báo chí Báo chí là một thuật ngữ trong tiếng Việt, được sử dụng để mô tả toàn bộ hệ thống các tờ báo, tạp chí và các phương tiện truyền thông khác mà chuyên nghiệp hóa trong việc thu thập, biên tập, phổ biến thông tin và tin tức đến công chúng. Báo chí đóng một vai trò quan trọng trong việc cung cấp thông tin, giáo dục và góp phần định hình ý kiến công dân trong một xã hội.
Báo chí trong thế kỷ XX được đánh dấu bằng ý thức chuyên nghiệp ngày càng tăng. Có bốn yếu tố quan trọng trong xu hướng này đó là: (1) tổ chức ngày càng tăng của các nhà báo làm việc, (2) giáo dục chuyên ngành báo chí, (3) tài liệu ngày càng phát triển, đề cập đến lịch sử, các vấn đề và kỹ thuật truyền thông đại chúng và (4) ý thức trách nhiệm xã hội ngày càng cao của các nhà báo. 11 Trong thập kỷ thứ hai của thế kỷ XXI, các nền tảng truyền thông xã hội nói riêng đã tạo điều kiện cho sự lan truyền của “tin tức giả” có định hướng chính trị, một loại thông tin sai lệch được tạo ra bởi các trang thông tin điện tử vì lợi nhuận, giả làm tổ chức tin tức hợp pháp và được thiết kế để thu hút (và đánh lừa) một số người nhất định. Ví dụ, trong chiến dịch tranh cử tổng thống Mỹ năm 2016 và sau khi đắc cử tổng thống năm đó, Donald J.
Trump thường xuyên sử dụng thuật ngữ “tin giả” để chê bai các bản tin, kể cả của các tổ chức truyền thông có uy tín và không có uy tín, mà chứa thông tin tiêu cực về ông ta [14]. Báo chí là phương tiện thông báo, thông tin thời sự về những sự việc mới diễn ra hàng ngày cho nhiều người biết, là phương tiện giao tiếp đại chúng, là diễn đàn cung cấp, trao đổi và chia sẻ thông tin trên phạm vi rộng rãi. Theo Điều 3 Luật Báo chí năm 2016: Báo chí là sản phẩm thông tin về các sự kiện, vấn đề trong đời sống xã hội, thể hiện bằng chữ viết, hình ảnh, âm thanh, được sáng tạo, xuất bản định kỳ và phát hành truyền dẫn tới đông đảo công chúng thông qua các loại hình báo in, báo nói, báo hình, báo điện tử. Luật Báo chí Việt Nam khẳng định, báo chí là cơ quan ngôn luận của Đảng, Nhà nước, tổ chức chính trị xã hội, là diễn đàn của nhân dân, báo chí cung cấp những thông tin cần thiết trong đời sống xã hội đến nhân dân [64].
Báo chí hiện nay có 4 loại hình: báo in, báo nói (phát thanh), báo hình (truyền hình) và báo điện tử (báo mạng). Từ những phân tích ở trên, tác giả đưa ra khái niệm: Báo chí là một hệ thống các phương tiện truyền thông đại chúng, bao gồm các tờ báo, tạp chí, truyền hình, radio và các nền tảng truyền thông trực tuyến, nhằm thu thập, xử lý và phổ biến tin tức đến độc giả, người nghe hoặc người xem. Báo chí đóng một vai trò quan trọng trong việc cung cấp thông tin, giáo dục và góp phần 12 định hình ý kiến công dân trong một xã hội. Tham nhũng và phòng, chống tham nhũng 1.
Tham nhũng Theo Từ điển Tiếng Việt, “tham nhũng là lợi dụng quyền hạn để nhũng nhiễu dân và lấy của dân” [1, tr. Theo Từ điển Oxford: “tham nhũng là sự bóp méo hoặc phá hoại tính liêm chính trong thực hiện công vụ bởi hối lộ hay thiên vị”. Từ điển Bách khoa của Cộng hòa Liên bang Đức giải thích: “tham nhũng là hiện tượng mất phẩm chất, hối lộ, đút lót thường xảy ra đối với công chức có quyền hành”. Lênin: “Tham nhũng là lợi dụng vị trí hoạt động để làm lợi cho cá nhân.
Những cán bộ, công chức nhà nước khi đã biến mình thành kẻ quan liêu sẽ chỉ chăm chăm tới tư lợi mà không đếm xỉa đến lợi ích của nhà nước, của nhân dân và xã hội. Cả quan liêu và tham nhũng đều có nét tương đồng là: lợi dụng chức quyền, vị trí hoạt động để tư lợi cá nhân, làm suy giảm quyền lực nhà nước [3]. Công ước của Liên hợp quốc về chống tham nhũng (UNCAC) không đưa ra khái niệm cụ thể thế nào là tham nhũng, chỉ xác định các hành vi được coi là tham nhũng, bao gồm: hối lộ, tham ô, biển thủ hoặc các dạng chiếm đoạt tài sản của công chức, lợi dụng ảnh hưởng để tư lợi [7]. Các quy định đó đã thể hiện được đầy đủ nhất về những hành vi tham nhũng trong cả khu vực công và khu vực tư, được xem là phù hợp với nghiên cứu của các nhà khoa học trên thế giới về khái niệm tham nhũng.
Công ước chống tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia (CTOC) cũng không đưa ra định nghĩa thế nào là tham nhũng, mà chỉ quy định nghĩa vụ của các quốc gia cần tội phạm hóa các hành vi tham nhũng, gồm hành vi đưa hối lộ và nhận hối lộ. Hành vi tham nhũng gắn liền với nhóm hành vi hối lộ trong khu vực công, không quy định về tham nhũng trong khu vực tư. 13 Khoản 1 Điều 3 Luật phòng, chống tham nhũng (PCTN) năm 2018 quy định: “Tham nhũng là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn đó vì vụ lợi”. Định nghĩa tham nhũng này cũng giống như quan điểm về tham nhũng của các nhà khoa học, tổ chức quốc tế, đó là xem tham nhũng có bản chất là các hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn để trục lợi cho bản thân và người khác.
Tham nhũng là một vấn đề nghiêm trọng và phổ biến trong nhiều quốc gia trên thế giới, ảnh hưởng tiêu cực đến sự công bằng, phát triển kinh tế - xã hội. Tham nhũng có thể xảy ra ở nhiều lĩnh vực khác nhau như chính trị, kinh tế, hành chính công, y tế, giáo dục, và cả trong các tổ chức phi lợi nhuận. Các hành vi tham nhũng thông thường bao gồm nhận hoặc đòi hối lộ, gian lận, lạm dụng quyền lực để tạo thuận lợi cho bản thân hoặc nhóm người liên quan mà không tuân thủ đạo đức, luật lệ và nguyên tắc công bằng. Tham nhũng không chỉ ảnh hưởng đến sự uy tín của cơ quan, tổ chức mà còn gây tổn thất lớn đối với kinh tế và xã hội.
Chính phủ các nước đã có nhiều nỗ lực để ngăn chặn và kiểm soát tham nhũng, bao gồm việc thiết lập các cơ quan giám sát, việc tăng cường minh bạch trong quản lý và sử dụng nguồn lực công và việc hoàn thiện pháp luật. Từ những phân tích ở trên, tác giả rút ra khái niệm tham nhũng là hành vi lạm dụng quyền lực hoặc vị trí có ảnh hưởng để thu được lợi ích cá nhân, có thể là tiền bạc, hay lợi ích vật chất hoặc phi vật chất khác, một cách trái pháp luật và trái đạo đức xã hội. Phòng, chống tham nhũng Ngay sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Mười Nga (1917), V. Lênin đã sớm phát hiện rằng: “Hiện giờ có ba kẻ thù chính đang đứng trước mỗi người, bất kể người đó làm việc gì, ở cương vị nào… kẻ thù thứ nhất - tính kiêu ngạo cộng sản chủ nghĩa; kẻ thù thứ hai - nạn mù chữ; kẻ thù thứ ba 14 - nạn hối lộ” [4].Lênin cũng chỉ ra rằng, tham nhũng làm suy yếu Đảng, làm suy giảm quyền lực của Nhà nước.
Lênin yêu cầu phải tăng cường kỷ luật trong Đảng, xử thật nặng, thật nghiêm những kẻ tham nhũng, đưa và nhận hối lộ trong Đảng, trong Nhà nước để nêu gương. Kế thừa, vận dụng và phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin vào điều kiện cụ thể của Việt Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh gọi là tham ô, ít khi dùng cụm từ “tham nhũng”, nhưng nghĩa cơ bản của hai cụm từ “tham ô”, “tham nhũng” gần giống nhau, ở chỗ “lấy của công dùng vào việc tư” [5]. Chủ tịch Hồ Chính Minh định nghĩa tham ô là ăn cắp của công, là gian lận; đục khoét của nhân dân; ăn bớt của bộ đội; tiêu ít mà khai nhiều, lợi dụng của chung để làm quỹ riêng; khai gian, lậu thuế… Theo Công ước của Liên hiệp quốc về chống tham nhũng, tham nhũng là mối đe dọa đối với sự ổn định và an ninh xã hội, xói mòn các thể chế và các giá trị dân chủ, các giá trị đạo đức, công lý và gây tổn hại đến sự phát triển bền vững của các quốc gia [7]. Vì vậy, chống tham nhũng là việc ngăn ngừa và xóa bỏ tham nhũng.
Đây không chỉ là trách nhiệm của riêng mỗi quốc gia mà là vấn đề quốc tế. Do đó, các quốc gia phải hợp tác với nhau và thu hút sự tham gia của các tổ chức xã hội và cộng đồng vào hoạt động PCTN. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII đã đề ra chủ trương về phát huy sức mạnh tổng hợp của các tổ chức chính trị - xã hội, các tổ chức xã hội, các cơ quan báo chí, đài truyền hình, các doanh nghiệp và nhân dân tham gia vào công cuộc đấu tranh PCTN. Đảng Cộng sản Việt Nam xem đấu tranh PCTN là sự nghiệp của toàn dân.
Quan điểm này được thể hiện rất rõ trong Văn kiện: “Nâng cao vai trò phát huy tính tích cực, chủ động và phối hợp của Mặt trận Tổ quốc, tổ chức chính trị xã hội, nhân dân, doanh nghiệp, báo chí trong phát hiện, đấu tranh phòng, chống tham nhũng” [8]. 15 Thực hiện chủ trương, quan điểm của Đảng về PCTN, Quốc hội đã ban hành một số văn bản quy phạm pháp luật về PCTN, như: Luật sửa đổi bổ sung một số điều của Luật PCTN năm 2012 và ngày 20/11/2018 Quốc hội lại tiếp tục ban hành Luật PCTN năm 2018 sửa đổi. Đặc biệt tại khoản 2 Điều 8 Hiến pháp năm 2013 đã khẳng định: "Các cơ quan nhà nước, cán bộ, công chức, viên chức phải. kiên quyết đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí và mọi biểu hiện quan liêu, hách dịch, cửa quyền".
Qua phân tích, tác giả rút ra khái niệm Phòng, chống tham nhũng là tổng hợp các biện pháp, chính sách và hoạt động nhằm ngăn chặn, giảm thiểu và loại bỏ tham nhũng từ các lĩnh vực khác nhau trong xã hội.