Tổng quan luận án

Giáo dục đại học giữ vai trò then chốt trong việc đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, chuyển giao tri thức khoa học và công nghệ nhằm phục vụ mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội. Trong hệ thống các yếu tố cấu thành chất lượng giáo dục đại học, đội ngũ giảng viên là lực lượng trực tiếp quyết định sự thành bại của quá trình đào tạo và nghiên cứu khoa học. Tuy nhiên, thực tiễn phát triển giáo dục đại học tại Việt Nam cho thấy chất lượng đào tạo nhìn chung chưa đáp ứng tương xứng với yêu cầu thực tế; một trong những nguyên nhân căn bản bắt nguồn từ những hạn chế trong quản lý nhà nước về giáo dục đại học và quản lý nội bộ của các cơ sở đào tạo.

Hoạt động quản lý nhà nước đối với giảng viên các trường đại học công lập còn gặp nhiều bất cập do hệ thống văn bản quy phạm pháp luật điều chỉnh còn phân tán, chồng chéo giữa pháp luật về viên chức, giáo dục, giáo dục đại học, lao động và bảo hiểm xã hội. Công tác quản lý nhân sự tại các trường đại học công lập vẫn nặng về thủ tục hành chính, chưa bắt kịp tiến trình đổi mới cơ chế tự chủ đại học. Việc nghiên cứu một cách hệ thống, chuyên sâu dưới góc độ khoa học pháp lý về quản lý nhà nước đối với đội ngũ giảng viên đại học công lập là yêu cầu cấp thiết nhằm cung cấp luận cứ khoa học cho việc hoàn thiện thể chế và nâng cao hiệu lực quản lý.

Thông tin tổng quan Nội dung chi tiết
Tên đề tài Quản lý nhà nước đối với giảng viên các trường đại học công lập ở Việt Nam hiện nay
Tác giả Phạm Thị Minh Thùy
Người hướng dẫn khoa học PGS.TS. Lê Thị Hương
Cơ sở đào tạo Học viện Khoa học Xã hội – Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam
Ngành đào tạo Luật Hiến pháp và Luật Hành chính
Mã số ngành 9 38 01 02
Năm hoàn thành 2020

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích tổng quát của luận án là nghiên cứu xây dựng luận cứ khoa học và thực tiễn cho việc đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước đối với đội ngũ giảng viên các trường đại học công lập, đáp ứng yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện chất lượng hoạt động giáo dục đại học ở Việt Nam hiện nay.

Để đạt được mục đích trên, luận án xác định ba nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

  1. Nghiên cứu làm sáng tỏ các khía cạnh lý luận liên quan đến quản lý nhà nước đối với đội ngũ giảng viên các trường đại học công lập ở Việt Nam.
  2. Nghiên cứu thực trạng quản lý nhà nước đối với đội ngũ giảng viên các trường đại học công lập ở Việt Nam; từ đó xác định những vấn đề đặt ra cần giải quyết nhằm đổi mới công tác quản lý.
  3. Nghiên cứu xác định quan điểm và đề xuất hệ thống giải pháp đổi mới quản lý nhà nước đối với đội ngũ giảng viên các trường đại học công lập ở Việt Nam hiện nay.

Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu

Luận án tập trung giải quyết ba nhóm câu hỏi nghiên cứu chính:

  1. Quản lý nhà nước đối với giảng viên các trường đại học công lập là gì, được tổ chức thực hiện như thế nào? Những yếu tố nào ảnh hưởng đến công tác quản lý nhà nước đối với giảng viên các trường đại học công lập? Vì sao phải đổi mới quản lý nhà nước đối với giảng viên các trường đại học công lập ở Việt Nam hiện nay?
  2. Quản lý nhà nước đối với giảng viên các trường đại học công lập những năm qua đã đạt những kết quả gì? Còn bộc lộ những hạn chế, bất cập gì? Đâu là nguyên nhân của những kết quả đạt được và những hạn chế, bất cập đó?
  3. Đổi mới quản lý nhà nước đối với giảng viên trường đại học công lập hiện nay cần thực hiện trên những quan điểm, định hướng nào? Cần có những giải pháp nào để đổi mới quản lý nhà nước đối với giảng viên trường đại học công lập trong giai đoạn hiện nay?

Tương ứng với các câu hỏi nghiên cứu, luận án đặt ra ba giả thuyết khoa học:

  1. Quản lý nhà nước đối với giảng viên trường đại học công lập hiện nay là yêu cầu tất yếu khách quan trong bối cảnh đổi mới giáo dục đại học, đòi hỏi khoa học pháp lý phải nghiên cứu, luận giải về mặt khoa học cả về lý luận và thực tiễn nhằm góp phần đổi mới cơ chế quản lý, chính sách trong quản lý giảng viên, thúc đẩy phát triển đội ngũ giảng viên trường đại học công lập.
  2. Các quy định pháp luật đối với giảng viên được ban hành thành hệ thống khá đầy đủ nhưng còn mâu thuẫn, chồng chéo, có lúc chưa kịp thời gây khó khăn cho việc tổ chức thực hiện; công tác quản lý nhà nước đối với giảng viên trường đại học công lập những năm qua đã đạt những kết quả nhất định nhưng vẫn còn bộc lộ nhiều hạn chế, bất cập chưa được làm rõ.
  3. Các giải pháp nhằm đổi mới quản lý nhà nước đối với giảng viên trong mối quan hệ với xu thế tự chủ đại học nói chung và tự chủ về nhân sự nói riêng chưa được đề cập một cách đồng bộ, tổng thể; cần xây dựng mô hình quản lý nhà nước đối với giảng viên theo cơ chế mới, tăng cường phân cấp và phân định rõ thẩm quyền.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

  • Đối tượng nghiên cứu: Các quy định pháp luật điều chỉnh hoạt động quản lý nhà nước đối với đội ngũ giảng viên các trường đại học công lập và thực tiễn tổ chức thực hiện quản lý nhà nước đối với đội ngũ này ở Việt Nam.
  • Phạm vi nội dung: Tập trung nghiên cứu pháp luật về giảng viên trường đại học công lập và các nội dung quản lý nhà nước đối với đội ngũ giảng viên các trường đại học công lập.
  • Phạm vi không gian: Đội ngũ giảng viên tại các cơ sở giáo dục đại học công lập trên phạm vi toàn quốc (ngoại trừ các trường đại học thuộc khối công an và quân đội).
  • Phạm vi thời gian: Nghiên cứu pháp luật và hoạt động quản lý nhà nước từ thời kỳ đổi mới, trọng tâm khảo cứu trong giai đoạn từ năm 2010 (thời điểm ban hành Luật Viên chức 2010) đến năm 2020.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tiến hành tổng thuật và phân loại các công trình khoa học trong và ngoài nước liên quan đến đề tài theo ba nhóm nội dung chính:

Các hướng nghiên cứu đã công bố

  • Nhóm nghiên cứu về lý luận quản lý nhà nước và phân cấp quản lý:

    • Giáo trình Hành chính công của TS. Nguyễn Ngọc Hiến (chủ biên, 2003) cung cấp cơ sở lý thuyết về chức năng hành chính, thể chế hành chính, công vụ, công chức và sự khác biệt giữa quản lý nhà nước với các loại hình quản lý xã hội khác.
    • Sách chuyên khảo Phân cấp quản lý nhà nước ở Việt Nam: thực trạng và triển vọng của GS.TS. Phạm Hồng Thái và Phân cấp quản lý nhà nước: lý luận và thực tiễn của PGS.TS. Võ Kim Sơn làm rõ nguyên tắc, mô hình, yêu cầu và nội dung phân cấp quản lý hành chính nhà nước.
    • Luận án tiến sĩ Nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước về giáo dục đại học của Nguyễn Thị Thu Hà phân tích bản chất của phân cấp quản lý giáo dục đại học gắn với quyền tự chủ và tự chịu trách nhiệm của các cơ sở đào tạo.
    • Đề tài nghiên cứu khoa học Quản lý nhà nước đối với phát triển nguồn nhân lực ở Việt Nam: vấn đề và giải pháp của Ngô Minh Tuấn (2013) tiếp cận quản lý nguồn nhân lực theo chức năng hoạch định chính sách, dự báo và điều hành.
    • Luận án tiến sĩ Chính sách phát triển các trường đại học tư thục ở Việt Nam của Đặng Thị Minh (2014) phân biệt trường đại học công lập và tư thục về địa vị pháp lý, sở hữu tài sản và cơ chế quản lý.
    • Các công trình nghiên cứu quản lý giảng viên theo phạm vi hẹp gồm có: Trần Tuấn Duy (2019) nghiên cứu giảng viên trường chính trị vùng Đông Nam Bộ; Lê Thị Bích Liên (2018) nghiên cứu tại Trường Đại học Hà Nội; Lê Thị Nga (2014) nghiên cứu tại Thành phố Hồ Chí Minh.

  • Nhóm nghiên cứu về thực trạng giáo dục đại học và đội ngũ giảng viên:

    • Các nghiên cứu quốc tế gồm: Marcus Storch (2008), John Fielden (2008); David E. Bloom (Harvard) với From ideas to actions in higher education phân tích cải cách giáo dục đại học và chảy máu chất xám; Donald E. Hanna phân tích 11 thách thức chiến lược trong phát triển đại học; Philip G. Altbach phân tích các trở ngại trong giáo dục đại học châu Á (The Asian Higher Education Century?) cũng như so sánh hệ thống giáo dục đại học giữa Trung Quốc và Ấn Độ; Martin Hayden và Lâm Quang Thiệp (A 2020 Vision for higher education in Vietnam); Michael W. Marine chỉ ra thách thức giảng viên chất lượng cao và năng suất công bố khoa học; Báo cáo Ngân hàng Thế giới - ILSSA (Vietnam: Higher Education and Skills for Growth); Lee Little Soldier (New Direction for Higher education in Vietnam); Báo cáo đánh giá 14 trường đại học của Quỹ Giáo dục Việt Nam (VEF, 2014) chỉ ra tình trạng quá tải giờ dạy, ít thời gian nghiên cứu khoa học và hiện tượng cận huyết học thuật.
    • Các công trình trong nước gồm: Đỗ Minh Cương và Nguyễn Thị Doan (2001) trong sách chuyên khảo Phát triển Nguồn nhân lực giáo dục đại học Việt Nam; Nguyễn Thị Thu Hương (2011) với công trình Xây dựng đội ngũ cán bộ, viên chức trong trường đại học; Lê Thị Phương Nam (2010) với đề tài Thực trạng và giải pháp nâng cao chất lượng đội ngũ giảng viên đại học giai đoạn 2010-2015; Hồ Thị Quỳnh Nga (2014) với luận án tiến sĩ về quản lý đội ngũ giảng viên các trường đại học địa phương; TS. Phạm Văn Thuần với chuyên khảo Quản lý đội ngũ giảng viên đại học góc nhìn tự chủ và trách nhiệm xã hội tại Đại học Quốc gia Hà Nội; các nghiên cứu của Vũ Quang Tuyên (2014, Bộ Y tế), Lê Thị Vân (Bộ Tài nguyên và Môi trường), Phan Thị Cẩm Ly (Bộ Công thương).

  • Nhóm nghiên cứu về giải pháp và hoàn thiện chính sách:

    • Hoàn thiện thể chế pháp luật: Nguyễn Đức Cường (2009), Lê Thị Kim Dung (2012), Nguyễn Thị Thu Hương (2015) với luận án Thực hiện pháp luật về viên chức trong trường đại học ở Việt Nam.
    • Đổi mới cơ chế quản trị và phân cấp: Martin Hayden với kế hoạch cải cách 9 điểm; Đỗ Minh Cương, Nguyễn Thị Doan, Phạm Văn Thuần nhấn mạnh phân định thẩm quyền giữa Bộ Giáo dục và Đào tạo với các trường đại học.
    • Chính sách đãi ngộ, tiền lương: Tuyên ngôn quốc tế của UNESCO (1998, 2009); Vũ Đức Lễ (2017) với luận án tiến sĩ quản lý hành chính công Chính sách phát triển đội ngũ giảng viên các trường đại học công lập ở Việt Nam; Nguyễn Thị Mỹ Lộc (2009); Trần Khánh Đức (2009); ý kiến đề xuất của GS. Ngô Bảo Châu (2014) về cơ chế thu nhập đặc biệt và đa dạng hóa nguồn thu cho giảng viên.
    • Tuyển dụng, sử dụng, đánh giá: Phạm Thị Ly phân tích kinh nghiệm đánh giá giảng viên tại Hoa Kỳ; TS. Phạm Văn Thuần đề xuất quy trình đánh giá 6 bước theo chuẩn năng lực và vị trí việc làm.
    • Đào tạo, bồi dưỡng: GS. Leung (Đại học Hồng Kông) về đào tạo giáo viên Đông Á; Lê Quang Sơn (2010) về kinh nghiệm đào tạo giảng viên tại Cộng hòa Liên bang Đức; Nguyễn Hữu Lam về xây dựng khung năng lực tối thiểu cho giảng viên.
    • Thanh tra, kiểm tra: Thái Thị Tuyết Dung (2018), Vũ Hải Uyên (2018), Vũ Quang Tuyên (2014).

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết

Qua tổng quan tình hình nghiên cứu, tác giả chỉ ra các khoảng trống khoa học:

  1. Khái niệm và hệ thống lý luận về quản lý nhà nước đối với giảng viên trường đại học công lập dưới góc độ khoa học luật học chưa được làm rõ một cách toàn diện; chưa phân định rành mạch giữa quản lý nhà nước đối với giảng viên trường công lập với trường ngoài công lập và hoạt động quản trị nhân sự nội bộ của trường đại học.
  2. Các nghiên cứu thực trạng trước đây chủ yếu dừng lại ở phạm vi một địa phương, một bộ ngành hoặc một nhóm trường đơn lẻ; thiếu sự đánh giá tổng thể trên quy mô toàn quốc gắn với hệ thống số liệu cập nhật sau khi Luật Viên chức 2010 và Luật Giáo dục đại học 2012 được ban hành.
  3. Chưa có công trình nào giải quyết thấu đáo việc hoàn thiện cơ sở pháp lý nhằm bảo đảm tự chủ về nhân sự cho các trường đại học công lập theo tinh thần của Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Giáo dục đại học năm 2018 (có hiệu lực từ ngày 01/07/2019).
  4. Các nội dung pháp lý về thanh tra, kiểm tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo và xử lý vi phạm pháp luật đối với giảng viên trường đại học công lập hầu như chưa được nghiên cứu chuyên sâu.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án được xây dựng trên nền tảng phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin, cùng các quan điểm, chủ trương của Đảng, chính sách của Nhà nước và tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục, giáo dục đại học và phát triển đội ngũ nhà giáo.

Khung phân tích của luận án tiếp cận quản lý nhà nước theo nghĩa hẹp (quản lý hành chính nhà nước) mang tính chất chấp hành - điều hành, bao gồm:

  • Chủ thể quản lý: Hệ thống cơ quan hành chính nhà nước có thẩm quyền chung và thẩm quyền chuyên môn (Chính phủ, Bộ Giáo dục và Đào tạo, các bộ/ngành chủ quản, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh).
  • Đối tượng quản lý: Đội ngũ giảng viên làm việc trong các trường đại học công lập với tư cách là viên chức nhà nước.
  • Nội dung quản lý: Hoạch định chiến lược, quy hoạch; ban hành và tổ chức thực hiện thể chế; tuyển dụng, bố trí, sử dụng, đánh giá; đào tạo, bồi dưỡng; thực hiện chế độ đãi ngộ, tôn vinh; thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm pháp luật.

Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp Phạm vi sử dụng chính Mục đích áp dụng
Phân tích và tổng hợp Toàn bộ các chương của luận án Phân tích các quy định pháp luật, tổng hợp các quan điểm lý luận và thực tiễn để luận giải thuyết phục các nội dung nghiên cứu.
Cấu trúc hệ thống Chương 2 và Chương 3 Nhận diện, đánh giá hoạt động quản lý nhà nước đối với giảng viên trong mối liên hệ hữu cơ với tổng thể quản lý nhà nước về giáo dục đại học.
Luật học so sánh Chương 4 Làm sáng tỏ các mô hình pháp lý về quản lý nhà nước đối với giảng viên đại học tại một số quốc gia trên thế giới, rút ra bài học tham khảo cho Việt Nam.
Thống kê Chương 1 và Chương 3 Thu thập, tổng hợp, so sánh và đánh giá các dữ liệu về tình hình nghiên cứu, thực trạng đội ngũ giảng viên và công tác quản lý.
Chuyên gia Chương 4 Tham vấn ý kiến của các nhà quản lý, nhà khoa học nhằm luận chứng tính khả thi của các giải pháp đổi mới quản lý nhà nước.

Nguồn tư liệu và dữ liệu

Luận án sử dụng nguồn tư liệu thứ cấp gồm hệ thống văn bản quy phạm pháp luật (Luật Giáo dục 2005/2019, Luật Giáo dục đại học 2012/2018, Luật Viên chức 2010, Luật Cán bộ, công chức 2008, Luật Tổ chức Chính phủ, các nghị định, thông tư liên quan); các báo cáo tổng kết, số liệu thống kê của Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Nội vụ, các bộ ngành chủ quản và các trường đại học; báo cáo của các tổ chức quốc tế (UNESCO, Ngân hàng Thế giới, VEF).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án

Chương 1 hệ thống hóa các nghiên cứu trong nước và quốc tế theo ba nhóm vấn đề: lý luận quản lý nhà nước đối với giảng viên, thực trạng công tác quản lý đội ngũ giảng viên đại học, và các định hướng giải pháp đổi mới quản lý.

Chương này chỉ ra rằng phần lớn các công trình trước đây tiếp cận dưới góc độ khoa học giáo dục, khoa học quản lý hoặc quản trị kinh doanh, trong khi các công trình dưới góc độ khoa học pháp lý còn hạn chế. Luận án kế thừa các kết quả nghiên cứu nền tảng về thể chế hành chính, đồng thời xác định rõ việc nghiên cứu chuyên sâu về quản lý nhà nước đối với giảng viên trường đại học công lập trong bối cảnh thực thi Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Giáo dục đại học năm 2018 là nhiệm vụ khoa học trọng tâm chưa có công trình nào giải quyết trọn vẹn.

Chương 2: Lý luận về quản lý nhà nước đối với giảng viên các trường đại học công lập ở Việt Nam

Chương 2 xây dựng hệ thống khái niệm, đặc điểm, vai trò, nội dung và các yếu tố tác động đến quản lý nhà nước đối với giảng viên trường đại học công lập:

  • Khái niệm trường đại học công lập và giảng viên trường đại học công lập:

    • Trường đại học công lập là cơ sở giáo dục đại học do Nhà nước đầu tư thành lập, bảo đảm điều kiện hoạt động và đại diện chủ sở hữu, giữ vai trò chủ đạo trong hệ thống giáo dục đại học quốc dân.
    • Giảng viên trường đại học công lập là người được tuyển dụng theo vị trí việc làm và chức danh nghề nghiệp, làm việc theo chế độ hợp đồng làm việc, có nhân thân rõ ràng, có phẩm chất, đạo đức tốt, có sức khỏe, có năng lực, kỹ năng chuẩn về chuyên môn, nghiệp vụ, đảm nhiệm công tác giảng dạy, nghiên cứu khoa học và các hoạt động khác của trường đại học công lập. Giảng viên công lập có tư cách là viên chức nhà nước, hưởng lương từ quỹ lương của đơn vị sự nghiệp công lập theo quy định pháp luật.
    • Giảng viên thực hiện ba vai trò cơ bản: nhà giáo (giảng dạy, định hướng tư duy), nhà khoa học (nghiên cứu, sáng tạo tri thức) và nhà cung cấp dịch vụ cho cộng đồng/xã hội (tư vấn, phản biện, chuyển giao tri thức).

  • Khái niệm và đặc điểm quản lý nhà nước đối với giảng viên trường đại học công lập:

    • Định nghĩa: Quản lý nhà nước đối với giảng viên trường đại học công lập là sự tác động và điều chỉnh có tổ chức của các cơ quan nhà nước, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền đến đội ngũ giảng viên các trường đại học công lập nhằm xây dựng đội ngũ giảng viên có đủ năng lực, phẩm chất và trình độ chuyên môn, nghiệp vụ đáp ứng nhiệm vụ giáo dục mà Nhà nước đề ra.
    • Đặc điểm phân biệt:
      1. Là hoạt động quản lý nhà nước đối với viên chức giáo dục: Phân biệt với giảng viên trường tư thục (làm việc theo hợp đồng lao động của Bộ luật Lao động, không chịu sự điều chỉnh của Luật Viên chức). Nhà nước trực tiếp quy định ngạch bậc, tiêu chuẩn chức danh nghề nghiệp, tổ chức thi thăng hạng và chi trả các chế độ phụ cấp công lập (thâm niên nghề, ưu đãi đứng lớp).
      2. Sử dụng quyền lực nhà nước do các cơ quan công quyền thực hiện: Phân biệt với hoạt động quản lý nội bộ của ban lãnh đạo nhà trường. Quản lý nhà nước mang tính định hướng, quy hoạch vĩ mô, thiết lập khung khổ pháp lý, thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm trên phạm vi ngành hoặc toàn quốc.
      3. Nhằm mục tiêu nâng cao chất lượng dịch vụ sự nghiệp giáo dục công: Khác với quản lý công chức hành chính, cơ chế quản lý giảng viên linh hoạt hơn, định hướng phân cấp và trao quyền tự chủ nhân sự cho các trường đại học công lập nhưng không buông lỏng trách nhiệm quản lý của Nhà nước.

  • Chủ thể quản lý nhà nước:

Chính phủ (Thống nhất quản lý vĩ mô toàn quốc)

  • Vai trò của quản lý nhà nước đối với giảng viên trường đại học công lập:

    1. Giữ vai trò định hướng chiến lược và quy hoạch phát triển nguồn nhân lực giảng viên.
    2. Là cơ sở bảo đảm quyền lợi, nghĩa vụ, trách nhiệm và chất lượng chuyên môn của đội ngũ giảng viên.
    3. Thực hiện vai trò can thiệp trực tiếp và điều tiết nguồn lực đầu tư phát triển giảng viên (chính sách thu hút tài năng trẻ, hỗ trợ đào tạo tiến sĩ, chính sách phụ cấp).
    4. Là cơ sở thực tiễn để kiểm nghiệm và tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật về viên chức và giáo dục đại học.

  • Nội dung và yếu tố ảnh hưởng: Nội dung quản lý gồm thể chế hóa, quy hoạch, tuyển dụng, sử dụng, đào tạo bồi dưỡng, đánh giá, đãi ngộ và thanh tra kiểm tra. Hoạt động quản lý chịu sự tác động của các yếu tố: thể chế chính trị - pháp lý, điều kiện kinh tế - xã hội, xu thế hội nhập quốc tế và cơ chế tự chủ đại học.

Chương 3: Thực trạng quản lý nhà nước đối với giảng viên các trường đại học công lập ở Việt Nam

Chương 3 khảo sát, phân tích toàn diện thực trạng thể chế và thực tiễn thi hành pháp luật đối với giảng viên các trường đại học công lập giai đoạn 2010 - 2020:

  • Thực trạng pháp luật về giảng viên đại học công lập:

    • Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật được ban hành tương đối đầy đủ từ Luật Giáo dục 2005/2019, Luật Giáo dục đại học 2012/2018, Luật Viên chức 2010 đến các thông tư quy định chế độ làm việc (Thông tư 47/2014/TT-BGDĐT), tiêu chuẩn chức danh nghề nghiệp giảng viên.
    • Tuy nhiên, tồn tại sự mâu thuẫn và bất cập giữa các quy định của Luật Viên chức 2010 (mang nặng tính hành chính, cơ chế tuyển dụng - quản lý biên chế sự nghiệp chặt chẽ) với quy định về tự chủ nhân sự của Luật Giáo dục đại học sửa đổi năm 2018. Nhiều văn bản dưới luật chậm được ban hành hoặc thiếu đồng bộ, gây lúng túng cho các cơ sở giáo dục khi triển khai thực tế.

  • Thực trạng tổ chức thực hiện pháp luật:

    • Về quy mô và trình độ: Đội ngũ giảng viên đại học công lập tăng về số lượng và tỷ lệ đạt trình độ thạc sĩ, tiến sĩ có chuyển biến tích cực nhờ các đề án đào tạo giảng viên chất lượng cao.
    • Về tuyển dụng, sử dụng và đánh giá: Đã từng bước chuyển đổi sang tuyển dụng theo vị trí việc làm; tuy nhiên quy trình phê duyệt chỉ tiêu tuyển dụng và công nhận kết quả vẫn phụ thuộc nhiều vào cơ quan chủ quản. Công tác đánh giá giảng viên còn mang tính cào bằng, hình thức, chưa gắn chặt chẽ giữa kết quả đánh giá với năng suất nghiên cứu khoa học và chất lượng giảng dạy.
    • Về chế độ chính sách và đãi ngộ: Thang bảng lương và phụ cấp hiện hành chưa tạo được động lực mạnh mẽ để thu hút, giữ chân nhân tài và kích thích sự cống hiến học thuật của giảng viên.
    • Về thanh tra, kiểm tra: Hoạt động thanh tra, kiểm tra chuyên đề về thực hiện chế độ, chính sách đối với giảng viên chưa được tiến hành thường xuyên; công tác giải quyết khiếu nại, tố cáo trong tuyển dụng, bổ nhiệm chức danh nghề nghiệp còn hạn chế.

  • Đánh giá chung và nguyên nhân:

    • Kết quả: Đã hình thành khung pháp lý cơ bản điều chỉnh địa vị pháp lý của giảng viên; phân định bước đầu thẩm quyền quản lý giữa cơ quan nhà nước và nhà trường; bảo đảm cơ bản các chế độ chính sách cho đội ngũ.
    • Hạn chế: Hệ thống pháp luật thiếu tính đồng bộ; quản lý nhà nước còn mang tính can thiệp hành chính sâu vào hoạt động nội bộ của trường; công tác quy hoạch, đào tạo bồi dưỡng chưa gắn kết chặt chẽ với nhu cầu thực tiễn của thị trường lao động.
    • Nguyên nhân: Do tư duy quản lý bao cấp chậm đổi mới; sự phối hợp liên ngành giữa Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Nội vụ, Bộ Tài chính và các cơ quan chủ quản chưa thực sự chặt chẽ; năng lực bộ máy tham mưu quản lý nhà nước về giáo dục đại học còn nhiều bất cập.

Chương 4: Quan điểm và giải pháp đổi mới quản lý nhà nước đối với giảng viên các trường đại học công lập ở Việt Nam hiện nay

Chương 4 xác định phương hướng và xây dựng hệ thống giải pháp hoàn thiện quản lý nhà nước đối với giảng viên:

  • Quan điểm đổi mới:

    • Quán triệt các chủ trương, đường lối của Đảng về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo.
    • Đổi mới quản lý nhà nước phải gắn liền với quá trình thực hiện quyền tự chủ và trách nhiệm giải trình của các trường đại học công lập theo Luật Giáo dục đại học sửa đổi năm 2018.
    • Bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất của hệ thống pháp luật; chuyển từ cơ chế quản lý hành chính mang tính mệnh lệnh sang cơ chế kiến tạo, định hướng, hỗ trợ và giám sát.

  • Các nhóm giải pháp cụ thể:

    1. Hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật: Sửa đổi, bổ sung các quy định của pháp luật về viên chức để tương thích với cơ chế tự chủ đại học; xây dựng quy chế chuẩn hóa chức danh nghề nghiệp, tiêu chuẩn tuyển dụng, hợp đồng làm việc và thăng hạng giảng viên; cụ thể hóa các văn bản hướng dẫn thi hành Luật Giáo dục đại học sửa đổi năm 2018 về tự chủ nhân sự.
    2. Đổi mới tổ chức bộ máy và phân cấp quản lý: Phân định rõ thẩm quyền giữa Bộ Giáo dục và Đào tạo với các bộ ngành chủ quản và Ủy ban nhân dân cấp tỉnh; xóa bỏ dần cơ chế bộ chủ quản can thiệp trực tiếp vào công tác nhân sự nội bộ của trường đại học; phát huy vai trò quyết định của Hội đồng trường trong việc quy hoạch, tuyển dụng và bổ nhiệm nhân sự.
    3. Đổi mới các nội dung quản lý nhân sự chuyên môn:
      • Đổi mới công tác tuyển dụng theo nguyên tắc công khai, minh bạch, dựa trên bản mô tả vị trí việc làm và năng lực thực tế.
      • Đổi mới phương pháp đánh giá giảng viên theo chuẩn đầu ra (kết quả giảng dạy, số lượng công bố khoa học quốc tế, mức độ phục vụ cộng đồng) áp dụng quy trình đánh giá đa chiều.
      • Đổi mới chính sách đào tạo, bồi dưỡng: Xây dựng khung năng lực cốt lõi, kết hợp đào tạo dài hạn trình độ tiến sĩ với bồi dưỡng kỹ năng phương pháp sư phạm hiện đại và năng lực nghiên cứu khoa học.
      • Cải cách chính sách tiền lương và đãi ngộ: Cho phép các trường đại học công lập tự chủ áp dụng cơ chế trả lương, thưởng linh hoạt theo hiệu quả công việc và đóng góp khoa học bên cạnh hệ thống lương ngạch bậc nhà nước.
    4. Tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm: Kiện toàn tổ chức thanh tra giáo dục; tăng cường thanh tra, kiểm tra việc thực thi pháp luật về tuyển dụng, bổ nhiệm, thực hiện chế độ chính sách cho giảng viên; bảo đảm quyền khiếu nại, tố cáo và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm pháp luật trong quản lý nhân sự giáo dục.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận

  1. Luận án là công trình chuyên khảo nghiên cứu một cách có hệ thống và toàn diện về quản lý nhà nước đối với giảng viên trường đại học công lập dưới góc độ chuyên ngành Luật Hiến pháp và Luật Hành chính.
  2. Làm sáng tỏ khái niệm, đặc điểm, vai trò và tính tất yếu của việc đổi mới quản lý nhà nước đối với đội ngũ giảng viên trường đại học công lập trong bối cảnh tự chủ đại học.
  3. Xác định rõ ranh giới pháp lý giữa quản lý nhà nước đối với giảng viên trường đại học công lập (viên chức) với giảng viên trường đại học tư thục (người lao động), cũng như phân biệt giữa hoạt động quản lý nhà nước của cơ quan công quyền với hoạt động quản trị nhân sự nội bộ của các cơ sở giáo dục đại học.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn và giải pháp

  1. Cung cấp bức tranh toàn diện và có hệ thống về thực trạng pháp luật và thực tiễn thực thi pháp luật quản lý nhà nước đối với giảng viên các trường đại học công lập tại Việt Nam giai đoạn 2010 - 2020.
  2. Chỉ rõ những mâu thuẫn, xung đột pháp lý giữa Luật Viên chức 2010 và các văn bản liên quan với cơ chế tự chủ đại học được quy định trong Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Giáo dục đại học năm 2018.
  3. Đề xuất hệ thống các giải pháp đồng bộ có giá trị ứng dụng thực tiễn nhằm phục vụ công tác xây dựng, sửa đổi văn bản quy phạm pháp luật về viên chức giáo dục, hoàn thiện cơ chế phân cấp quản lý và bảo đảm thực hiện quyền tự chủ nhân sự của các trường đại học công lập ở Việt Nam.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế:

    • Luận án chỉ tập trung nghiên cứu đối với đội ngũ giảng viên tại các trường đại học công lập thuộc hệ thống giáo dục quốc dân, không bao gồm khối các trường đại học thuộc lực lượng vũ trang (quân đội, công an) do tính chất quản lý nhân sự mang tính đặc thù riêng.
    • Phạm vi thời gian nghiên cứu thực trạng tập trung từ năm 2010 đến năm 2020; do đó các tác động thực tiễn lâu dài trong việc thực hiện toàn diện Luật Giáo dục đại học sửa đổi năm 2018 sau năm 2020 cần có thêm thời gian để kiểm chứng.

  • Hướng nghiên cứu tiếp theo:

    • Nghiên cứu sâu hơn về tác động của cơ chế tự chủ tài chính toàn diện đến chính sách thu hút và giữ chân giảng viên chất lượng cao tại các trường đại học công lập tự chủ hoàn toàn.
    • Nghiên cứu so sánh chuyên sâu về các mô hình giải quyết tranh chấp lao động và khiếu nại hành chính của giảng viên đại học công lập giữa Việt Nam và các quốc gia có nền giáo dục phát triển.

Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị khoa học và thực tiễn đối với nhiều đối tượng:

  • Cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Nội vụ, Bộ Tư pháp, các bộ ngành chủ quản và Ủy ban nhân dân cấp tỉnh): Là tài liệu tham khảo cho việc hoạch định chính sách, rà soát, sửa đổi và hoàn thiện các văn bản quy phạm pháp luật về viên chức giáo dục, quy chế chức danh nghề nghiệp và cơ chế phân cấp quản lý giáo dục đại học.
  • Lãnh đạo và cơ quan quản lý các trường đại học công lập (Hội đồng trường, Ban Giám hiệu, Phòng Tổ chức Cán bộ): Cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng chiến lược phát triển nhân sự, đề án vị trí việc làm, quy trình tuyển dụng, đánh giá giảng viên và ban hành các quy chế chi tiêu nội bộ phù hợp với quy định pháp luật.
  • Cơ sở đào tạo và nghiên cứu khoa học: Là tài liệu chuyên khảo phục vụ học tập, nghiên cứu và giảng dạy cho nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên chuyên ngành Luật Hiến pháp và Luật Hành chính, Quản lý hành chính công và Quản lý giáo dục.

Câu hỏi thường gặp

1. Giảng viên trường đại học công lập được định nghĩa như thế nào trong luận án?

Theo luận án, giảng viên trường đại học công lập là người được tuyển dụng theo vị trí việc làm và chức danh nghề nghiệp, làm việc theo chế độ hợp đồng làm việc, có nhân thân rõ ràng, phẩm chất đạo đức tốt, có sức khỏe, có năng lực và kỹ năng chuẩn về chuyên môn, nghiệp vụ, đảm nhiệm công tác giảng dạy, nghiên cứu khoa học và các hoạt động khác của trường đại học công lập. Về địa vị pháp lý, giảng viên trường đại học công lập là viên chức nhà nước.

2. Hệ thống cơ quan quản lý nhà nước đối với giảng viên trường đại học công lập gồm những cơ quan nào?

Hệ thống cơ quan quản lý nhà nước gồm bốn cấp chủ thể chính:

  1. Chính phủ: Thống nhất quản lý nhà nước về giáo dục đại học trên phạm vi cả nước.
  2. Bộ Giáo dục và Đào tạo: Cơ quan của Chính phủ thực hiện chức năng quản lý nhà nước đối với giáo dục đại học và phát triển đội ngũ nhà giáo.
  3. Các Bộ, cơ quan ngang Bộ: Phối hợp với Bộ Giáo dục và Đào tạo thực hiện quản lý nhà nước đối với các cơ sở giáo dục đại học trực thuộc bộ ngành quản lý.
  4. Ủy ban nhân dân cấp tỉnh: Thực hiện quản lý nhà nước đối với các trường đại học công lập trực thuộc tỉnh và quản lý các cơ sở giáo dục đại học trên địa bàn theo phân cấp của Chính phủ.

3. Quản lý nhà nước đối với giảng viên trường đại học công lập khác gì so với giảng viên đại học tư thục?

Giảng viên trường đại học công lập là viên chức nhà nước, làm việc theo hợp đồng làm việc, hưởng lương ngạch bậc và các phụ cấp công lập do Nhà nước quy định (như phụ cấp thâm niên nghề, phụ cấp ưu đãi đứng lớp), việc tuyển dụng và thi thăng hạng chịu sự điều chỉnh của Luật Viên chức. Ngược lại, giảng viên trường đại học tư thục là người lao động làm việc theo hợp đồng lao động theo quy định của Bộ luật Lao động, tiền lương và chế độ đãi ngộ do cơ sở đào tạo tự cân đối và Hội đồng trường tư thục quyết định, không chịu sự điều chỉnh của Luật Viên chức.

4. Luận án chỉ ra những bất cập pháp lý chủ yếu nào trong quản lý giảng viên hiện nay?

Bất cập lớn nhất là sự mâu thuẫn, chồng chéo giữa quy định của Luật Viên chức 2010 (quản lý nhân sự theo biên chế sự nghiệp chặt chẽ, nặng thủ tục hành chính) với tinh thần mở rộng quyền tự chủ về nhân sự của Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Giáo dục đại học năm 2018. Bên cạnh đó, các quy định về chính sách tiền lương chưa tạo động lực, công tác đánh giá còn cào bằng, và hoạt động thanh tra chuyên đề về giảng viên chưa được thực hiện thường xuyên.

5. Những giải pháp trọng tâm nào được luận án đề xuất để đổi mới công tác quản lý?

Luận án đề xuất bốn nhóm giải pháp trọng tâm:

  1. Hoàn thiện hệ thống pháp luật (sửa đổi quy định về viên chức giáo dục tương thích với Luật Giáo dục đại học sửa đổi năm 2018).
  2. Đổi mới tổ chức bộ máy, xóa bỏ cơ chế can thiệp hành chính trực tiếp của bộ chủ quản và phát huy quyền tự chủ nhân sự của Hội đồng trường.
  3. Đổi mới các khâu tuyển dụng theo vị trí việc làm, đánh giá theo kết quả đầu ra đa chiều, chuẩn hóa đào tạo bồi dưỡng và đa dạng hóa cơ chế đãi ngộ, tiền lương.
  4. Nâng cao hiệu lực công tác thanh tra, kiểm tra, giám sát và giải quyết khiếu nại, tố cáo.

Kết luận

Luận án “Quản lý nhà nước đối với giảng viên các trường đại học công lập ở Việt Nam hiện nay” của tác giả Phạm Thị Minh Thùy là công trình nghiên cứu chuyên khảo thuộc chuyên ngành Luật Hiến pháp và Luật Hành chính. Tác phẩm đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về quản lý nhà nước đối với giảng viên công lập, phân tích thực trạng thể chế và thực tiễn thi hành pháp luật trong giai đoạn 2010 - 2020, từ đó chỉ ra những mâu thuẫn giữa pháp luật về viên chức và cơ chế tự chủ đại học. Trên cơ sở đó, luận án đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm đổi mới quản lý nhà nước, đáp ứng yêu cầu nâng cao chất lượng giáo dục đại học và phát triển đội ngũ giảng viên trong giai đoạn hiện nay.