CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI ĐỘI NGŨ GIẢNG VIÊN CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG LẬP 1.1 Giảng viên các Trường đại học công lập 1. Khái niệm giảng viên và giảng viên đại học công lập Theo quy định của Chính phủ tại Quyết định số 202/TCCP-VC ngày 08/6/1994 của Ban tổ chức - Cán bộ Chính phủ về việc ban hành tiêu chuẩn nghiệp vụ các ngạch công chức ngành giáo dục vào đào tạo. Theo đó “Giảng viên là viên chức chuyên môn đảm nhiệm việc giảng dạy và đào tạo ở bậc đại học, cao đẳng thuộc chuyên ngành đào tạo của trường đại học hoặc cao đẳng [47]. Như vậy, theo quy định tại Quyết định này, giảng viên trước hết là một viên chức chuyên môn trong trường đại học, cao đẳng, có vị trí công việc là giảng dạy và đào tạo tại trường học đó.
Đây có thể được xem là văn bản quy phạm pháp luật sớm nhất nêu rõ khái niệm về giảng viên đại học. Theo quy định trong Luật giáo dục 2005 thì “Nhà giáo là người làm nhiệm vụ giảng dạy, giáo dục trong nhà trường, cơ sở giáo dục khác. Nhà giáo giảng dạy trong các cơ sở giáo dục mầm non, giáo dục phổ thông, giáo dục nghề nghiệp gọi là giáo viên, ở cơ sở giáo dục đại học gọi là giảng viên [84]. Từ quy định này có thể thấy rằng, giảng viên là những “nhà giáo”, làm nhiệm vụ giảng dạy, giáo dục ở cơ sở giáo dục đại học.
Ngoài hai các quy định nói trên, giảng viên còn được đề cập ở Luật giáo dục đại học, Điều lệ Trường đại học. Tuy nhiên, ở các văn bản này, giảng viên chủ yếu được đề cập ở các nội dung như tiêu chuẩn, chức năng nhiệm vụ, quyền hạn, chế độ chính sách…mà không nói rõ khái niệm về giảng viên. Như vậy, khái niệm giảng viên đại học được hiểu là những người trực tiếp làm công tác giảng dạy, nghiên cứu ở một hoặc nhiều hơn một chuyên ngành ở các cơ sở đào tạo ở bậc đại học, cao đẳng và được bổ nhiệm vào ngạch giảng viên. 10 Luan van Ở Việt Nam hiện nay có nhiều loại hình trường đại học được thành lập và tổ chức hoạt động theo quy định của pháp luật.
Cơ sở giáo dục đại học bao gồm tổ hợp các trường cao đẳng, trường đại học, viện nghiên cứu khoa học thành viên thuộc các lĩnh vực chuyên môn khác nhau, tổ chức theo hai cấp là đại học và cao đẳng, để đào tạo các trình độ của giáo dục đại học. Hệ thống cơ sở giáo dục đại học có thể được phân theo nhiều cách khác nhau [81]: - Căn cứ vào tính chất sở hữu, các trường đại học được phân loại thành: đại học công lập, đại học tư thục và đại học có vốn đầu tư nước ngoài - Căn cứ theo loại hình đào tạo, các trường đại học được phân loại thành: đại học truyền thống, đại học mở. - Căn cứ vào vùng, lãnh thổ, các trường đại học được phân loại thành: Đại học quốc tế, quốc gia, đại học vùng, đại học địa phương. - Căn cứ vào lĩnh vực đào tạo, các trường đại học được phân loại thành: Đại học đa ngành, đại học đơn ngành.
Các trường đại học công lập được thành lập theo quy định của pháp luật và là đơn vị sự nghiệp công lập thuộc lĩnh vực giáo dục. Theo đó giảng viên giảng dạy tại các cơ sở đại học công lập được hiểu là giảng viên đại học công lập. Giảng viên đại học công lập khác với giảng viên đại học ngoài công lập là: ngoài việc chịu sự điều chỉnh sự điều chỉnh của các quy định pháp luật như Luật giáo dục, Luật giáo dục đại học, Điều lệ Trường đại học như nhau thì giảng viên đại học công lập là viên chức, chịu sự điều chỉnh của Luật Viên chức 2010. Vai trò của giảng viên đại học Từ xa xưa, vai trò của người giáo viên đã được xã hội nhìn nhận là hết sức quan trọng.
Cách đây hơn 200 năm, người thầy đầu tiên của đất Nam Bộ - Võ Trường Toản đã nói đến vai trò và đóng góp của những người làm nghề giáo, đó là đạo lý “Lương sư, hưng quốc”, nghĩa là quốc gia có những người thầy giỏi và có một nền giáo dục tốt, thì sẽ hưng thịnh. "Lương sư, hưng quốc" vừa nhắc nhở 11 Luan van trọng trách, vừa ngợi ca những người thầy vừa có tầm, vừa có tâm và có đạo hạnh. Giảng viên là đội ngũ tri thức có đóng góp quan trọng trong sự nghiệp xây dựng, bảo vệ và phát triển đất nước. Chính vì thế, trên Bia đề danh Tiến sỹ năm 1484 (ghi lại khoa thi năm 1442) tại Văn miếu Quốc Tử Giám khẳng định rằng “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia, nguyên khí thịnh thì thế nước mạnh rồi lên cao, nguyên khí suy thì thế nước yếu rồi xuống thấp”.
Trong giai đoạn hội nhập và phát triển hiện nay, vai trò của người giáo viên nói chung và giảng viên đại học nói riêng tiếp tục được khẳng định và giữ nguyên giá trị vốn có từ xưa. Giảng viên đại học là yếu tố quyết định quan trọng đối với chất lượng đào tạo, là lực lượng tham gia trực tiếp vào quà trình đào tạo, quyết định đến chất lượng đầu ra của sinh viên - những sản phẩm của quá trình đào tạo sẻ trực tiếp tham gia vào thị trường lao động, tạo ra các giá trị và sản phẩm lao động mang hàm lượng tri thức cao, trực tiếp đóng góp vào quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa của đất nước. Chất lượng, sản phẩm của quá trình đào tạo (những sinh viên tốt nghiệp ra trường) không chỉ dừng lại ở việc có kiến thức chuyên môn vững vàng mà đòi hỏi sinh viên phải có các kỹ năng nghề ngiệp, xã hội tốt, cũng như phải có thái độ tích cực trong ngành nghề và đời sống xã hội. Để sinh viên hội tụ đủ các yếu tố này, vai trò của giảng viên vì thế càng quan trọng hơn để cùng với nhà trường hoàn thành sứ mệnh đào tạo, cùng cả nước nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo, từ đó đáp ứng được các yêu cầu về đổi mới giáo dục nói chung và giáo dục đại học nói riêng hiện nay.
Về cơ bản, trong các cơ sở giáo dục đại học, giảng viên đảm nhận hai vai trò chính như sau: - Thứ nhất là vai trò đào tạo: Vai trò về đào tạo của giảng viên trong trường đại học thể hiện qua việc giảng viên tuyền tải các kiến thức qua thời gian nghiên cứu, học tập, tích lũy kinh nghiệm có được tới sinh viên của mình. Từ đó trang bị cho sinh viên các kiến thức 12 Luan van cần thiết phục vụ cho việc lĩnh hội tri thức, chuẩn bị cho hành trang tham gia vào thị trường lao động. Trong xu hướng phát triển chung hiện nay, các trường đại học hầu hết đã chuyển từ hình thức đào tạo theo niên chế sang hình thức đào tạo theo tín chỉ. Chính hình thức đào tạo mới cũng đã làm “chuyển dịch” vai trò của người giảng viên đại học so với trước đây.
Theo đó, giảng viên đại học không chỉ đơn thuần là người truyền tải tri thức theo hướng thụ động một chiều, mà còn là người gợi mở, hướng dẫn sinh viên tự nghiên cứu, tìm tòi các kiến thức mới bằng con đường ngắn nhất, đồng thời cùng sinh viên giải quyết các vấn đề không chỉ thuộc lĩnh vực khoa học, chuyên môn ngành nghề, mà còn cùng sinh viên giải quyết các vấn đềđặt ra trong mọi lĩnh vựccủa đời sống xã hội. Do vậy, giảng viên chính là ngườiđào tạo, cũng là ngườiđịnh hướng cho sinh viên tính tự chủ gắn với trách nhiệm xã hội trong quá trìnhđào tạo và hoàn thiện bản than. Để đào tạo ra các lớp sinh viên “vừa chuyên vừa hồng” theo kịp xu hướng hội nhập và phát triển trong khu vực và trên thế giới, đòi hỏi người giảng viên cũng không ngừng học tập, nâng cao trình độ chuyên môn. Do vậy, đòi hỏi tinh thần tự học tập, nghiên cứu để không bị lạc hậu của người giảng viên cũng rất cao.
Đây được gọi là quá trình đào tạo và tự đào tạo. Chính quá trình này của người giảng viên đã phục vụ trở lại cho hoạt động đào tạo mang tính liên tục và phát triển không ngừng. - Thứ hai là chức năng nghiên cứu khoa học: Trường đại học không chỉ là nơi đào tạo ra nguồn nhân lực chất lượng cao, đáp ứng các yêu cầu xã hội, mà còn là trung tâm nghiên cứu ứng dụng, chuyển giao khoa học và công nghệ. Nghiên cứu khoa học ở trường đại học có một vai trò hết sức quan trọng.
Nó là một trong hai trụ cột chính để một trường đại học có thể tồn tại và phát triển, đặc biệt trong xu hướng bùng nổ công nghệ và khoa học như hiện nay. Nghiên cứu khoa học có tác động trực tiếp đến quá trình tự đào tạo và nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ, năng lực nghề nghiệp của người giảng viên. Chính những công trình, đề tài nghiên cứu khoa họcsẽ trở thành 13 Luan van nguồn tri thức mới, là cơ sở cho công tác giảng dạy, truyền tải kiến thức mang tính lý thuyết, khoa học và kinh nghiệm thực tế cho sinh viên. Hiện nay, các nhà khoa học Việt Nam chúng ta phần nhiều cũng là đội ngũ giảng viên ở các trường đại học.
Và như thế, giảng viên vừa là nhà giáo (thực hiện công tác đào tạo, giảng dạy), vừa là nhà khoa học trên nhiều lĩnh vực khác nhau. Thực tế đã chứng minh rằng, chính nhờ có đội ngũ giảng viên ở các trường đại học mà chúng ta đã có có các công trình nghiên cứu khoa học quan trọng, ứng dụng thực tế vào sự phát triển của kinh tế, xã hội, mang lại các giá trị lợi ích thiết thực phục vụ cho sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa nước nhà. Như vậy, nhiệm vụ của giảng viên về cơ bản là thực hiện công tác đào tạo và nghiên cứu khoa học. Hai nhiệm vụ này song hành, bổ trợ và có mối quan hệ hữu cơ với nhau.
Nghiên cứu khoa học hướng tới mục tiêu tìm kiếm tri thức mới, tư đó hỗ trợ cho công tác giảng dạy, truyền đạt tri thức, giảng dạy lại cho sinh viên. Qua công tác giảng dạy, người giảng viên tiếp tục phát hiện ra các vấn đề mới, từ đó đi tìm các giải pháp, câu trả lời thông qua nghiên cứu khoa học.