CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG NGHIÊN CỨU KHOA HỌC CỦA HỌC VIÊN CAO HỌC 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Tình hình nghiên cứu tại nước ngoài Nghiên cứu khoa học (NCKH) là một hoạt động vô cùng quan trọng trong tiến trình phát triển của xã hội loài người. Chính vì vậy, đã từ rất lâu việc xem xét về hoạt động này đã trở thành mối quan tâm của nhiều giới, từ các nhà khoa học, nhà quản lý, giảng viên (GV) đến sinh viên, học viên cao học (HV)… Rất nhiều đề tài nghiên cứu được thực hiện về chủ đề này, trong đó có hoạt động NCKH của sinh viên, HV trong các trường đại học.
Năm 1983, trong cuốn sách Successful Dissertations and Theses: A Guide to Graduate Student Research from Proposal to Completion [48], David Madsen đã hướng dẫn những HV thạc sĩ, nghiên cứu sinh tiến sĩ cách viết luận văn, luận án. Tác giả chú trọng đến các tiến trình từ khi bắt đầu tới lúc hoàn thành luận văn, luận án: Làm việc với người hướng dẫn; Lựa chọn và định hình đề tài nghiên cứu; Đề xuất nghiên cứu; Thực hiện các bước nghiên cứu cơ bản; Tổ chức thông tin, phác thảo và viết luận văn, luận án; Bảo vệ luận văn, luận án; Chỉnh sửa luận văn/luận án để in ấn; và Sử dụng thư viện và các nguồn tư liệu thiết yếu. Đồng thời, tác giả cũng phân tích một số vấn đề người học gặp phải trong quá trình hoàn thành luận văn, luận án, giúp cho cả người học và đơn vị quản lý có hướng giải quyết phù hợp. Anderson cùng cộng sự trong tác phẩm Fundamentals of Educational Research xuất bản năm 1989 [42], đã thảo luận về quy trình thực hiện nghiên cứu và cung cấp nhiều thông tin về cách xác định vấn đề nghiên cứu, lập kế hoạch nghiên cứu, xây dựng khung nghiên cứu, thu thập dữ liệu, phân tích và viết thành một bài báo hoặc luận văn có chất lượng và đáng tin cậy.
Đặc biệt, cuốn sách đã nhấn mạnh đến đạo đức nghiên cứu sau khi đưa ra những phân tích sâu sắc về bản chất của nghiên cứu giáo dục. Cuốn sách đã được đưa vào hệ thống Tủ sách người dạy học của nhiều trường đại học, giúp cho GV cũng như nhà quản lý tìm ra các nguyên tắc, phương pháp, kĩ thuật để huấn luyện cho sinh viên làm NCKH. Đồng 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com thời, kết quả của công trình này cũng có giá trị đối với các nhà nghiên cứu xã hội, và đặc biệt đối với người học ở bậc đại học và sau đại học. Nghiên cứu của John Taylor năm 2006 mang tựa đề Gérer l'ingérable: la gestion de la recherche dans les universités à vocation de recherche [59] khái quát về quản lý hoạt động nghiên cứu trong các trường đại học định hướng nghiên cứu.
Qua thực tế khảo sát tại sáu trường đại học lớn ở Anh quốc, tác giả đi sâu phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động nghiên cứu cũng như công tác quản lý hoạt động này, từ cơ cấu tổ chức, quy trình phân bổ các nguồn lực, kế hoạch cho hoạt động nghiên cứu, quản lý nhân sự, kết quả nghiên cứu, mối quan hệ giữa nghiên cứu và giảng dạy. Didier Roche trong tài liệu Rédiger et soutenir un mémoire avec succès [55] đã hướng dẫn quy trình và cách thức để hoàn thành một luận văn có chất lượng và bảo vệ luận văn với điểm số tốt nhất. Tài liệu vừa như một cuốn hướng dẫn cho sinh viên vừa như một văn bản quản lý dành cho đơn vị đào tạo thông qua các chi tiết từ lựa chọn vấn đề nghiên cứu, lập kế hoạch nghiên cứu, tổng quan tài liệu, xây dựng khung nghiên cứu, bố cục nội dung, xử lý dữ liệu, trình bày kết quả nghiên cứu, trích dẫn, trình bày tài liệu tham khảo, cách xử lý khi sinh viên cần thay đổi đề tài nghiên cứu… Nghiên cứu La compétence de recherche et son développement auprès des étudiants - futurs enseignants en République tchèque [54] của Alena Šeberová lại chú trọng tầm quan trọng và vị trí của năng lực nghiên cứu đối với nghề giáo cho những sinh viên sư phạm. Thông qua việc áp dụng thử nghiệm mô hình giảng dạy tư duy với các yếu tố nghiên cứu hành động, tác giả đưa ra kết luận về vai trò của mô hình này trong việc phát triển kiến thức và năng lực nghiên cứu của những sinh viên - nhà giáo tương lai.
GV, chuyên gia giáo dục Malcolm B. Butler năm 2009 đã đăng bài Motivating Young Students to be Successful in Science: Keeping It Real, Relevant and Rigorous [46]. Tác giả chú trọng đến các kỹ thuật tạo động lực để người học tham gia hoạt động khoa học thông qua những biện pháp tác động vào nhận thức, tâm lý, khiến cho NCKH trở nên thực tế, liên quan và chính xác. Tác giả cho rằng, kho kiến thức của người học (gồm thông tin và kinh nghiệm) có thể được khai thác 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com để khuyến khích và thu hút các em tham gia vào hoạt động khoa học.
Động lực vừa có thể là tiền đề vừa là kết quả của việc học tập. Vì vậy, người học phải quan tâm và có động cơ học trước khi việc học diễn ra, và thành công có thể là động lực để các em học thêm nữa. Việc phân loại người học dựa trên những mối quan tâm của họ có thể giúp người dạy dễ dàng kết nối các khái niệm và kỹ năng khoa học cần thiết cho họ. Một giải pháp quan trọng được đề cập trong nghiên cứu này là sự chú trọng đến miền cảm xúc của người học có thể dẫn đến thành công trong lĩnh vực nhận thức và tâm lý cho hoạt động NCKH.
Trong nghiên cứu Engaging students in science [47], Rosemary Hipkins cho rằng, có thể cần phải xem xét lại về các vấn đề: (i) cách GV sử dụng không gian sư phạm và (ii) mong đợi của GV về sự tham gia và tương tác của sinh viên trong học tập, nghiên cứu. Từ đó, những nhà giáo dục sẽ có phương pháp hữu hiệu thu hút sinh viên tham gia vào các hoạt động khoa học. Guide d'élaboration d'un projet de recherche en sciences sociales [56] của Gordon Mace, GV của Đại học Naval, Canada là một cuốn sách xuất bản năm 2010, hướng dẫn chi tiết, tỉ mỉ về cách thực hiện một dự án nghiên cứu khoa học xã hội dành cho người học ở các bậc học từ đại học đến thạc sĩ. Từ nhận thức rằng, sinh viên thường bỏ qua các bước chuẩn bị rất cần thiết cho mỗi giai đoạn nghiên cứu, tác giả kì vọng sinh viên sẽ xem cuốn sách giống như một cuốn sổ tay hướng dẫn đi đường mà một người lữ hành đọc trước và trong suốt mỗi hành trình của mình để có thể đi tới đích tốt nhất.
Apprendre à chercher [53] của Luc Albarello, tái bản lần thứ tư vào năm 2012, có thể được coi như cuốn cẩm nang dành cho GV và sinh viên về cách xây dựng cơ sở khoa học cho một nghiên cứu được tổ chức và kiểm soát chặt chẽ. Tác giả cũng trình bày về các bước tiến hành nghiên cứu, từ giải thích giả thuyết cho đến các phân tích chuyên sâu; Các kỹ năng để phát triển nghiên cứu và phân tích thực tế xã hội; Các giai đoạn chính của một nghiên cứu: xác định mục tiêu nghiên cứu, nắm vững khung lý thuyết, xây dựng giả thuyết, lựa chọn phương pháp nghiên cứu và phân tích dữ liệu; Các phương pháp định tính và định lượng, tính đặc hiệu và đặc điểm của chúng. Trong cuốn sách, tác giả cũng đưa ra rất nhiều ví dụ minh họa về các nghiên cứu để người đọc dễ hình dung và thực hành. 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Pascale Bueno Merino, trong một nghiên cứu năm 2015 về vai trò của NCKH trong các trường đại học ngành quản lý “Le rôle de la recherche dans les écoles de management” [57], cho rằng hoạt động nghiên cứu được thực hiện trong các trường học hiện nay được đánh giá cao về tác động đến giới doanh nghiệp và là hoạt động hữu ích đối với các nhà ra quyết định trong cả khu vực công và tư nhân.
Tính ưu việt của hoạt động này dựa trên hai nhóm chuyên môn: (i) nghiên cứu viên- GV và (ii) sinh viên. NCKH đóng vai trò quan trọng trong việc làm phong phú thêm hoạt động giảng dạy của GV. Đối với sinh viên, NCKH tạo điều kiện phát triển năng lực phê phán, phản biện thông qua việc áp dụng chặt chẽ phương pháp sư phạm trong quan sát và phân tích thực tiễn quản lý, đồng thời trang bị cho sinh viên khả năng giải quyết những vấn đề phát sinh và đối mặt với những thách thức trong cuộc sống nghề nghiệp sau này. Khả năng thực hiện thành công nghiên cứu, một trong những yêu cầu đối với tất cả các sinh viên đại học được John Peter và cộng sự đề cập đến trong cuốn The Management of a Student Research Project, tái bản lần thứ ba năm 2016 [51].
Trong cuốn sách, các tác giả phản ánh những thay đổi đã ảnh hưởng đến nghiên cứu của sinh viên trong các trường đại học những năm gần đây, giúp cho những nhà quản lý cũng như GV có cách nhìn toàn diện và chân thực nhằm quản lý hoạt động NCKH của sinh viên hiệu quả hơn. Đồng thời, cuốn sách cung cấp những hướng dẫn khái quát nhưng rất rõ ràng và hữu ích để sinh viên có thể nâng cao hiệu quả thực hiện các dự án nghiên cứu. Tình hình nghiên cứu trong nước NCKH cũng là mối quan tâm của các học giả, nhà nghiên cứu, GV và người học ở các cấp, bậc học khác nhau ở nước ta từ nhiều năm nay. Các nghiên cứu về đề tài phương pháp luận NCKH được các nhà nghiên cứu, GV biên soạn theo các góc độ tiếp cận khác nhau, dành cho đối tượng sinh viên trong các trường đại học và cả những người quan tâm đến NCKH.
Trong số đó, có lẽ không thể không đề cập đến cuốn Phương pháp luận nghiên cứu khoa học [14] của tác giả Vũ Cao Đàm và cuốn Phương pháp luận nghiên cứu khoa học - Giáo trình dùng cho HV cao học và nghiên cứu sinh [40] của tác giả Phạm Viết Vượng. Cuốn sách của tác giả Vũ Cao Đàm tập hợp các khái niệm, phạm trù cơ bản của khoa học và NCKH, Cách thực hiện một công trình nghiên cứu và hướng dẫn 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com các kỹ năng thực hiện phù hợp với từng bước đó. Cuốn sách hữu ích không chỉ với GV, sinh viên mà còn cho bất kì người nào muốn thực hiện một công trình NCKH.