CHƯƠNG 1 -MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ NGÂN SÁCH ĐỊA PHƯƠNG 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu Xuất phát từ vị trí, vai trò quan trọng của công tác quản lý NSNN mà nhiều cơ quan, nhà khoa học, đã tập trung nghiên cứu vấn đề này, đã có không ít đề tài, báo cáo, bài viết và công trình nghiên cứu về công tác quản lý NSNN với các góc độ, khía cạnh, phạm vi, thời gian khác nhau. Ở Việt Nam, vấn đề Tài chính công nói chung và Ngân sách nhà nước nói riêng còn mới mẻ, đòi hỏi phải được nghiên cứu một cách nghiêm túc, thấu đáo, nhất là trong bối cảnh chúng ta đang tích cực chủ động hội nhập kinh tế quốc tế. Vì vậy, Đảng ta đã sớm nhận thấy vai trò quan trọng của tài chính công trong nền kinh tế quốc dân, đồng thời hiểu rõ tính cấp thiết của công cuộc cải cách tài chính công ở nước ta hiện nay.
Chính vì vậy, vấn đề ngân sách nhà nước đã có khá nhiều cấp, ngành và các đơn vị nghiên cứu cũng như các phương tiện đại chúng quan tâm, phân tích đánh giá. Cụ thể, đó là: 1. Các công trình nghiên cứu về ngân sách nhà nước Sách Tài Chính công của giáo sư Michel Bouvier chủ biên với sự cộng tác của Giáo sư Marie-Christine Esclassan và Giáo sư Jean - Pierre Lassale. Cuốn sách được dịch ra tiếng Việt với nội dung tập trung trình bày những vấn đề cơ bản nhất về mặt lý luận của tài chính công, lịch sử hình thành các vấn đề thuộc ngành tài chính công với tư cách là một khoa học, các đặc điểm và kết cấu cơ bản của tài chính công; vấn đề tài chính công hiện đại và Nhà nước ; bối cảnh vận hành của nền tài chính công ; các khái niệm và học thuyết xung quanh vấn đề tài chính công… Cuốn sách cũng giới thiệu thực tiễn vận dụng lý luận về tài chính công ở Pháp và châu Âu, thể hiện ở ngân sách nhà nước và các luật trong lĩnh vực tài chính ; cơ chế và công cụ hoạt động tài chính của Nhà nước… Đặc biệt, các tác giả dành một phần không nhỏ trong cuốn sách để phân tích về hoạt động tài chính của tài chính địa phương.
Sách “Les finances locales” của Giáo sư Michel Bouvier. Cuốn sách được dịch ra tiếng Việt, chứa đựng nhiều nội dung lý luận quan trọng và hiện đại về tài 4 chính các cấp chính quyền địa phương, được cập nhật và minh chứng bằng hệ thống tài chính đương đại của Pháp. Đồng thời tác giả cũng đặt ra nhiều vấn đề mới đang là chủ đề của nhiều cuộc tranh luận trên các diễn đàn khoa học về phân cấp ngân sách cho các địa phương. Đây là cuốn sách có giá trị tham khảo tốt cho việc hoạt định chính sách trong bối cảnh Việt Nam.
Giải pháp phát triển kinh tế - xã hội, tăng thu ngân sách vùng Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2020 của TS. Qua nghiên cứu, tác giả đã chỉ ra rằng để phát triển nhanh và bền vững kinh tế - xã hội của Vùng, chúng ta cần phát huy sức mạnh tổng hợp của cả hệ thống chính trị, thu hút nguồn lực đầu tư của toàn xã hội, tiến hành đồng bộ nhiều giải pháp, trong đó tập trung vào các giải pháp cơ bản như: tăng cường công tác lãnh đạo, chỉ đạo, kiểm tra và đôn đốc tổ chức thực hiện của Đảng và Nhà nước; nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về công tác quy hoạch; chuyển đổi cơ cấu kinh tế; phát triển sản xuất, tăng thu ngân sách nhà nước; thu hút nhiều nguồn lực đầu tư, phát triển kết cấu hạ tầng, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực; đảm bảo an sinh và phát triển khoa học công nghệ, văn hóa, xã hội gắn với chính sách đồng bào dân tộc; đẩy mạnh cải cách hành chính, đảm bảo quốc phòng an ninh. Tác động của phân cấp ngân sách đối với tăng trưởng kinh tế của các tỉnh ở Việt Nam của tác giả Ông Nguyên Chương, Tạp chí Nghiên cứu Kinh tế số 386 - tháng 7/2010. Trong nghiên cứu này, tác giả đã chỉ ra mối quan hệ giữa phân cấp ngân sách và tăng trưởng kinh tế của các tỉnh với dữ liệu hỗ hợp của 64 tỉnh trong giai đoạn 2000 - 2005.
Mặc dù, các địa phương còn hạn chế trong việc thực hiện nhiệm vụ thu - chi ngân sách, các kết quả nghiên cứu cho thấy có mối liên hệ giữa sự hội tụ về thu ngân sách với tăng trưởng kinh tế ở các tỉnh. Các kết quả hồi quy bằng mô hình ảnh hưởng cố định cũng chỉ ra rằng, mức độ phân cấp về thu ngân sách càng cao thì góp phần vào tăng trưởng kinh tế của các tỉnh. Hơn nữa, phân cấp ngân sách phải được kết hợp với những chính sách khác để tránh những hiệu ứng tiêu cực. Luận án tiến sỹ: Phân cấp quản lý ngân sách nhà nước ở Việt Nam hiện nay của TS.
Lê Toàn Thắng. Tác giả đã phân tích và đánh giá một cách khoa học về 5 thực trạng phân cấp quản lý ngân sách nhà nước ở Việt Nam hiện nay. Phân tích làm rõ những ưu điểm, tồn tại trong công tác này nhằm chỉ ra những vấn đề cần nghiên cứu giải quyết trong phân cấp quản lý ngân sách nhà nước. Tác giả đã đề xuất một số giải pháp đẩy mạnh phân cấp quản lý ngân sách nhà nước ở Việt Nam trong thời kỳ mới và những điều kiện đảm bảo cho việc thực hiện những giải pháp đó có hiệu quả.
Phân cấp ngân sách - Dưới góc nhìn từ quản lý ngân sách địa phương của TS. Lê Văn Hoạt - Phó Chủ tịch HĐND Thành phố Hà Nội. Qua nghiên cứu, tác giả đã đánh giá tình hình thực hiện Luật Ngân sách nhà nước giai đoạn 2004 - 2014. Luật Ngân sách nhà nước năm 2002 đã giúp việc thực hiện phân cấp quản lý ngân sách nhà nước đạt được một số kết quả nhất định như đã làm tăng tính chủ động, tích cực của chính quyền địa phương hơn trước; cơ chế phân cấp đã khuyến khích các địa phương phấn đấu tăng thu ngân sách để có nguồn chi; phân cấp NSNN góp phần tăng cường trách nhiệm của chính quyền địa phương, nâng cao vai trò, trách nhiệm và tính thực quyền của các cơ quan dân cử; việc trao quyền nhiều hơn cho chính quyền địa phương trong quyết định các vấn đề về ngân sách cũng đòi hỏi địa phương phải tăng tính minh bạch và trách nhiệm giải trình trong thực hiện ngân sách.
Tuy nhiên, tác giả cũng đã chỉ ra một số hạn chế của cơ chế phân cấp hiện nay như: hệ thống ngân sách mang tính lồng ghép; việc phân cấp nhiệm vụ chi chưa tương đồng với phân cấp quản lý kinh tế - xã hội; phân cấp nguồn thu không đáp ứng được yêu cầu nhiệm vụ chi đã phân cấp. Tác giả cũng đã đề xuất một số giải pháp như: xóa bỏ tính lồng ghép ngân sách; khi quy định nguồn thu - nhiệm vụ chi và xây dựng định mức phân bổ ngân sách cần chú ý đến những yếu tố đặc thù của địa phương; quy định cụ thể về thời kỳ ổn định ngân sách; đổi mới quy trình lập, phân bổ, chấp hành và quyết toán ngân sách… Luận văn thạc sỹ kinh tế: Hoàn thiện cơ chế phân cấp ngân sách nhà nước cho các cấp chính quyền địa phương của tác giả Đào Xuân Liên. Xuất phát từ một số nội dung chủ yếu về phân cấp ngân sách nhà nước, tác giả đã tập trung nghiên cứu những vấn đề lý luận cơ bản về phân cấp ngân sách, đồng thời trên cơ sở phân tích thực trạng phân cấp ngân sách của Việt Nam trong thời gian qua, rút ra những 6 ưu điểm và hạn chế. Từ đó, tác giả đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện phân cấp ngân sách ở nước ta, đáp ứng tiến trình cải cách tài chính công trong gian đoạn tới.
Khoảng trống nghiên cứu Có thể thấy, hầu hết các nghiên cứu đã có đều chỉ nghiên cứu quản lý ngân sách nhà nước như một bộ phận trong tổng thể các hoạt động của Chính phủ hoặc chỉ đề cập đến vấn đề ngân sách nhà nước chung chung. Đối với các nghiên cứu của nước ngoài, họ rất khác so với tình hình thực tế tại Việt Nam do bối cảnh kinh tế - xã hội, thể chế chính trị khác xa so với Việt Nam, do đó khi áp dụng tại Việt Nam, chúng ta phải chọn lọc những điểm phù hợp với thực tiễn của Việt Nam. Liên quan đến NSNN nói chung và ngân sách quận, huyện, thị xã nói riêng, ở trong nước đã có một số công trình, đề tài nghiên cứu, tuy nhiên, hầu hết các công trình đều tập trung nghiên cứu và đề cấp đến các vấn đề quản lý NSNN ở tầm vĩ mô, có rất ít các công trình nghiên cứu về NS cấp huyện, song chủ yếu nghiên cứu ngân sách cấp huyện dưới góc độ quản lý hành chính. Nhìn chung, các công trình nghiên cứu đó đã đề cập đến nhiều khía cạnh khác nhau về quản lý NSNN.
Tuy nhiên chưa có công trình nào trực tiếp nghiên cứu về quản lý ngân sách trên địa bàn huyện Hoài Đức - Hà Nội. Do đó, tôi chọn đề tài “Quản lý ngân sách nhà nước huyện Hoài Đức - Thành phố Hà Nội” làm luận văn thạc sỹ với mong muốn đưa ra một số kiến nghị mang tính khoa học, thực tiễn để góp phần nâng cao hiệu quả quản lý ngân sách nhà nước nói chung và với địa phương - huyện Hoài Đức nói riêng. Tổng quan về ngân sách nhà nước 1. Khái niệm NSNN Từ “ngân sách” được lấy ra từ thuật ngữ “budjet”, một từ tiếng Anh thời trung cổ, dùng để mô tả chiếc túi của nhà vua trong đó có chứa những khoản tiền cần thiết cho những khoản chi tiêu công cộng.
Dưới chế độ phong kiến, chi tiêu của nhà vua cho những mục đích công cộng như: đắp đê phòng chống lũ lụt, xây dựng đường xá và chi tiêu cho bản thân hoàng gia không có sự tách biệt nhau. Khi giai 7 cấp tư sản lớn mạnh, họ từng bước khống chế nghị viện và đòi hỏi tách bạch hai khoản chi tiêu này, từ đó nảy sinh khái niệm ngân sách nhà nước. Trong thực tiễn, khái niệm ngân sách thường để chỉ tổng số thu và chi của một đơn vị trong một thời gian nhất định. Một bảng tính toán các chi phí để thực hiện một kế hoạch, hoặc một chương trình cho một mục đích nhất định của một chủ thể nào đó.
Nếu chủ thể đó là Nhà nước thì được gọi là ngân sách nhà nước.