Hoàn thiện công tác quản lý ngân sách nhà nước ở tỉnh Bình Định

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hoàn thiện công tác quản lý ngân sách nhà nước ở tỉnh bình định, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải pháp cải thiện thực tiễn.

• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế
• Chuyên ngành: Quản Lý Ngân Sách
• Đề tài: Hoàn Thiện Quản Lý Ngân Sách Nhà Nước Tỉnh Bình Định: Thực Trạng Và Giải Pháp
• Loại tài liệu: Luận Văn
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Bình Định

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC VÀ QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC
• 1.1. Ngân sách nhà nước
• 1.1.1. Khái niệm về NSNN
• 1.2. Bản chất của NSNN
• 1.3. Chức năng của NSNN
• 1.4. Vai trò của NSNN
• 1.4.1. Huy động nguồn tài chính để đảm bảo nhu cầu chi tiêu của Nhà nước
• 1.4.2. Quản lý điều tiết vĩ mô nền kinh tế
• 1.5. Hệ thống NSNN
• 1.5.1. Khái niệm hệ thống ngân sách nhà nước
• 1.5.2. Quan hệ giữa các cấp ngân sách
• 1.6. Khái niệm quản lý NSNN
• 1.7. Nội dung quản lý NSNN
• 1.7.1. Lập dự toán NSNN
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC TỈNH BÌNH ĐỊNH
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN CÔNG TÁC QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC TỈNH BÌNH ĐỊNH
• PHỤ LỤC
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• KẾT LUẬN

Tóm tắt

I. Tổng quan về quản lý ngân sách nhà nước tỉnh Bình Định

Quản lý ngân sách nhà nước (NSNN) là một trong những nhiệm vụ quan trọng của chính quyền địa phương, đặc biệt là tại tỉnh Bình Định. Tỉnh này có vị trí địa lý chiến lược và nền kinh tế chủ yếu dựa vào nông nghiệp. Việc hoàn thiện quản lý ngân sách không chỉ giúp đảm bảo an sinh xã hội mà còn thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững. Thực trạng hiện tại cho thấy, mặc dù có nhiều cải tiến, nhưng vẫn còn tồn tại nhiều vấn đề cần giải quyết.

1.1. Khái niệm và vai trò của ngân sách nhà nước

Ngân sách nhà nước là tổng thể các khoản thu, chi của Nhà nước trong một năm. Vai trò của ngân sách không chỉ là huy động nguồn lực tài chính mà còn là công cụ điều tiết vĩ mô nền kinh tế. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh tỉnh Bình Định đang cần nguồn lực để phát triển.

1.2. Tình hình ngân sách tỉnh Bình Định hiện nay

Tình hình ngân sách tỉnh Bình Định hiện nay cho thấy sự chuyển biến tích cực trong thu ngân sách. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức như mối quan hệ giữa các cấp ngân sách và việc lập dự toán ngân sách chưa gắn kết với kế hoạch phát triển kinh tế xã hội.

II. Thực trạng quản lý ngân sách nhà nước tỉnh Bình Định Những thách thức lớn

Mặc dù có nhiều nỗ lực trong quản lý ngân sách, nhưng tỉnh Bình Định vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Các vấn đề như mối quan hệ giữa các cấp ngân sách, việc lập và chấp hành dự toán ngân sách chưa hiệu quả, và nguồn lực ngân sách chưa được sử dụng hợp lý là những điểm cần cải thiện.

2.1. Mối quan hệ giữa các cấp ngân sách

Mối quan hệ giữa ngân sách trung ương và ngân sách địa phương cần được cải thiện để đảm bảo sự cân đối và phát triển đồng bộ. Việc phân bổ nguồn lực giữa các cấp ngân sách chưa thực sự hợp lý, dẫn đến tình trạng thiếu hụt ngân sách tại một số địa phương.

2.2. Việc lập và chấp hành dự toán ngân sách

Việc lập và chấp hành dự toán ngân sách chưa gắn kết chặt chẽ với kế hoạch phát triển kinh tế xã hội. Điều này dẫn đến việc sử dụng nguồn lực không hiệu quả và không đáp ứng được nhu cầu thực tế của tỉnh.

III. Giải pháp hoàn thiện quản lý ngân sách nhà nước tỉnh Bình Định

Để hoàn thiện quản lý ngân sách nhà nước tại tỉnh Bình Định, cần có những giải pháp cụ thể và khả thi. Các giải pháp này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách mà còn đảm bảo tính minh bạch và công khai trong quản lý tài chính.

3.1. Cải cách quy trình lập dự toán ngân sách

Cần cải cách quy trình lập dự toán ngân sách để đảm bảo tính chính xác và khả thi. Việc này bao gồm việc thu thập thông tin đầy đủ và chính xác từ các đơn vị liên quan để lập kế hoạch ngân sách phù hợp.

3.2. Tăng cường kiểm tra giám sát ngân sách

Tăng cường công tác kiểm tra, giám sát ngân sách là cần thiết để phát hiện và xử lý kịp thời các sai phạm trong quản lý ngân sách. Điều này sẽ giúp nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm trong sử dụng ngân sách.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về ngân sách tỉnh Bình Định

Nghiên cứu về quản lý ngân sách nhà nước tại tỉnh Bình Định đã chỉ ra nhiều kết quả tích cực. Tuy nhiên, vẫn cần có những ứng dụng thực tiễn để cải thiện tình hình ngân sách, từ đó thúc đẩy phát triển kinh tế xã hội.

4.1. Kết quả đạt được trong quản lý ngân sách

Trong những năm qua, công tác quản lý ngân sách tỉnh Bình Định đã có nhiều chuyển biến tích cực. Thu ngân sách cơ bản đáp ứng nhu cầu chi, góp phần kích thích tăng trưởng kinh tế.

4.2. Những bài học kinh nghiệm từ các tỉnh khác

Học hỏi từ kinh nghiệm quản lý ngân sách của các tỉnh khác có thể giúp Bình Định cải thiện tình hình ngân sách. Việc áp dụng các mô hình quản lý hiệu quả sẽ giúp nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của quản lý ngân sách nhà nước tỉnh Bình Định

Quản lý ngân sách nhà nước tại tỉnh Bình Định cần được hoàn thiện để đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế xã hội. Tương lai của quản lý ngân sách sẽ phụ thuộc vào khả năng cải cách và ứng dụng các giải pháp hiệu quả.

5.1. Tầm quan trọng của việc hoàn thiện quản lý ngân sách

Việc hoàn thiện quản lý ngân sách là rất cần thiết để đảm bảo an sinh xã hội và phát triển kinh tế bền vững. Điều này không chỉ giúp tỉnh Bình Định phát triển mà còn góp phần vào sự phát triển chung của cả nước.

5.2. Triển vọng tương lai của ngân sách tỉnh Bình Định

Triển vọng tương lai của ngân sách tỉnh Bình Định sẽ phụ thuộc vào khả năng huy động nguồn lực và sử dụng ngân sách một cách hiệu quả. Cần có những chính sách phù hợp để đảm bảo sự phát triển bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quản lý ngân sách nhà nước tại các địa phương giữ vai trò then chốt trong việc duy trì ổn định kinh tế vĩ mô và thúc đẩy an sinh xã hội. Tại tỉnh Bình Định, giai đoạn 2006 - 2010 ghi nhận tốc độ tăng trưởng tổng sản phẩm địa phương bình quân đạt 10,9%/năm, đưa thu nhập bình quân đầu người chạm mốc 940 USD vào năm 2010. Dù vậy, nền kinh tế địa phương vẫn đối mặt với áp lực chuyển dịch cơ cấu khi khu vực nông, lâm, thủy sản còn chiếm tỷ trọng 35,7%, trong khi công nghiệp và xây dựng chỉ đạt 27,2%. Điều này đặt ra bài toán hóc búa giữa khả năng huy động nguồn thu còn hạn chế và nhu cầu chi tiêu công khổng lồ, đặc biệt là tổng vốn đầu tư phát triển toàn xã hội huy động trong 5 năm lên tới 37.837 tỷ đồng, tương đương 40,3% GDP toàn tỉnh.

Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là hệ thống hóa cơ sở lý luận về quản lý ngân sách địa phương, phân tích toàn diện thực trạng thu, chi, lập dự toán và phân cấp tài khóa tại Bình Định giai đoạn 2006 - 2010, từ đó đề xuất các giải pháp hoàn thiện đến năm 2015. Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ quy trình ngân sách từ cấp tỉnh đến 11 đơn vị cấp huyện và 159 xã, phường, tập trung sâu vào chi thường xuyên và chi đầu tư phát triển. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình thể hiện qua việc giải quyết sự chênh lệch lớn trong dự báo tài khóa, khi số thực hiện thu cân đối năm 2010 vượt tới 89,6% so với dự toán trung ương giao, đồng thời định hình cơ chế phân cấp minh bạch nhằm tối ưu hóa nguồn lực tài chính công.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng hệ thống lý thuyết tài chính công hiện đại kết hợp với lý thuyết phân cấp tài khóa để luận giải cơ chế vận hành ngân sách địa phương. Theo lý thuyết phân cấp tài khóa, việc trao quyền tự chủ thu chi cho chính quyền cơ sở giúp tối ưu hóa việc phân bổ hàng hóa công cộng sát với nhu cầu thực tế của cư dân bản địa. Khung thể chế được căn cứ trực tiếp trên Luật Ngân sách Nhà nước năm 2002, Luật Quản lý thuế cùng các văn bản hướng dẫn điều hành tài khóa quốc gia.

Ba khái niệm cốt lõi được chuẩn hóa xuyên suốt luận văn gồm: quản lý ngân sách nhà nước như một chu trình khép kín từ lập dự toán đến quyết toán; phân cấp quản lý ngân sách nhằm xác định ranh giới trách nhiệm giữa các cấp chính quyền; và cân đối ngân sách nhà nước dựa trên nguyên tắc tích lũy, chi tiêu tiết kiệm và kiểm soát bội chi cho đầu tư phát triển. Các mô hình quản trị tài chính công quốc tế từ các quốc gia như Đức, Canada hay Hàn Quốc cũng được đối chiếu để đúc rút bài học về quản lý chi theo kết quả đầu ra và hiện đại hóa hệ thống thông tin tài khóa.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập toàn diện từ hệ thống báo cáo quyết toán ngân sách chính thức của Sở Tài chính, Cục Thuế và Kho bạc Nhà nước tỉnh Bình Định liên tục trong giai đoạn 5 năm từ 2006 đến 2010.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ 100% các cơ quan quản lý tài chính công cấp tỉnh, 11 quận, huyện, thị xã và mẫu đại diện từ 159 xã, phường, thị trấn trên toàn địa bàn tỉnh Bình Định. Phương pháp chọn mẫu tổng thể được áp dụng đối với dữ liệu cấp huyện và cấp tỉnh nhằm đảm bảo tính bao quát, không bỏ sót bất kỳ dòng ngân sách nào trong chu trình tài khóa.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thống kê mô tả, phân tích so sánh chuỗi thời gian và phương pháp tổng hợp định lượng kết hợp định tính là nhằm làm rõ xu hướng biến động của các chỉ tiêu tài chính, đo lường chính xác tỷ lệ động viên ngân sách bình quân 6,5% GDP và bóc tách các sai lệch giữa số lập dự toán với số thực hiện quyết toán qua từng niên độ tài chính.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, quy mô thu ngân sách nhà nước trên địa bàn tỉnh Bình Định ghi nhận sự tăng trưởng vượt bậc với tổng số thu giai đoạn 2006 - 2010 đạt 13.330 tỷ đồng, gấp 2,7 lần so với giai đoạn 2001 - 2005, duy trì tốc độ tăng thu bình quân 21,8%/năm. Trong đó, thu từ thuế giữ vai trò trụ cột với 6.978 tỷ đồng, chiếm 52,3% tổng thu; thu phí và lệ phí đạt 2.509 tỷ đồng, chiếm 18,8%; và các khoản thu khác đạt 3.843 tỷ đồng, chiếm 28,8%.

Thứ hai, cơ cấu phân cấp nguồn thu và nhiệm vụ chi giữa các cấp chính quyền có sự dịch chuyển rõ rệt. Tỷ trọng thu ngân sách cấp tỉnh tăng từ 59,5% năm 2006 lên 65,6% năm 2010, khẳng định vai trò chủ đạo điều tiết vĩ mô của ngân sách tỉnh. Ngược lại, tỷ trọng nhiệm vụ chi của ngân sách cấp huyện tăng mạnh từ 31,1% năm 2006 lên 39,1% năm 2010, trong khi chi ngân sách tỉnh giảm tương ứng từ 58,4% xuống 50,5%, phản ánh xu hướng đẩy mạnh phân quyền chi tiêu về cơ sở.

Thứ ba, công tác lập dự toán ngân sách tồn tại độ lệch rất lớn so với thực tế chấp hành. Năm 2010, số thực hiện thu cân đối ngân sách vượt 89,6% so với dự toán trung ương giao và vượt 60% so với dự toán Hội đồng nhân dân tỉnh phê duyệt. Tương tự, chi ngân sách thực hiện năm 2010 cũng vượt 53,8% so với dự toán trung ương và vượt 28,8% so với kế hoạch địa phương.

Thứ tư, nguồn thu ngân sách còn thiếu tính bền vững do phụ thuộc lớn vào tiền sử dụng đất với 2.217 tỷ đồng giai đoạn 2006 - 2010, chiếm 57,7% tổng các khoản thu khác. Tình trạng thất thu và nợ đọng kéo dài khi nợ tiền sử dụng đất của các hộ gia đình tính đến cuối năm 2009 còn 62,7 tỷ đồng và nợ phí, lệ phí chưa nộp ngân sách là 6,45 tỷ đồng.

Thảo luận kết quả

Diễn biến thu chi ngân sách tỉnh Bình Định có thể được mô hình hóa trực quan thông qua biểu đồ cột chồng thể hiện cơ cấu nguồn thu và biểu đồ đường đối sánh khoảng cách giữa chỉ tiêu dự toán và số quyết toán thực tế. Nguyên nhân cốt lõi của sự chênh lệch bắt nguồn từ phương pháp lập dự toán còn mang nặng tính cảm tính chuyên gia, chưa xây dựng được mô hình kinh tế lượng phân tích rủi ro thị trường và biến động vĩ mô.

Bên cạnh đó, việc phân bổ vốn đầu tư phát triển từ nguồn vốn 37.837 tỷ đồng còn dàn trải, chưa gắn chặt với tiến độ kế hoạch trung hạn. So sánh với các nghiên cứu tài chính công tại các tỉnh Duyên hải miền Trung, mô hình ngân sách của Bình Định bộc lộ điểm tương đồng về tính dễ tổn thương trước biến động bất động sản, đòi hỏi phải chuyển dịch trọng tâm sang nuôi dưỡng nguồn thu từ khu vực sản xuất kinh doanh ngoài quốc doanh, vốn đã đạt 2.525 tỷ đồng trong cả giai đoạn.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, đổi mới căn bản quy trình và phương pháp lập dự toán ngân sách nhà nước theo hướng tiếp cận khuôn khổ chi tiêu trung hạn 3 - 5 năm. Sở Tài chính chủ trì phối hợp với Cục Thuế và Sở Kế hoạch và Đầu tư triển khai mô hình dự báo lượng hóa từ năm 2011, phấn đấu kiểm soát sai số giữa dự toán và thực hiện thu chi hàng năm xuống dưới mức 10%.

Thứ hai, tái cơ cấu nguồn thu bền vững và tăng cường các biện pháp chế tài chống thất thu thuế. Cục Thuế tỉnh và Kho bạc Nhà nước tập trung thu hồi dứt điểm 62,7 tỷ đồng nợ đọng tiền sử dụng đất và 6,45 tỷ đồng phí, lệ phí tồn đọng trước năm 2012, đồng thời mở rộng cơ sở tính thuế đối với 3.859 doanh nghiệp đăng ký kinh doanh và khu vực kinh tế dân doanh đang đóng góp 81% GDP địa phương.

Thứ ba, hoàn thiện cơ chế phân cấp tài khóa minh bạch và nâng cao năng lực tự chủ cho 159 ngân sách xã, phường. Ủy ban nhân dân tỉnh cần trình Hội đồng nhân dân sửa đổi quy chế phân chia nguồn thu, chấm dứt tình trạng xem ngân sách xã như đơn vị dự toán thụ động, nâng tỷ trọng thu tự chủ cấp xã từ mức 7,5% năm 2010 lên trên 12% vào năm 2015.

Thứ tư, siết chặt kỷ luật tài khóa và hiện đại hóa công tác kiểm soát chi đầu tư công qua hệ thống Kho bạc Nhà nước. Thanh tra Sở Tài chính đẩy mạnh kiểm toán hiệu quả dự án, chấm dứt bố trí vốn dàn trải trong danh mục đầu tư xây dựng cơ bản, gắn trách nhiệm cá nhân người đứng đầu với kết quả giải ngân và chất lượng công trình hạ tầng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, lãnh đạo và chuyên viên tại các cơ quan quản lý tài chính công như Sở Tài chính, Cục Thuế, Kho bạc Nhà nước tỉnh Bình Định và các tỉnh Duyên hải Nam Trung Bộ. Luận văn cung cấp khung tham chiếu thực tiễn để tinh chỉnh phương pháp lập dự toán và quản lý nợ đọng thuế hiệu quả.

Thứ hai, đại biểu Hội đồng nhân dân và cán bộ quản lý ủy ban nhân dân cấp huyện, cấp xã. Nhóm này có thể ứng dụng các đề xuất phân cấp tài khóa để xây dựng dự toán thu chi sát thực tế, nâng cao tính tự chủ cho 11 huyện, thị xã và 159 xã, phường.

Thứ ba, giảng viên, nghiên cứu viên và học viên cao học chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng, Quản trị công và Kinh tế phát triển. Công trình cung cấp bộ dữ liệu thứ cấp chuẩn xác quy mô 13.330 tỷ đồng thu ngân sách để làm case study phân tích chính sách tài chính địa phương.

Thứ tư, các hiệp hội doanh nghiệp và nhà đầu tư trong khu vực. Việc nắm bắt định hướng phân bổ ngân sách đầu tư hạ tầng chiếm 40,3% GDP giúp doanh nghiệp hoạch định chiến lược đầu tư và tham gia hiệu quả vào các dự án hợp tác công tư trên địa bàn.

Câu hỏi thường gặp

Nguyên nhân chính khiến số thực hiện thu ngân sách năm 2010 tại Bình Định vượt tới 89,6% so với dự toán trung ương giao là gì? Sự chênh lệch này do công tác dự báo thu chi chưa áp dụng phương pháp khoa học mà chủ yếu dựa vào ước tính cảm tính. Ngoài ra, việc các cấp cơ sở có xu hướng lập dự toán thu an toàn để nhận thêm hỗ trợ cân đối từ cấp trên đã làm giảm tính chính xác của kế hoạch tài khóa ban đầu.

Cơ cấu phân cấp ngân sách của tỉnh Bình Định giai đoạn 2006 - 2010 có điểm gì nổi bật? Điểm nổi bật là tính tập trung nguồn thu ở cấp tỉnh tăng lên 65,6% tổng thu địa phương, giữ vai trò điều hòa ngân sách. Đồng thời, nhiệm vụ chi được phân quyền mạnh mẽ cho cấp huyện, nâng tỷ trọng chi cấp huyện từ 31,1% năm 2006 lên 39,1% năm 2010 nhằm phục vụ phát triển hạ tầng cơ sở.

Khoản thu từ tiền sử dụng đất tác động như thế nào đến tính ổn định của ngân sách tỉnh? Thu tiền sử dụng đất đạt 2.217 tỷ đồng, chiếm tới 57,7% các khoản thu khác, tạo nguồn lực lớn xây dựng hạ tầng. Tuy nhiên, nguồn thu này thiếu ổn định vì phụ thuộc vào chu kỳ bất động sản, tiến độ đấu giá và để lại khoản nợ đọng 62,7 tỷ đồng vào cuối năm 2009.

Ngân sách cấp xã tại Bình Định gặp những rào cản cốt lõi nào trong giai đoạn nghiên cứu? Ngân sách xã chỉ chiếm 7,5% tổng thu và 10,4% tổng chi địa phương năm 2010. Rào cản lớn nhất là cơ chế điều hành vẫn coi cấp xã như đơn vị dự toán, nguồn thu phí và lệ phí bị hạn chế, cùng với việc cán bộ tài chính cấp cơ sở còn thiếu quyền chủ động trong quản lý chi tiêu.

Giải pháp then chốt nào giúp nâng cao hiệu quả quản lý chi đầu tư xây dựng cơ bản? Giải pháp then chốt là chuyển dịch sang lập kế hoạch đầu tư công trung hạn gắn với nguồn lực thực tế, chấm dứt việc phê duyệt dự án dàn trải vượt quá 37.837 tỷ đồng vốn huy động, đồng thời kiểm soát thanh toán trực tiếp và giải ngân nghiêm ngặt qua Kho bạc Nhà nước.

Kết luận

• Luận văn đã khái quát toàn diện bức tranh tài chính công tỉnh Bình Định giai đoạn 2006 - 2010 với tổng thu 13.330 tỷ đồng và tốc độ tăng trưởng kinh tế bình quân 10,9%/năm.
• Công trình chỉ rõ các nút thắt cố hữu trong việc lập dự toán thiếu chính xác, tỷ lệ chênh lệch thu chi vượt trên 50% và sự phụ thuộc quá mức vào các khoản thu đất đai.
• Đóng góp khoa học then chốt là hệ thống giải pháp tái cơ cấu thu chi, nâng cao tính tự chủ cho ngân sách cấp huyện, xã và hiện đại hóa quản lý tài khóa địa phương.
• Lộ trình triển khai khuyến nghị chia thành hai giai đoạn: giai đoạn 2011 - 2013 tập trung xử lý nợ đọng thuế, hoàn thiện phân cấp; giai đoạn 2014 - 2015 áp dụng toàn diện khuôn khổ chi tiêu trung hạn.
• Độc giả, nhà nghiên cứu và các nhà hoạch định chính sách hãy tham khảo toàn văn công trình nghiên cứu để ứng dụng mô hình quản lý ngân sách nhà nước bền vững cho các địa phương trong bối cảnh mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC VÀ QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC 1. Ngân sách nhà nước 1. Khái niệm về NSNN Ngân sách nhà nước cho đến nay có rất nhiều quan niệm của các nhà nghiên cứu đưa ra, song vẫn chưa có khái niệm thống nhất. Tuy nhiên khi bàn đến khái niệm NSNN thì có hai quan niệm phổ biến về NSNN.

Quan niệm thứ nhất cho rằng NSNN là bảng kế hoạch thu chi bằng tiền của Nhà nước trong một khoản thời gian nhất định. Quan niệm thứ hai cho rằng NSNN là quỹ tiền tệ tập trung của nhà nước. Hai quan niệm phổ biến trên chỉ phản ánh được hình thái hoạt động bề ngoài của ngân sách và mặt vật chất của ngân sách, nhưng nếu nhìn về bản chất bên trong thì chưa thể hiện được nguồn gốc kinh tế xã hội của ngân sách. Trong thực tế, thuật ngữ thu, chi ngân sách đã được khái quát hoá, trong đó thu được hiểu là tất cả các nguồn tiền được huy động cho Nhà nước, còn chi là bao gồm các khoản chi và các khoản trả khác của Nhà nước, đồng thời hoạt động thu, chi của ngân sách được tiến hành rất đa dạng và phong phú trên hầu hết các lĩnh vực, tác động đến mọi chủ thể kinh tế - xã hội.

Như vậy, có thể nói đằng sau hoạt động thu, chi của ngân sách là sự thể hiện các quan hệ kinh tế xã hội của nhà nước với các chủ thể. Như vậy, từ những nội dung trên, ta có thể rút ra khái niệm chung về ngân sách như sau: NSNN là sự biểu hiện các quan hệ kinh tế phát sinh gắn liền với quá trình tạo lập, phân phối và sử dụng quỹ tiền tệ tập trung của Nhà nước khi Nhà nước tham gia phân phối các nguồn tài chính quốc gia về cơ bản theo nguyên tắc không hoàn trả trực tiếp. Tuy nhiên, theo điều 1, Luật NSNN ban hành năm 2002 định nghĩa “NSNN là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước” [3, tr. Bản chất của NSNN Một nhà nước ra đời, trước hết phải có các nguồn tài chính để chi tiêu cho mục đích bảo vệ sự tồn tại ngày càng vững chắc của mình, đó là các khoản chi cho bộ máy quản lý nhà nước, cho cảnh sát, quân đội, cho giáo dục, y tế, phúc lợi xã hội, chi cho đầu tư xây dựng cơ bản, kết cấu hạ tầng, chi cho phát triển sản xuất v.

tất cả các nhu cầu chi tiêu tài chính của nhà nước điều được thoả mãn bằng các nguồn thu từ thuế, các khoản thu mang tính chất thuế, vay nợ và các hình thức thu khác. Từ đó cho thấy vấn đề nổi lên đó là: ngân sách không thể tách rời nhà nước và dù muốn hay không muốn quá trình thu, chi đó luôn ảnh hưởng, tác động đến quá trình kinh tế xã hội của một quốc gia. Hoạt động của NSNN là hoạt động phân phối các nguồn tài chính, là quá trình giải quyết quyền lợi kinh tế giữa Nhà nước và xã hội với kết quả là các nguồn tài chính được phân chia thành hai phần: Phần nộp vào NSNN và phần để lại cho các thành viên trong xã hội. Phần nộp vào NSNN sẽ tiếp tục phân phối lại, thể hiện qua các khoản cấp phát từ ngân sách cho các mục đích tiêu dùng và đầu tư.

Trong quá trình phân phối tổng sản phẩm quốc dân đã làm xuất hiện hệ thống các quan hệ tài chính. Hoạt động thu, chi NSNN cũng là hoạt động tài chính và cũng làm nảy sinh các quan hệ tài chính. Hệ thống các quan hệ tài chính tạo nên bản chất của NSNN được thể hiện dưới hình thức cụ thể, đó là các mối quan hệ sau: Một là, quan hệ tài chính giữa Nhà nước và các doanh nghiệp hoạt động sản xuất kinh doanh. Hai là, quan hệ tài chính giữa Nhà nước với các đơn vị quản lý Nhà nước nằm trong các lĩnh vực sự nghiệp văn hoá xã hội, hành chính và an ninh quốc phòng.

Ba là, quan hệ kinh tế giữa NSNN với hộ gia đình và dân cư. Bốn là, quan hệ kinh tế giữa NSNN với thị trường tài chính. Tóm lại, từ sự phân tích trên đây, ta thấy rằng mặc dù biểu hiện của NSNN rất đa dạng và phong phú, nhưng về thực chất chúng phản ánh lại nội dung cơ bản là: Luan van 5 - NSNN hoạt động trong lĩnh vực phân phối các nguồn tài chính và vì vậy nó thể hiện các mối quan hệ về lợi ích kinh tế giữa Nhà nước và xã hội. - Quyền lực ngân sách thuộc về Nhà nước, mọi khoản thu và chi tài chính của Nhà nước đều do Nhà nước quyết định và nhằm mục đích phục vụ yêu cầu thực hiện các chức năng của Nhà nước.

Những nội dung trên chính là những mặt, những mối liên hệ quyết định sự phát sinh, phát triển của NSNN. Do đó, có thể kết luận bản chất của NSNN như sau: Bản chất NSNN là hệ thống các mối quan hệ kinh tế - xã hội giữa Nhà nước và xã hội phát sinh trong quá trình Nhà nước huy động và sử dụng các nguồn lực tài chính nhằm đảm bảo yêu cầu thực hiện các chức năng quản lý và đều hành nền kinh tế - xã hội của mình. Chức năng của NSNN Qua phân tích về bản chất của NSNN có thể thấy NSNN xét về chức năng bao gồm các khía cạnh chủ yếu đây: NSNN là công cụ huy động và phân bổ nguồn lực tài chính trong xã hội; đằng sau hoạt động thu chi ngân sách bằng tiền là sự thể hiện quá trình phân bổ các yếu tố đầu vào của quá trình sản xuất kinh doanh. NSNN là bộ phận của tài chính nhà nước nó có chức năng phân phối, chức năng giám đốc.

Trong nền kinh tế thị trường việc phân bổ nguồn lực xã hội được thực hiện chủ yếu theo hai kênh: Kênh của các lực lượng thị trường và kênh của Nhà nước thông qua hoạt động thu, chi của tài chính Nhà nước nói chung và ngân sách nói riêng từ đó nó còn có chức năng điều chỉnh quá trình kinh tế xã hội thông qua các công cụ của nó. Vai trò của NSNN Vai trò của NSNN được xác định trên cơ sở các chức năng và trên cơ sở các nhiệm vụ của nó trong từng giai đoạn. Với quan điểm đó, có thể khẳng định NSNN có các vai trò sau: a) Huy động nguồn tài chính để đảm bảo nhu cầu chi tiêu của Nhà nước Huy động nguồn lực tài chính để đảm bảo các nhu cầu chi tiêu của Nhà nước là một trong những vai trọ quan trọng có tính chất truyền thống của NSNN. Để tồn Luan van 6 tại và phát triển bộ máy Nhà nước, điều hiển nhiên là Nhà nước phải tập trung được một nguồn lực tài chính nhất định.

NSNN chính là một trong những công cụ thực hiện yêu cầu đó. Tuy nhiên cũng cần nhận thấy rằng nguồn lực tài chính Nhà nước tập trung vào tay mình thông qua công cụ NSNN là kết quả hoạt động kinh tế của các chủ thể trong nền kinh tế. Do đó việc động viên nguồn lực tài chính vào Nhà nước thông qua công cụ NSNN không phải vô hạn mà cần có sự cân nhắc tính toán cẩn thận. Có như vậy mới phát huy vai trò tích cực của NSNN trong việc động viên nguồn lực tài chính cho Nhà nước.

Tiêu chuẩn quan trọng để phát huy vai trò của NSNN là phải xem xét đến khía cạnh lợi ích giữa Nhà nước và các chủ thể kinh tế. Phạm vi, mức độ động viên của NSNN sao cho phù hợp giải quyết tốt mối quan hệ giữa tích tụ và tập trung nhầm không ngừng gia tăng các nguồn lực tài chính xã hội. b) Quản lý điều tiết vĩ mô nên kinh tế Xuất phát từ điều kiện cụ thể, trong giai đoạn hiện nay, NSNN có vai trò là công cụ điều tiết vĩ mô nền kinh tế xã hội của Nhà nước. Vai trò này rất quan trọng.

Bởi, trong cơ chế kinh tế thị trường tồn tại nhiều mặt hạn chế, cần phải có sự điều chỉnh vĩ mô của Nhà nước. Song, nhà nước cũng chỉ có thể thực hiện điều chỉnh thành công khi có nguồn tài chính đảm bảo, khi sử dụng triệt để và có hiệu quả công cụ NSNN, để thực hiện quản lý, điều tiết vĩ mô nền kinh tế xã hội theo ba nội dung cơ bản sau: Về mặt kinh tế: Để duy trì sự ổn định của môi trường nền kinh tế vĩ mô và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, đòi hỏi sự cần thiết phải có Nhà nước can thiệp để khắc phục những khuyết tật của cơ chế thị trường. Trong đó, Nhà nước có vai trò định hướng hình thành cơ cấu kinh tế mới, kích thích phát triển sản xuất, kinh doanh và chống độc quyền. Nhà nước không thể bỏ qua công cụ ngân sách khi thực hiện vai trò này.

NSNN cung cấp nguồn kinh phí để nhà nước đầu tư cho kết cấu hạ tầng, hình thành các doanh nghiệp ở các ngành then chốt và mũi nhọn. Các khoản chi đầu tư của NSNN có tác dụng định hướng hình thành cơ cấu kinh tế và là động lực thúc đẩy sự ra đời của các cơ sở kinh tế mới. Ngoài ra, Nhà nước còn sử dụng Luan van 7 các công cụ bộ phận của NSNN là thuế và chi đầu tư của NSNN để hướng dẫn, kích tích và tạo sức ép đối với các chủ thể trong hoạt động kinh tế. Với việc phối hợp và vận dụng thuế trực thu và thuế gián thu, vận dụng thuế suất thích hợp có tác dụng hướng dẫn, khuyết khích thúc đẩy các thành phần kinh tế mở rộng hoạt động kinh doanh, tạo ra môi trường cạnh tranh, thu hút vốn đầu tư của các khu vực doanh nghiệp, các nguồn vốn vay nợ từ nước ngoài và trong nước sẽ tạo thêm nguồn vốn cho phát triển kinh tế.

Hiệu quả sử dụng các nguồn vay nợ của Nhà nước cũng là một vấn đề xem xét thận trọng khi quyết định các biện pháp huy động tiền vay. Về mặt xã hội: Thực tiển cho thấy áp dụng mô hình kinh tế thị trường bên cạnh những mặt tích cực, cũng làm nảy sinh nhiều khía cạnh tiêu cực mà bản thân kinh tế thị trường đơn thuần không thể giải quyết được như vấn đề phân cực giàu nghèo, các tệ nạn xã hội ., mà cần có sự can thiệp của Nhà nước để giải quyết tốt các vấn đề xã hội nảy sinh. Để thực hiện vai trò đó, Nhà nước phải sử dụng đến công cụ NSNN.