CHƯƠNG I CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC CẤP PHƯỜNG 1. NSNN cấp phường 1. Khái niệm NSNN cấp phường - Khái niệm NSNN : Theo Luật NSNN năm 2015, NSNN được đề cập như sau:“NSNN là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước”. Có thể thấy rằng định nghĩa trên đều cho thấy biểu hiện bên ngoài của NSNN và mối quan hệ mật thiết giữa nhà nước và NSNN.
Trong hệ thống tài chính, NSNN là khâu chủ đạo, đóng vai trò hết sức quan trọng trong việc duy trì sự tồn tại của bộ máy quyền lực nhà nước. Biểu hiện bên ngoài, NSNN là một bảng dự toán thu, chi bằng tiền của Nhà nước trong một khoảng thời gian nhất định thường là một năm. Chính phủ dự toán các nguồn thu vào quỹ NSNN, đồng thời dự toán các khoản chi cho các hoạt động kinh tế, chính trị, xã hội, an ninh quốc phòng, từ quỹ NSNN, và bảng dự toán này phải được Quốc hội phê chuẩn. NSNN phản ánh mối quan hệ kinh tế giữa Nhà nước với các chủ thể kinh tế trong nền kinh tế - xã hội và trong phân phối tổng sản phẩm xã hội.
Thông qua việc tạo lập, sử dụng quỹ tiền tệ tập trung của Nhà nước chuyển dịch một bộ phận thu nhập bằng tiền của các chủ thể thành thu nhập của Nhà nước và nhà nước chuyển dịch thu nhập đó đến các chủ thể được thụ hưởng nhằm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước. Từ định nghĩa trên, ta có thể hiểu NSNN trên các khía cạnh: 6 + Thứ nhất, NSNN là kế hoạch tài chính vĩ mô trong các kế hoạch tài chính của Nhà nước để quản lý các hoạt động kinh tế - xã hội trong khoảng thời gian nhất định; + Thứ hai:NSNN giữ vai trò chủ đạo trong hệ thống tài chính; + Thứ ba:NSNN là quỹ tiền tệ tập trung lớn nhất của nhà nước hay còn gọi là quỹ ngân sách phục vụ việc thực hiện chức năng của nhà nước. Các nguồn tài chính được tập trung vào NSNN nhờ vào việc Nhà nước tham gia vào quá trình phân phối và phân phối lại các nguồn tài chính quốc gia dưới hình thức thuế và các hình thức thu khác. Toàn bộ các nguồn tài chính trong NSNN của chính quyền nhà nước các cấp là nguồn tài chính mà Nhà nước trực tiếp nắm giữ, chi phối.
Nó chính là nguồn tài chính cơ bản để Nhà nước thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của mình. - Khái niệm NSNN cấp địa phương: Theo Luật NSNN năm 2015: “Ngân sách địa phương là các khoản thu NSNN phân cấp cho cấp địa phương hưởng, thu bổ sung từ ngân sách trung ương cho ngân sách địa phương và các khoản chi NSNN thuộc nhiệm vụ chi của cấp địa phương”. Ngân sách địa phương gồm ngân sách của các cấp chính quyền địa phương, trong đó: + Ngân sách cấp thành phố là một cấp ngân sách có vai trò trong hệ thống NSNN. Việc tổ chức, QLNS địa phương ở cấp thành phố góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, giải quyết được những vấn đề bức thiết của xã hội trên địa bàn các thành phố, thành phố trực thuộc.
+ Ngân sách cấp quận là một bộ phận cấu thành NSNN , là công cụ để chính quyền cấp quận thực hiện các chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn trong quá trình quản lý nền kinh tế - xã hội, an ninh quốc phòng ở địa phương. 7 + Ngân sách cấp phường là cấp cuối cùng trong phân cấp QLNS Nhà nước. Ngân sách cấp phường bao gồm toàn bộ các khoản thu, nhiệm vụ chi được quy định trong dự toán một năm do HĐND phường quyết định và giao cho UBND phường thực hiện nhằm đảm bảo các chức năng nhiệm vụ của chính quyền phường. Ngân sách cấp phường là một cấp ngân sách thực hiện vai trò, chức năng, nhiệm vụ của NSNN trên phạm vị địa bàn các phường thuộc một Quận của thành phố.
Như vậy, ngân sách phường là hệ thống những mối quan hệ kinh tế nhà nước và xã hội trong quá trình Nhà nước huy động và sử dụng các nguồn tài chính nhằm đảm bảo yêu cầu thực hiện các chức năng của nhà nước. Các quan hệ kinh tế này bao gồm: Quan hệ kinh tế giữa chính quyền cấp phường và các tổ chức, hộ sản xuất, kinh doanh trên địa bàn; quan hệ giữa ngân sách phường với các tổ chức tài chính trung gian với quỹ tín dụng nhân dân; quan hệ kinh tế giữa ngân sách phường và các tổ chức xã hội; quan hệ kinh tế giữa ngân sách phường và các hộ gia đình. Đặc điểm của NSNN cấp phường Là một bộ phận trong hệ thống NSNN và là cấp ngân sách của chính quyền cơ sở, ngân sách phường có những đặc điểm sau: Thứ nhất, ngân sách phường là một quỹ tập trung của cơ quan chính quyền Nhà nước cấp cơ sở. Hoạt động của quỹ này thể hiện trên hai phương diện thu ngân sách và chi ngân sách: Thu NSNN trên địa bàn giao chính quyền cấp phường quản lý, bao gồm: Thu từ thuế, phí, lệ phí; các khoản huy động đóng góp từ các cơ quan, tổ chức, cá nhân theo quy định của pháp luật; thu viện trợ không hoàn lại của các tổ chức quốc tế, các tổ chức khác, các cá nhân ở nước ngoài trực tiếp cho ngân sách phường.
8 Thu ngân sách phường được hưởng bao gồm các khoản thu NSNN phân cấp cho ngân sách phường và các khoản huy động đóng góp từ các cơ quan, tổ chức, cá nhân trên nguyên tắc tự nguyện để xây dựng các công trình kết cấu hạ tầng theo quy định của pháp luật do HĐND phường quyết định đưa vào ngân sách phường quản lý. Chi ngân sách phường, bao gồm chi đầu tư phát triển; chi thường xuyên nhằm bảo đảm quốc phòng, an ninh của Nhà nước, chi hoạt động của các cơ quan Nhà nước, Đảng Cộng sản Việt Nam, các tổ chức chính trị xã hội; chi hỗ trợ cho các tổ chức chính trị xã hội - nghề nghiệp, tổ chức xã hội , tổ chức xã hội - nghề nghiệp được thành lập theo quy định khi các tổ chức này được Nhà nước giao nhiệm vụ; chi phát triển kinh tế - xã hội và các nhiệm vụ chi khác theo quy định của pháp luật. Nguồn thu, nhiệm vụ chi ngân sách phường do HĐND Thành phố, Thành phố trực thuộc Trung ương quyết định. Thứ hai, các hoạt động thu, chi của ngân sách phường luôn gắn với chức năng, nhiệm vụ của chính quyền phường theo luật định, đồng thời luôn chịu sự kiểm tra giám sát của cơ quan quyền lực Nhà nước ở cấp phường.
Thứ ba, đằng sau các hình thức thu, chi của ngân sách phường chính là các quan hệ lợi ích giữa một bên là lợi ích chung của cộng đồng các cơ sở mà chính quyền phường là người đại diện với một bên là lợi ích của các tổ chức, cá nhân. Các quan hệ này phát sinh trong quá trình thu và chi ngân sách phường. Thứ tư, các quan hệ thu, chi ngân sách phường rất đa dạng và biểu hiện dưới nhiều hình thức khác nhau, nhưng các khoản thu, chi này chỉ được thừa nhận khi được cơ quan Nhà nước có thẩm quyền phê duyệt. Thứ năm, ngân sách phường vừa là một cấp trong hệ thống NSNN vừa là một đơn vị dự toán.
Với đặc thù là đơn vị hành chính cấp cơ sở có mối liên hệ trực tiếp với dân, do dân, vì dân, giải quyết các mối liên hệ giữa Nhà nước và 9 nhân dân, cho nên đây là đơn vị hành chính giúp Nhà nước thực hiện chức năng nhiệm vụ trực tiếp tới mọi người dân. Vai trò của NSNN cấp phường đối với sự phát triển kinh tế - xã hội địa phương Ngân sách phường là công cụ đặc biệt quan trọng để chính quyền phường quản lý toàn diện các hoạt động kinh tế - xã hội ở địa phương. Ngân sách phường là công cụ huy động các nguồn lực tài chính để đảm bảo nhu cầu chi tiêu của chính quyền cấp phường. Vai trò của ngân sách phường được xác định trên bản chất kinh tế của Nhà nước.
Vai trò này được biểu hiện thông qua quá trình thu và chi ngân sách phường. Đối với thu ngân sách phường: - Thông qua thu ngân sách phường mà các nguồn thu được tập trung nhằm tạo lập quỹ ngân sách phường, đồng thời giúp chính quyền cấp phường thực hiện việc kiểm tra, kiểm soát, điều chỉnh các hoạt động kinh doanh, dịch vụ và các hoạt động khác đi đúng hành lang pháp luật. - Thu ngân sách phường góp phần thực hiện các chính sách xã hội như đảm bảo công bằng giữa những người có nghĩa vụ đóng góp cho ngân sách phường, đồng thời có sự trợ giúp cho những đối tượng nộp khi họ gặp khó khăn hoặc thuộc diện ưu đãi theo chính sách của Nhà nước thông qua xét miễn, hoãn, giảm số thu. - Thu tiền phạt đối với cá nhân, tổ chức vi phạm trật tự an toàn xã hội để đưa người dân nghiêm chỉnh thực hiện tốt nghĩa vụ của mình trước cộng đồng.
Đối với chi ngân sách phường: - Thông qua chi ngân sách phường mà các hoạt động của Đảng bộ, chính quyền, các đoàn thể nhân dân ở phường được duy trì phát triển một cách liên tục và ổn định, nhờ đó nâng cao hiệu lực quản lý Nhà nước ở cơ sở. - Chi ngân sách phường góp phần nâng cao dân trí, nâng cao sức khoẻ 10 cho mọi người dân biểu hiện thông qua ngân sách phường chi cho sự nghiệp giáo dục, sự nghiệp y tế. - Chi ngân sách phường thực hiện chính sách xã hội tại địa bàn mỗi phường như ngân sách phường chi cứu tế xã hội, chi thăm hỏi, trợ cấp cho gia đình thương binh liệt sĩ, gia đình có công với cách mạng trong phường. Tóm lại, muốn nâng cao hiệu lực, hiệu quả của các chính sách thu, chi NSNN thì cần thiết phải phát huy tối đa vai trò của ngân sách phường trong mọi hoạt động của hệ thống NSNN vì ngân sách phường có tính đặc thù riêng, nó vừa là một cấp ngân sách lại vừa là một đơn vị dự toán đặc biệt.
Điều này được thể hiện rất rõ: ngân sách phường là một cấp trong hệ thống NSNN. Ngân sách phường là đơn vị dự toán đặc biệt vì dưới nó không có đơn vị dự toán trực thuộc nào. Nó vừa phải tạo nguồn kinh phí thông qua các khoản thu ngân sách phường được phân định, vừa phải duyệt, cấp, chi trực tiếp và tổng hợp các khoản chi trực tiếp vào ngân sách phường luôn.