Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về quản lý ngân sách nhà nước và ngân sách nhà nước cấp huyện Chương 2: Phương pháp nghiên cứu Chương 3: Thực trạng quản lý ngân sách nhà nước ở huyện Lương Tài, tỉnh Bắc Ninh Chương 4: Một số giải pháp nhằm tăng cường công tác quản lý ngân sách nhà nước trên địa bàn huyện Lương Tài, tỉnh ắc Ninh 4 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC VÀ NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC CẤP HUYỆN 1. Cơ sở lý luận về quản lý ngân sách nhà nƣớc 1. Ngân sách nhà nước 1. Khái niệm NSNN là một phạm trù kinh tế, lịch sử gắn liền với sự hình thành và phát triển của nhà nước và của hàng hóa, tiền tệ.
Nhà nước với tư cách là cơ quan quyền lực thực hiện duy trì và phát triển xã hội thường quy định các khoản thu mang tính bắt buộc các đối tượng trong xã hội phải đóng góp để đảm bảo chi tiêu cho bộ máy nhà nước, quân đội, cảnh sát, giáo dục. Trải qua nhiều giai đoạn phát triển của các chế độ xã hội, nhiều khái niệm về NSNN đã được đề cập theo các góc độ khác nhau. NSNN phản ánh các mối quan hệ kinh tế giữa một bên là Nhà nước với một bên là các chủ thể khác trong xã hội. Các quan hệ kinh tế này phát sinh trong quá trình Nhà nước tham gia phân phối các nguồn tài chính quốc gia phục vụ cho việc thực hiện các chức năng của mình.
Luật ngân sách nhà nước 2015 được điều chỉnh bổ sung năm 2020 qui định: “Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của nhà nước đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của nhà nước" 1. Hệ thống ngân sách nhà nước Hệ thống NSNN được hiểu là tổng thể các cấp ngân sách có mối quan hệ hữu cơ với nhau trong quá trình thực hiện nhiệm vụ thu, chi của mỗi cấp ngân sách. Ở nước ta, tổ chức hệ thống NSNN gắn bó chặt chẽ với việc tổ chức bộ máy nhà nước. Do vậy mỗi cấp chính quyền có một cấp ngân sách riêng cung cấp phương tiện vật chất cho cấp chính quyền đó thực hiện chức năng, nhiệm vụ của mình trên vùng lãnh thổ.
Do đó hệ thống NSNN bao gồm ngân sách Trung ương và ngân sách địa phương. Ngân sách địa phương bao gồm ngân sách của đơn vị hành chính các cấp có Hội đồng nhân dân và Ủy ban Nhân dân. Hệ thống quản lý NSNN ở Việt Nam Nguồn ngân sách của Trung ương: là các khoản thu mà NSNN phân cấp cho các cơ quan trung ương hưởng và một số khoản chi trong NSNN thuộc trong khối nhiệm vụ chi của các cấp trung ương. Ngân sách trung ương sẽ bao gồm các đơn vị thuộc dự toán của cơ quan trung ương bao gồm các bộ, các cơ quan ngang bộ, các tổ chức xã hội thuộc trung ương, cũng như các cơ quan trực thuộc chính phủ và các tổ chức đoàn thể thuộc trung ương đứng ra dự toán.
Nguồn ngân sách địa phương: là các khoản thu mà được NSNN đứng ra phân cấp cho các cấp tại địa phương thu bổ sung từ ngân sách trung ương, hưởng và một số các khoản chi NSNN mà thuộc trong phạm vi chi của cấp địa phương. Trong đó ngân sách địa phương lại được chia thành: Ngân sách tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương (gọi chung là ngân sách tỉnh) bao gồm ngân sách cấp tỉnh và ngân sách của các huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh. Ngân sách huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh (gọi chung là ngân sách huyện) bao gồm ngân sách cấp huyện và ngân sách các xã, phường, thị trấn. Ngân sách các xã, phường, thị trấn (gọi chung là ngân sách xã).
Nội dung thu và chi ngân sách nhà nước Trong thực tiễn hoạt động, NSNN là hoạt động thu (tạo thu) và chi tiêu (sử dụng) quỹ tiền tệ của Nhà nước, làm cho nguồn tài chính vận động giữa một bên là Nhà nước với một bên là các chủ thể kinh tế, xã hội trong quá trình phân phối tổng sản phẩm quốc dân dưới hình thức giá trị. 6 a) Thu ngân sách nhà nước * Khái niệm: Thu NSNN là việc nhà nước dùng quyền lực của mình để tập trung một phần nguồn tài chính quốc gia hình thành quĩ NSNN nhằm thỏa mãn các nhu cầu của đất nước (Nguyễn Ngọc ùng ,2008). Chỉ có cơ quan tài chính, cơ quan thuế, cơ quan hải quan và cơ quan khác được nhà nước giao nhiệm vụ thu ngân sách (gọi chung là cơ quan thu) được tổ chức thu NSNN, toàn bộ các khoản thu NSNN phải được nộp trực tiếp vào Kho bạc nhà nước. * Đặc điểm của thu ngân sách nhà nước: Thu NSNN phản ánh các quan hệ kinh tế, các quan hệ kinh tế gắn liền với quyền lực chính trị của nhà nước, thu NSNN gắn chặt với các phạm trù kinh tế và quy luật giá trị.
* Bản chất của thu ngân sách nhà nước: Thu NSNN ở xã hội nào cũng gắn liền với quyền lực chính trị, các chức năng, nhiệm vụ của nhà nước. Với chức năng quản lý xã hội, quản lý đất nước, nhà nước sử dụng hệ thống pháp luật và bộ máy tổ chức quản lý để thực hiện thu tiền vào quỹ NSNN, do vậy quỹ NSNN mang tính bắt buộc, cưỡng chế. Trong nền kinh tế thị trường, khi cần thiết nhà nước có thể đi vay nợ trong và ngoài nước, từ đó tạo nên nguồn thu cho NSNN qua tín dụng. Trên thị trường tài chính, khoản tín dụng của nhà nước rất to lớn và quan trọng tác động mạnh đến cân đối tài chính trong nền kinh tế.
Trên cơ sở quyền lực của mình nhà nước định ra các chính sách thu NSNN. Mức thu NSNN thường xuyên được điều chỉnh, cao hay thấp lại tùy thuộc vào từng giai đoạn phát triển kinh tế nhưng phải đảm bảo cho nền kinh tế luôn ổn định và tăng trưởng. Thu NSNN gắn chặt với thực trạng hoạt động của toàn bộ nền kinh tế và sự vận động của các phạm trù như giá cả, thu nhập, lãi suất. Nguồn tài chính chủ yếu hình thành nên quỹ NSNN là giá trị sản phẩm thặng dư được tạo ra trong xã hội và được động viên vào NSNN thông qua phân phối và phân phối lại là chủ yếu.
* Nội dung thu ngân sách nhà nước: Theo điều 5 của luật NSNN thì thu ngân sách bao gồm: Toàn bộ các khoản thu từ thuế, lệ phí; 7 Toàn bộ các khoản phí thu từ các hoạt động dịch vụ do cơ quan nhà nước thực hiện, trường hợp được khoán chi phí hoạt động thì được khấu trừ; các khoản phí thu từ các hoạt động dịch vụ do đơn vị sự nghiệp công lập và doanh nghiệp nhà nước thực hiện nộp NSNN theo quy định của pháp luật; Các khoản viện trợ không hoàn lại của Chính phủ các nước, các tổ chức, cá nhân ở ngoài nước cho Chính phủ Việt Nam và chính quyền địa phương; Các khoản thu khác theo quy định của pháp luật b) Chi ngân sách nhà nước * Khái niệm: Chi NSNN là việc phân phối và sử dụng quỹ NSNN nhằm đảm bảo thực hiện các chức năng của nhà nước theo nhiều nguyên tắc nhất định * Đặc điểm của chi ngân sách nhà nước: Chi NSNN luôn gắn với chức năng và nhiệm vụ của nhà nước, các khoản chi NSNN luôn tác động ở tầm vĩ mô và mang tính chất toàn diện. Chi NSNN luôn gắn chặt với những chức năng, nhiệm vụ kinh tế, chính trị, xã hội của nhà nước mà Chính phủ phải đảm nhận trước mỗi quốc gia. Các khoản chi NSNN do chính quyền nhà nước các cấp đảm nhận theo nội dung đã được qui định trong phân cấp quản lý NSNN và các khoản chi tiêu này nhằm đảm bảo cho các cấp chính quyền thực hiện chức năng quản lý phục vụ mục tiêu phát triển kinh tế xã hội của nhà nước. Mức độ phạm vi chi tiêu NSNN phụ thuộc vào tính chất nhiệm vụ của nhà nước trong mỗi thời kỳ.
* Tính hiệu quả của các khoản chi ngân sách nhà nước: Chi NSNN Thường được thể hiện, phát huy vai trò ở tầm vĩ mô và mang tính toàn diện cả về hiệu quả kinh tế trực tiếp, hiệu quả về mặt xã hội, chính trị. Do đó trong công tác quản lý tài chính một yêu cầu cần đặt ra là: Khi phân tích đánh giá các khoản chi NSNN phải đứng trên lợi ích toàn xã hội, đồng thời cần sử dụng tổng hợp nhiều loại chỉ tiêu đánh giá khác nhau để đánh giá tính hiệu quả của các khoản chi tiêu NSNN. Các khoản chi NSNN phần lớn là các khoản cấp phát không hoàn trả trực tiếp và mang tính bao cấp. Điều này được quyết định bởi những chức năng tổng hợp về kinh tế xã hội của nhà nước.
Chính vì vậy, các nhà quản lý tài chính cần phải có sự phân tích, tính toán cẩn thận trên nhiều khía cạnh, thẩm định các phương án chi tiêu của nhà nước trước khi đưa ra các quyết định chi tiêu nhằm tránh được những 8 thất thoát lãng phí không cần thiết và nâng cao hiệu quả chi tiêu NSNN. Chi tiêu NSNN nhằm phục vụ cho lợi ích chung của cộng đồng dân cư ở các vùng hay ở phạm vi quốc gia. Điều này xuất phát từ chức năng quản lý toàn diện nền kinh tế xã hội của nhà nước và cũng chính là trong quá trình thực hiện chức năng đó nhà nước đã cung cấp một lượng hàng hóa công khổng lồ cho nền kinh tế. * Nội dung chi ngân sách nhà nước: Theo điều 5 của luật ngân sách nhà nước 2015, chi ngân sách bao gồm: - Chi đầu tư phát triển; - Chi dự trữ quốc gia; - Chi thường xuyên; - Chi trả nợ lãi; - Chi viện trợ; - Các khoản chi khác theo quy định của pháp luật.
Ý nghĩa của ngân sách nhà nước NSNN có vai trò rất quan trọng trong toàn bộ hoạt động kinh tế, xã hội, an ninh, quốc phòng và đối ngoại của đất nước. Cần hiểu rằng, vai trò của NSNN luôn gắn liền với vai trò của nhà nước theo từng giai đoạn nhất định. Đối với nền kinh tế thị trường, NSNN đảm nhận vai trò quản lý vĩ mô đối với toàn bộ nền kinh tế, xã hội. NSNN là công cụ điều chỉnh vĩ mô nền kinh tế xã hội, định hướng phát triển sản xuất, điều tiết thị trường, bình ổn giá cả, điều chỉnh đời sống xã hội.