CHƯƠNG 1: “LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC CẤP XÃ TẠI MỘT ĐỊA PHƯƠNG CẤP HUYỆN Ở VIỆT NAM” 1. Ngân sách cấp xã 1. Khái niệm và bản chất của ngân sách xã Ngân sách xã (NSX) là một bộ phận trong hệ thống ngân sách nhà nước (NSNN), gắn liền với chính quyền xã và có đặc thù riêng: Nguồn thu được khai thác trực tiếp trên địa bàn và nhiệm vụ chi cũng được bố trí để phục vụ cho mục đích trực tiếp của dân trong xã mà không qua trung gian nào. NSX đảm bảo điều kiện tài chính cho bộ máy chính quyền xã hoạt động, chủ động khai thác các lợi thế hiện có về phát triển KTXH, đất đai, xây dựng nông thôn mới, đô thị văn minh, thực hiện các chính sách an sinh xã hội, giữ gìn an ninh, trật tự trên địa bàn.
Xuất phát khái niệm theo Luật Ngân sách nhà nước (NSNN), NSX là hệ thống quan hệ kinh tế phát sinh trong tạo lập, phân phối, sử dụng quỹ tiền tệ của chính quyền xã nhằm đáp ứng cho việc thực hiện nhiệm vụ được phân công, phân cấp. NSX là một kế hoạch thu, chi do UBND xã xây dựng, quản lý; HĐND xã quyết định, giám sát tổ chức thực hiện trong một năm.[1] Là một bộ phận trong hệ thống NSNN nên NSX mang đầy đủ điểm chung của NSNN, đồng thời cũng mang đặc điểm riêng tạo nên sự khác biệt cơ bản với NS cấp khác, thể hiện ở các điểm sau: (1) Là NS cấp cơ sở; (2) Cơ cấu thu, chi cấp xã hầu hết các khoản thu, chi của NSĐP đã được phân định, đặc biệt có những khoản thu mà chỉ ở xã quản lý và khai thác hiệu quả, những khoản chi mà chỉ có NSX thực hiện mới kịp thời, đúng đối tượng. Qua đó, muốn nâng cao hiệu quả thu, chi NSNN thì phải phát huy tốt vai trò của NSX; (3) Vừa là cấp NS vừa là đơn vị dự toán. Từ đặc điểm khác biệt đó cần tìm ra giải pháp quản lý phù hợp là một trong những vấn đề mà các các cấp, các ngành quan tâm để NSX thực sự là công cụ, phương tiện vật chất giải quyết mối quan hệ giữa chính quyền với người dân bằng pháp luật 1.
Vai trò của ngân sách xã Chính quyền địa phương là cấp phụ thuộc trong hệ thống phân cấp, hoạt động thay mặt trung ương, được phân cấp thành tỉnh, huyện và xã. Hệ thống phân cấp như vậy tương ứng với mô hình phân cấp tài khóa truyền thống. 5 Nguồn lực hoạt động của chính quyền các cấp được huy động từ thuế, phí, lệ phí. Như vậy, đặt ra cho chính quyền các cấp ở địa phương.
Trong đó, có cấp xã một lượng công việc rất lớn. Vì công việc của chính quyền xã là quản lý về các mặt KTXH của xã, những vấn đề quan trọng của chính quyền xã đòi hỏi phải có bộ máy, nguồn lực tương xứng để hoạt động, mà NSX là nguồn lực chủ yếu. Là bộ phận trong NSNN do vậy về quản lý NSX phải thực hiện thống nhất, tuân thủ Luật NSNN. Đồng thời, NSX cũng có một vị trí độc lập tương đối theo luật NSNN.
Tuy nhiên, gốc độ ngân sách địa phương (NSĐP) thì NSX phụ thuộc vào HĐND, UBND tỉnh, huyện như: Chính sách thu, chi, chi đầu tư phát triển (ĐTPT), đào tạo, bố trí công chức kế toán-tài chính xã. Vì vậy NSX có vai trò quan trọng đối với hệ thống NSNN và phát triển địa bàn xã. Xây dựng NSX vững chắc là điều kiện quan trọng trong phát triển KTXH trên địa bàn. Do vậy khả năng tài chính từ NSX sẽ ảnh hưởng không nhỏ đến mức độ thực hiện nhiệm vụ phát triển KTXH của chính quyền cấp xã.
NSX là công cụ tài chính quan trọng để chính quyền xã khai thác lợi thế về KTXH, điều chỉnh các hoạt động ở xã nhằm mục tiêu ổn định, chủ động trong quá trình xây dựng, phát triển KTXH. Lĩnh vực tài chính NSX là công cụ quan trọng nhất, thông qua thu, chi, kiểm tra, kiểm soát giúp chính quyền xã hoạt động hiệu quả hơn, bảo vệ lợi ích hợp pháp của dân, tổ chức kinh tế, tạo điều kiện thuận lợi cho ĐTPT kinh doanh ở xã, thu hút đầu tư từ bên ngoài. Thực tế, NSX lại phụ thuộc nhiều vào NS cấp trên, do vậy chính quyền xã khó có thể đáp ứng được sự hài lòng của dân trong việc cung cấp hàng hóa, dịch vụ công cho xã hội. Cấp xã là nơi gần dân nhất do đó cần phải được phân cấp để chủ động nguồn lực, hướng tới tự cân đối một phần hay toàn phần để dần đáp ứng được sự hài lòng của dân cho việc cung cấp hàng hóa, dịch vụ công.
Từ đó hình thành chuỗi quan hệ tác động lẫn nhau. Với sự chủ động về tài chính thì việc đáp ứng số lượng, chất lượng hàng hóa, dịch vụ công cho xã hội, cho dân sẽ hiệu quả hơn. Điều này, được đo lường bởi số lượng, chất lượng, dịch vụ và được thể hiện qua sự hài lòng của dân. Vì thế nó tác động đến gia tăng nguồn thu cho NSX.
Lý thuyết quản lý công mới hiện tại không chỉ quan tâm làm cái gì, mà còn quan tâm 6 làm như thế nào để thực hiện tốt hơn. Lý thuyết này còn cho rằng cần tạo ra môi trường kích thích mà ở đó người quản lý còn được trao quyền nhiều hơn trong việc phân bổ nguồn lực và chịu trách nhiệm với kết quả. Lý thuyết kinh tế học tổ chức mới: Việc thiết kế chính quyền đa cấp, xác định trách nhiệm của các cấp là các cấp chính quyền khác nhau được hình thành để đáp ứng nhu cầu của dân. Nghĩa là phân cấp, phân quyền nhiệm vụ đảm bảo cho chính quyền các cấp đáp ứng yêu của dân với chi phí hiệu quả nhất.
Lĩnh vực tài chính công, ở Việt Nam từ khi có Luật NSNN đã thể hiện bước chuyển biến quan trọng trong công tác đổi mới quản lý NSNN theo hướng dân chủ, công khai, minh bạch và phân cấp ngày lớn hơn cho địa phương. Đồng thời tạo cho chính quyền cấp tỉnh chủ động trong phân định NS các cấp ở địa phưong. Tuy nhiên, để thực thi hiệu quả quản lý NSĐP, cùng với tiến trình cải cách NS đòi hỏi có sự hỗ trợ của lãnh đạo, thường xuyên nâng cao năng lực của chính quyền các cấp, nhất là chính quyền cấp xã. Đặc điểm của ngân sách xã Ngân sách xã có vị trí vô cùng quan trọng trong hoạt động của xã, được khái quát như sau: - Thứ nhất: NSX là một loại quỹ tiền tệ của cơ quan chính quyền Nhà nước cấp cơ sở.
Hoạt động của quỹ này thể hiện trên hai phương diện: Huy động nguồn thu (thu ngân sách xã) và phân phối sử dụng vốn, quỹ (chi ngân sách xã) -Thứ hai: Hoạt động thu, chi NSX luôn gắn chặt với chức năng, nhiệm vụ của chính quyền xã đã được phân cấp; đồng thời chịu sự kiểm tra, giám sát của cơ quan quyền lực Nhà nước ở cấp xã và chính quyền cấp trên. Vì vậy các chỉ tiêu thu chi NSX mang tính pháp lý cao. - Thứ ba: Các hoạt động thu, chi NSX chính là thể hiện quan hệ về lợi ích giữa một bên là lợi ích chung của nhân dân mà chính quyền xã là người đại diện với một bên là lợi ích của các chủ thể kinh tế xã hội khác. - Thứ tư: Quan hệ thu, chi NSX rất đa dạng và biểu hiện dưới nhiều hình thứckhác 7 nhau.
Nhưng số thu, số chi theo từng hình thức chỉ có thể được thực hiện khi nó đã được ghi vào dự toán và đã được cơ quan Nhà nước có thẩm quyền phê duyệt đây cũng chính là đặc điểm của ngân sách nói chung. Quản lý ngân sách cấp xã 1. Khái niệm và đặc trưng của quản lý ngân sách cấp xã Quản lý ngân sách cấp xã là việc vận dụng các chủ trương của Đảng, sử dụng pháp luật của Nhà nước và các biện pháp nghiệp vụ hành chính, kinh tế, tài chính, kế toán để xây dựng, quyết định, tổ chức thực hiện, giám sát, kiểm tra việc thu nộp các khoản thu, sử dụng các khoản chi của ngân sách có hiệu quả và tiết kiệm nhằm đảm bảo thực hiện các nhiệm vụ chính trị, kinh tế, xã hội được giao trên địa bàn cấp xã. Các chế độ, chính sách áp dụng trong quản lý ngân sách cấp xã như: chế độ kế toán và tài chính cấp xã đóng vai trò tích cực trong quản lý, điều hành và kiểm soát hoạt động tài chính tại cấp xã; Chế độ, chính sách đối với cán bộ, công chức cấp xã; Các chính sách đặc thù của trung ương và địa phương áp dụng cho chính quyền cấp xã và các hoạt động tại xã; Cơ chế phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi và tỷ lệ phân chia nguồn thu cho cấp xã do HĐND cấp tỉnh quyết định; Chế độ, tiêu chuẩn, định mức chi ngân sách cấp xã do các cấp có thẩm quyền quyết định.
Các công cụ quản lý thể hiện qua công tác kiểm tra gồm có kiểm tra thường xuyên, kiểm tra đột xuất hoặc kiểm tra theo chuyên đề; công tác giám sát quá trình phân bổ dự toán, chấp hành và quyết toán ngân sách cấp xã hàng năm; công tác thanh tra việc thực hiện Luật NSNN, thanh tra theo chuyên đề nhằm quản lý hữu hiệu các hoạt động KT - XH tại cấp xã. Vai trò của quản lý ngân sách cấp xã Chính quyền địa phương ở Việt Nam là một bộ phận hợp thành của chính quyền nhà nước, thực hiện các chức năng quản lý và quyết định các biện pháp thực hiện nhiệm vụ của địa phương theo quy định của pháp luật, bảo đảm kết hợp hài hòa giữa lợi ích của nhân dân địa phương với lợi ích chung của cả nước, chính quyền địa phương được phân cấp thành tỉnh, huyện và xã. 8 Nguồn lực hoạt động của chính quyền các cấp được huy động từ thuế, phí, lệ phí. Như vậy, đặt ra cho chính quyền các cấp ở địa phương.
Trong đó, có cấp xã một lượng công việc rất lớn. Vì công việc của chính quyền xã là quản lý về các mặt KTXH của xã, những vấn đề quan trọng của chính quyền xã đòi hỏi phải có bộ máy, nguồn lực tương xứng để hoạt động, mà NSX là nguồn lực chủ yếu. Là bộ phận trong NSNN do vậy về quản lý NSX phải thực hiện thống nhất, tuân thủ Luật NSNN, Đồng thời, NSX cũng có một vị trí độc lập tương đối theo luật NSNN. Tuy nhiên, gốc độ NSĐP thì NSX phụ thuộc vào HĐND, UBND tỉnh, huyện như: Chính sách thu, chi, chi đầu tư phát triển, đào tạo, bố trí công chức kế toán-tài chính xã.