Tổng quan nghiên cứu

Quản lý ngân sách nhà nước cấp xã là mắt xích cốt lõi trong hệ thống tài chính công, trực tiếp bảo đảm nguồn lực cho bộ máy chính quyền cơ sở và thúc đẩy an sinh xã hội. Tại huyện Tiên Lữ, tỉnh Hưng Yên – địa bàn gồm 14 xã và 01 thị trấn với quy mô dân số 93.554 người cùng diện tích tự nhiên 7.857 ha – việc tối ưu hóa chu trình tài chính cơ sở đóng vai trò quyết định đối với mục tiêu xây dựng nông thôn mới nâng cao. Trong năm 2020, tổng thu ngân sách nhà nước trên địa bàn huyện đạt 693,784 tỷ đồng, đạt 252,29% so với dự toán tỉnh giao. Tuy nhiên, công tác quản lý tài chính cấp xã vẫn đối mặt với nhiều thách thức như nguồn thu chưa bền vững, dự toán chưa bao quát hết thực tế và việc chấp hành kỷ cương ngân sách tại một số thời điểm còn lỏng lẻo.

Nghiên cứu được thực hiện nhằm hệ thống hóa cơ sở lý luận và phân tích thực trạng quản lý ngân sách xã tại huyện Tiên Lữ trong giai đoạn 2018-2020, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện giai đoạn 2021-2025. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào toàn bộ các khâu từ lập, chấp hành, kế toán quyết toán đến thanh tra, giám sát ngân sách tại 15 đơn vị hành chính cấp xã. Đề tài mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi cung cấp khung giải pháp giúp giảm thiểu thất thu, nâng cao tính tự chủ tài khóa cơ sở và gia tăng hiệu quả phân bổ vốn đầu tư công, hướng tới tỷ lệ tăng trưởng kinh tế địa phương đạt trên 10-12% mỗi năm.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng ba trụ cột lý thuyết nền tảng trong quản trị tài chính công hiện đại:

  • Lý thuyết phân cấp tài khóa truyền thống: Xác lập nguyên tắc phân định thẩm quyền thu, chi giữa các cấp chính quyền nhằm tối ưu hóa việc cung ứng dịch vụ công theo nhu cầu của cư dân địa phương.
  • Lý thuyết Quản lý công mới (New Public Management - NPM): Nhấn mạnh việc chuyển từ quản lý tuân thủ đầu vào sang quản lý dựa trên kết quả đầu ra, trao quyền tự chủ tài chính cho cấp cơ sở gắn liền với trách nhiệm giải trình.
  • Lý thuyết kinh tế học tổ chức mới: Giải thích cơ chế vận hành, sự tương tác và kiểm soát quyền lực giữa các cơ quan quản lý nhà nước cấp huyện với chính quyền cấp xã.

Bên cạnh đó, đề tài làm rõ các khái niệm cốt lõi bao gồm: Ngân sách cấp xã (vừa là một cấp ngân sách hoàn chỉnh trong hệ thống ngân sách nhà nước, vừa là đơn vị dự toán trực tiếp), Chu trình quản lý ngân sách nhà nước và Cơ chế tự cân đối ngân sách địa phương.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa nguồn dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp được thu thập trong mốc thời gian 3 năm từ 2018 đến 2020:

  • Dữ liệu thứ cấp: Trích xuất từ hệ thống báo cáo quyết toán tài chính, niên giám thống kê và báo cáo kinh tế - xã hội của Phòng Tài chính - Kế hoạch, Chi cục Thuế và Kho bạc Nhà nước huyện Tiên Lữ.
  • Dữ liệu sơ cấp: Khảo sát thực địa thông qua bảng hỏi cấu trúc đối với cỡ mẫu gồm 45 cán bộ chuyên trách, bao gồm lãnh đạo Phòng Tài chính - Kế hoạch, lãnh đạo Chi cục Thuế, cán bộ Kho bạc Nhà nước và 100% công chức Tài chính - Kế toán của 15 xã, thị trấn trên địa bàn huyện. Phương pháp chọn mẫu có chủ đích toàn thể được áp dụng nhằm thu thập ý kiến chuyên sâu từ những người trực tiếp thực thi chính sách.
  • Phương pháp phân tích: Ứng dụng kỹ thuật thống kê mô tả để lượng hóa cơ cấu thu chi, kết hợp phương pháp phân tích so sánh biến động tuyệt đối và biến động tương đối. Lý do lựa chọn phương pháp này là nhằm đánh giá chính xác mức độ sai lệch giữa dự toán và thực hiện, qua đó phản ánh trung thực năng lực điều hành tài khóa qua từng năm ngân sách.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích số liệu quản lý tài chính huyện Tiên Lữ giai đoạn 2018-2020 chỉ ra những kết quả và điểm nghẽn cụ thể:

  • Quy mô dự toán thu ngân sách xã liên tục mở rộng: Tổng dự toán thu tăng từ 103.561 triệu đồng năm 2018 lên 138.872 triệu đồng năm 2020. Trong đó, nguồn thu ngân sách xã hưởng 100% tăng từ 61.911 triệu đồng năm 2019 lên trên 80.000 triệu đồng năm 2020, thể hiện nỗ lực khai thác nguồn thu trên địa bàn.
  • Sự biến động bất thường ở các khoản thu phân chia theo tỷ lệ phần trăm: Dự toán nhóm thu này ghi nhận mức tăng đột biến 120% trong năm 2018 và tăng 374% trong năm 2019 so với năm trước đó, sau đó giảm 18% vào năm 2020 do tác động của thị trường đất đai và dịch bệnh. Điển hình, dự toán thuế tài nguyên năm 2018 giảm 58% so với năm 2017, năm 2019 tiếp tục giảm 54% và năm 2020 giảm sâu xuống mức 200 triệu đồng.
  • Cơ cấu kinh tế chuyển dịch tích cực nhưng chưa tạo nguồn thu bền vững: Đến năm 2020, tỷ trọng ngành công nghiệp - xây dựng chiếm 41,08% và thương mại - dịch vụ chiếm 44,92%, trong khi nông nghiệp giảm còn 14%. Dù vậy, nguồn thu cấp xã vẫn phụ thuộc chủ yếu vào tiền cấp quyền sử dụng đất và các khoản bổ sung cân đối từ ngân sách huyện.
  • Công tác lập dự toán chi còn mang tính bình quân: Dự toán chi thường xuyên chưa bám sát triệt để nhiệm vụ phát triển kinh tế cơ sở, việc kiểm soát chi đầu tư xây dựng cơ bản tại một số xã còn chậm quyết toán dự án hoàn thành.

Thảo luận kết quả

Khi biểu diễn dữ liệu qua các biểu đồ cơ cấu và bảng phân tích sai số, thực trạng trên phản ánh rõ sự chênh lệch lớn giữa số dự toán và số thực hiện, có những chỉ tiêu thu thực tế đạt trên 103% nhưng cũng có chỉ tiêu đạt tỷ lệ rất thấp. Nguyên nhân chủ quan xuất phát từ việc công chức tài chính - kế toán xã chưa đánh giá hết các nguồn thu phát sinh mới, việc nắm bắt cơ sở dữ liệu đối tượng nộp thuế chưa kịp thời và năng lực phân tích dự báo tài chính còn hạn chế.

So sánh với kinh nghiệm quản lý tại huyện Ân Thi và huyện Phù Cừ cùng tỉnh Hưng Yên, huyện Tiên Lữ chưa phát huy tối đa cơ chế phối hợp liên ngành giữa tài chính, thuế và địa chính. Việc kiểm tra, giám sát của Hội đồng nhân dân cấp xã đối với các khoản thu hoa lợi công sản và quỹ đất công ích 5% chưa diễn ra thường xuyên. Do đó, việc tái cơ cấu các khoản mục thu chi và chuẩn hóa quy trình điều hành là yêu cầu cấp thiết để đảm bảo an ninh tài chính cơ sở.

Đề xuất và khuyến nghị

Để hoàn thiện công tác quản lý ngân sách cấp xã tại huyện Tiên Lữ giai đoạn 2021-2025, bốn nhóm giải pháp hành động trọng tâm cần được triển khai đồng bộ:

  • Nâng cao chất lượng lập dự toán thu chi ngân sách: Ủy ban nhân dân các xã phối hợp chặt chẽ với Chi cục Thuế rà soát 100% cơ sở kinh doanh, hộ cá thể và quỹ đất công ích. Đặt mục tiêu giảm tỷ lệ sai lệch giữa dự toán và thực hiện xuống dưới 5% mỗi năm, hoàn thành quy trình lập dự toán đúng thời hạn trước ngày 31/12 hàng năm.
  • Siết chặt kỷ luật chấp hành và kiểm soát chi ngân sách: Phòng Tài chính - Kế hoạch phối hợp với Kho bạc Nhà nước huyện Tiên Lữ tăng cường kiểm soát chi qua hệ thống dịch vụ công trực tuyến, kiên quyết xuất toán các khoản chi sai định mức, tiêu chuẩn. Ưu tiên bố trí 100% nguồn vốn thanh toán nợ đọng xây dựng cơ bản và bảo đảm kinh phí cho các tiêu chí xây dựng nông thôn mới nâng cao trước năm 2024.
  • Đổi mới công tác quyết toán và công khai minh bạch tài chính: Triển khai 100% phần mềm kế toán xã đồng bộ, gửi báo cáo quyết toán đúng thời hạn quy định. Thực hiện niêm yết công khai thu chi tại trụ sở xã và nhà văn hóa thôn nhằm nâng cao sự giám sát của người dân, hướng tới tỷ lệ hài lòng của người dân đạt trên 90%.
  • Chuẩn hóa và bồi dưỡng năng lực cán bộ tài chính cơ sở: Phòng Nội vụ kết hợp Phòng Tài chính - Kế hoạch huyện tổ chức đào tạo định kỳ 2 lần/năm cho đội ngũ công chức tài chính - kế toán 15 xã, thị trấn. Mục tiêu đến năm 2025 có 100% công chức kế toán xã đạt trình độ đại học chuyên ngành và sử dụng thành thạo công nghệ số trong quản lý ngân sách.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị tham khảo sâu sắc cho 4 nhóm đối tượng chính:

  • Cán bộ lãnh đạo và công chức tài chính cấp huyện, cấp xã: Nắm bắt bức tranh toàn diện về chu trình ngân sách, áp dụng trực tiếp các biểu mẫu và quy trình lập, chấp hành, thẩm định quyết toán tại 15 xã, thị trấn.
  • Lãnh đạo và chuyên viên Kho bạc Nhà nước, cơ quan Thuế: Sử dụng các phân tích đối chiếu thu chi và quản lý quỹ tiền mặt để hoàn thiện quy chế phối hợp thu nộp và kiểm soát chi qua tài khoản tiền gửi.
  • Giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Tài chính công, Quản lý kinh tế: Tiếp cận một nghiên cứu điển hình về phân cấp quản lý tài khóa cấp cơ sở tại vùng Đồng bằng sông Hồng với hệ thống số liệu thực nghiệm giai đoạn 2018-2020.
  • Các nhà hoạch định chính sách cấp tỉnh: Tham khảo căn cứ thực tiễn để rà soát, điều chỉnh tỷ lệ phần trăm phân chia nguồn thu giữa các cấp ngân sách, tạo động lực cho chính quyền cơ sở nuôi dưỡng nguồn thu bền vững.

Câu hỏi thường gặp

Ngân sách cấp xã có điểm gì khác biệt so với ngân sách các cấp trên? Ngân sách xã vừa là một cấp ngân sách trong hệ thống ngân sách nhà nước, vừa đóng vai trò là đơn vị dự toán trực tiếp. Nguồn thu của xã gắn liền với địa bàn cư trú và các nhiệm vụ chi phục vụ trực tiếp lợi ích người dân tại 15 đơn vị hành chính của huyện Tiên Lữ mà không qua cấp trung gian.

Tại sao dự toán thu ngân sách xã tại huyện Tiên Lữ giai đoạn 2018-2020 có sự biến động lớn? Dự toán có sự biến động mạnh do nhóm thu được hưởng theo tỷ lệ phân chia, đặc biệt là tiền cấp quyền sử dụng đất và thuế tài nguyên thay đổi liên tục. Cụ thể, khoản thu phân chia năm 2019 tăng tới 374% so với năm 2018, đòi hỏi huyện phải điều chỉnh dự toán để bám sát thực tế thị trường.

Quy trình quyết toán ngân sách xã được thực hiện như thế nào để tránh sai phạm? Công chức tài chính - kế toán lập báo cáo quyết toán trình Ủy ban nhân dân xã thông qua để Hội đồng nhân dân xã phê chuẩn. Báo cáo sau khi duyệt được lập thành 5 bản gửi các cơ quan liên quan, đồng thời Phòng Tài chính - Kế hoạch thực hiện thẩm tra 100% hồ sơ quyết toán để phát hiện và điều chỉnh kịp thời các khoản chi sai chế độ.

Chính quyền xã quản lý nguồn thu từ đất đai và hoa lợi công sản ra sao? Toàn bộ diện tích 5.360 ha đất nông nghiệp và các quỹ đất công ích 5% đều được rà soát để ký hợp đồng cho thuê thông qua đấu thầu công khai. Số tiền thu được phải nộp 100% vào tài khoản tại Kho bạc Nhà nước và hạch toán đầy đủ vào ngân sách xã, nghiêm cấm việc thu để ngoài sổ sách.

Mục tiêu thu nhập bình quân đầu người tác động thế nào đến quản lý ngân sách xã? Với mức thu nhập bình quân đạt 55 triệu đồng/người/năm vào năm 2020, kinh tế phát triển tạo điều kiện mở rộng cơ sở đánh thuế từ các ngành thương mại, dịch vụ (chiếm 44,92% cơ cấu kinh tế). Nguồn thu dồi dào giúp chính quyền xã chủ động cân đối ngân sách và nâng cao chất lượng cung cấp dịch vụ công cơ sở.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện khung lý thuyết về phân cấp tài khóa và quản lý ngân sách nhà nước cấp cơ sở.
  • Đánh giá thực chất bức tranh tài chính tại 15 xã, thị trấn của huyện Tiên Lữ trong giai đoạn 2018-2020 với mức tăng trưởng kinh tế bình quân đạt 12%/năm.
  • Chỉ rõ những tồn tại trong khâu lập dự toán và sự phụ thuộc lớn vào nguồn thu cấp quyền sử dụng đất.
  • Đóng góp hệ thống 4 nhóm giải pháp có tính khả thi cao, gắn liền với mốc thời gian thực hiện xuyên suốt giai đoạn 2021-2025.
  • Đề xuất khung tiêu chí giúp chính quyền cơ sở nâng cao tính tự chủ tài khóa và phục vụ đắc lực cho mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội bền vững.

Các cơ quan quản lý nhà nước và nhà nghiên cứu quan tâm có thể ứng dụng ngay các khuyến nghị của luận văn vào công tác điều hành tài chính thực tiễn tại địa phương.