CHƯƠNG 1 CƠ SƠ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC NGOÀI GIỜ LÊN LỚP Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề. Trên thế giới. HĐGDNGLL và hoạt động ngoại khóa là một phần quan trọng trong chương trình giáo dục ở hầu hết tất cả các nước trên thế giới.
Vì vậy tầm quan trọng của HĐGDNGLL được nhiều nhà giáo dục trên thế giới quan tâm, coi các HĐGDNGLL giúp học sinh gắn kiến thức với cuộc sống, các hoạt động này có ý nghĩa quan trọng trong công tác giáo dục thế hệ trẻ. Vì vậy quản lý các hoạt động này trong nhà trường phổ thông được xem là rất quan trọng. Điều đó được thể hiện ở nhiều công trình nghiên cứu của các nhà giáo dục như: Thomas More (1478-1535) Nhà giáo dục không tưởng đầu thế kỷ XVI đã đánh giá cao vai trò của lao động đối với con người và đối với xã hội nên giáo dục con người cần phải kết hợp giáo dục nhà trường và giáo dục ngoài nhà trường, trong lao động và hoạt động xã hội.Kômenxki (1592-1670) người đặt nền móng cho sự ra đời của nhà trường hiện nay, ông đặc biệt quan tâm đến việc kết hợp học tập ở trên lớp và hoạt động ngoài lớp nhằm giải phóng hình thức học tập “Giam hãm trong bốn bức tường” của hệ thống nhà trường giáo hội thời trung cổ. Ông khẳng định “Học tập không phải chỉ lĩnh hội kiến thức trong sách vở mà còn lĩnh hội kiến thức từ bầu trời mặt đất, từ cây sồi, cây dẻ”.
[27] Robert Oven (1771-1858) một nhà giáo dục lớn đầu thế kỷ thư 19 muốn cải tạo xã hội bằng con đường giáo dục đi từ cuộc thực nghiệm giáo dục mới mẻ trong công xưởng của ông ở nước Anh và ông đã đưa ra một phương thức bất hủ là “giáo dục kết hợp với lao động sản xuất” và “ kết hợp giáo dục trong trường lớp với giáo dục trong lao động và hoạt động xã hội”.Ănghen (1820-1895) người sáng lập ra học thuyết cách mạng XHCN là người khai sáng nền giáo dục hiện đại, xác định mục đích của nền giáo dục XHCN là tạo ra: “con người phát triển toàn diện”. Muốn vậy, phải quản lý được phương thức giáo dục hiện đại: “phương thức giáo dục kết hợp với lao động sản xuất”.Ilina, nhà giáo dục Xô viết của thế kỷ XX cho rằng: Quản lý hoạt động ngoài giờ học với mục đích bổ sung và làm sâu hơn công tác nội khóa; trước tiên, nó là phương tiện để phát hiện đầy đủ năng lực học sinh, làm thức tỉnh hứng thú và thiên hướng của các em đối với hoạt động nào đó và cũng là hình thức tổ chức giải trí cho các em, là cơ sở để quản lý việc thực tập hành vi đạo đức để xây dựng kinh nghiệm của hành vi này. [16] Ngày nay hệ thống giáo dục ở các nước trên thế giới, quản lý các hoạt động giáo dục nằm ngoài chương trình chính khóa có các tên gọi như: Hoạt động ngoại khóa, Hoạt động sau giờ học hoặc bên ngoài lớp học, Cuộc sống bên ngoài lớp học. Trong nước Từ những năm 60, khi xây dựng chương trình giáo dục, Bộ Giáo dục đã xác định rõ trong cuốn Giải thích chương trình quốc văn 1961- 1962: Muốn thực hiện giáo dục và giáo dưỡng trong các môn học đạt kết quả đầy đủ thì ở nhà trường cần tổ chức HĐGDNGLL.
Hoàn cảnh kháng chiến trước đây chưa cho phép chúng ta thực hiện đầy đủ công tác này cho nên trong chương trình cũng chưa ghi phần HĐGDNGLL. Từ lúc hòa bình được lặp lại vấn đề này được nêu ra và được các địa phương thực hiện lẻ tẻ. Trong chương trình mới hay chương trình ngoại khóa trở thành một phần quan trọng. Công tác ngoại khóa không hề mâu thuẫn gì với nội dung giáo dục, giáo dưỡng của nhà trường XHCN mà trái lại bổ sung và nâng cao chất lượng của nội khóa lên một bước.
Trong bối cảnh hiện nay giáo dục các nước đã và đang có những định hướng cơ bản nhằm đào tạo một thế hệ năng động, sáng tạo, có những năng lực chủ yếu như: năng lực thích ứng, năng lực tự hoàn thiện, năng lực hợp tác, năng lực hoạt động xã hội… nên việc ra đời chương trình HĐGDNGLL trong thời kỳ đổi mới và tìm những biện pháp có hiệu quả, khả thi để chương trình này trở nên thiết thực hơn là một việc làm cần thiết trong giai đoạn hiện nay. Tác giả Nguyễn Thị Thành với luận án tiến sĩ đã nghiên cứu: “Các biện pháp tổ chức HĐNGLL cho học sinh trường phổ thông” [24] Tác giả Đinh Xuân Huy với luận văn thạc sĩ QLGD: “Các biện pháp quản lý HĐGDNGLL của người Hiệu trưởng trong trường DTNT, tỉnh Lai Châu” [13] đã khẳng định vai trò quan trọng của tổ chức các HĐGDNGLL đối với việc nâng cao chất lượng giáo dục của trường DTNT. -6- Tác giả Nguyễn Thị Thu Huyền với nghiên cứu “ Phát triển giáo dục dân tộc gắn với đổi mới giáo dục” đã nhận định: Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện học sinh dân tộc, chú trọng giáo dục đạo đức lối sống, bản sắc văn hóa như ngày lễ tết truyền thống các dân tộc thiểu số; hội thi văn hóa - thể thao các trường DTNT, sưu tầm văn hóa dân gian và từng bước đưa vào trong trường học. Đối với trường DTNT việc tổ chức các HDGDNGLL mang đặc trưng riêng của vùng miền, tâm lý của học sinh dân tộc mang lại hiệu quả cho giáo dục toàn diện học sinh.
[15] Như vậy đã có không ít các tác giả trên thế giới và trong nước đã đề cao vai trò, khẳng định tính cần thiết của HĐGDNGLL. Các công trình nghiên cứu ở nhiều góc độ khác nhau, song về góc độ quản lý đối với HĐGDNGLL, các công trình nghiên cứu chưa chỉ ra cách thức cho các nhà quản lý tổ chức hướng dẫn các tổ chuyên môn đưa HĐGDNGLL vào kế hoạch năm học. Làm thế nào để HĐGDNGLL trong nhà trường, đặc biệt là trường chuyên biệt cấp THCS, thực sự là một hoạt động thường xuyên và hiệu quả tốt? điều này làm cho không ít CBQL, giáo viên cảm thấy HĐGDNGLL còn là việc làm có tính hình thức, bắt buộc. Khái niệm cơ bản liên quan đến đề tài 1.
Quản lý Có nhiều quan điểm khác nhau về quản lý và tùy thuộc vào các cách tiếp cận, góc độ nghiên cứu và hoàn cảnh xã hội, kinh tế, chính trị.Taylor (1856-1915), người được mệnh danh là cha đẻ của thuyết quản lý khoa học, đã cho rằng quản lý là: “Mỗi loại công việc dù nhỏ nhất đều phải chuyên môn hóa và phải quản lý chặt chẽ”. “Quản lý là nghệ thuật biết rõ ràng, chính xác cái gì cần làm và làm cái đó như thế nào bằng phương pháp tốt nhất và rẻ nhất”[08] Henri Fayol (1841- 1925), cha đẻ của thuyết hành chính thì lại coi quản lý là một loại công việc đặc thù, khác các loại công việc khác của xí nghiệp và trở thành một hệ thống độc lập, phát huy tác dụng riêng của nó mà các hệ thống khác của xí nghiệp không thể nào thay thế được. Ông nói về nội hàm của khái niệm quản lý như sau: “Quản lý tức là lập kế hoạch, tổ chức, chỉ huy, phối hợp và kiểm tra”. [08] Nghiên cứu về khoa học quản lý, các tác giả Nguyễn Quốc Chí và Nguyễn Thị Mỹ Lộc cho rằng: “Quản lý là quá trình đạt đến mục tiêu của tổ chức bằng cách vận dụng các hoạt động (chức năng) kế hoạch hóa, tổ chức, chỉ đạo và kiểm tra”.
[06] -7- Theo tác giả Nguyễn Ngọc Quang cho rằng: Quản lý là tác động có mục đích, có kế hoạch của chủ thể quản lý đến tập thể những người lao động, nói chung là khách thể quản lý nhằm thực hiện được mục tiêu dự kiến. [20] Những định nghĩa trên đây tuy khác nhau về cách diễn đạt, về góc độ tiếp cận, nhưng các định nghĩa đều đề cập đến bản chất của khái niệm quản lý đó là: - Quản lý bao giờ cũng là một tác động hướng đích, có mục tiêu xác định. - Là sự tác động tương hỗ, biện chứng giữa chủ thể và khách thể quản lý. - Xét cho đến cùng, bao giờ cũng là quản lý con người.
- Là sự tác động mang tính chủ quan nhưng phải phù hợp với quy luật khách quan. Quản lý giáo dục Quản lý giáo dục được nhiều nhà giáo dục và quản lý giáo dục đưa ra các định nghĩa dưới các góc độ tiếp cận khác nhau. Trong luận văn này tác giả chỉ đề cập tới khái niệm quản lý giáo dục trong phạm vi một hệ thống giáo dục mà hạt nhân của hệ thống là các cơ sở trường học. Theo tác giả Đặng Quốc Bảo: Quản lý giáo dục theo nghĩa tổng quan là điều hành phối hợp các lực lượng nhằm đẩy mạnh công tác đào tạo thế hệ trẻ theo yêu cầu phát triển của xã hội.
Ngày nay, với sứ mệnh phát triển giáo dục thường xuyên, công tác giáo dục không chỉ giới hạn ở thế hệ trẻ mà cho mọi người. Cho nên quản lý giáo dục được hiểu là sự điều hành hệ thống giáo dục quốc dân. [02] Theo tác giả Phạm Minh Hạc: Quản lý nhà trường hay nói rộng ra là quản lý giáo dục là quản lý hoạt động dạy học nhằm đưa nhà trường từ trạng thái này sang trạng thái khác và dần đạt tới mục tiêu giáo dục đã xác định. [09] Những khái niệm về quản lý giáo dục có thể có những cách diễn đạt khác nhau, nhưng nhìn chung nó đều là sự tác động có tổ chức, có định hướng phù hợp với quy luật khách quan của chủ thể quản lý ở các cấp lên đối tượng quản lý nhằm đưa hoạt động giáo dục của từng cơ sở và của toàn hệ thống giáo dục đạt tới mục tiêu đã định.
Trong quản lý giáo dục chủ thể quản lý ở các cấp chính là bộ máy quản lý giáo dục từ trung ương đến địa phương, còn đối tượng quản lý chính là nguồn nhân lực, cơ sở vật chất, kỹ thuật và các hoạt động thực hiện chức năng giáo dục đào tạo. Như vậy, có thể hiểu: quản lý giáo dục là sự tác động có ý thức của chủ thể quản lý đến khách thể quản lý, nhằm đưa hoạt động sư phạm của hệ thống giáo dục đạt kết quả mong muốn một cách hiệu quả nhất. Quản lý nhà trường Quản lý nhà trường là một bộ phận của quản lý giáo dục. Quản lý nhà trường là việc Hiệu trưởng xây dựng mục tiêu, kế hoạch, tổ chức, chỉ đạo thực hiện và kiểm tra đánh giá các kết quả đạt được so với yêu cầu và chuẩn mực đề ra trong chương trình giáo dục và nhiệm vụ năm học.
