Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC MÔN TOÁN Ở CÁC TRƯỜNG TIỂU HỌC THEO CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC PHỔ THÔNG 2018 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Nghiên cứu về hoạt động dạy học ở các trường tiểu học Nghiên cứu về HĐ DH là nội dung đã được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm tìm hiểu, trong đó có thể kế đến các công trình như: Từ những năm 80 của thế kỉ XX, cùng với trào lưu cải cách GD, việc NC về HĐDH đã được đẩy mạnh ở các nước phương Tây. Các NC chủ yếu hướng vào xây dựng mô hình và chiến lược DH một cách HQ, cũng như xu thế phát triển của nó trong tương lai.
Tiêu biểu có các NC của tác giả: Joe Landsberger “học tập cũng cần có chiến lược” [23], công trình NC của tác giả Robert J. Marzano “Hành vi và tổ chức trong GD” [41]. Ở một khía cạnh khác, khuyến cáo cho việc tổ chức các HĐ DH, Joe Landsberger trong công trình “học tập cũng cần có chiến lược” đã viết: “GV tổ chức quá trình HĐ tương tác mà các thành viên cùng đóng góp và giúp đỡ nhau để đạt được mục đích chung” [16, tr. Vấn đề về HĐDH không chỉ được chú ý ở các nước phương Tây mà còn được quan tâm ở cả các nước XHCN trước đây.
Những nội dung chủ yếu trong các tác phẩm kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin đã định hướng cho HĐ GD là các quy luật về “sự hình thành cá nhân con người”, về “tính quy luật của kinh tế - XH đối với GD…”. Các quy luật đặt ra những YC đối với GD và tính ưu việt của XH đối với việc tạo ra các phương tiện và điều kiện cần thiết cho GD. Trên cơ sở lí luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, nhiều nhà khoa học Xô Viết cũ đã có các thành tựu khoa học đáng trân trọng về QLGD và QL HĐDH. NT ở các nước XHCN đã tổ chức NC và thực hiện nhiều kiểu dạy mới, trong đó quan tâm HĐDH phát huy tính tích cực của NH.
Theo quan điểm của nhà GD Êxipôp B.P: “Phối hợp các hình thức tổ chức DH có lợi cho NH” [15, tr. 6 Ông còn chỉ rõ sự khác biệt giữa cách thức tổ chức HĐ DH ở trường trung học Xô Viết và phương Tây như sau: “Các cách thức tổ chức HĐ DH ở trường trung học Xô Viết về nguyên tắc khác với các cách thức áp dụng trong NT tư sản ở chỗ: các cách thức ấy được thực hiện trên cơ sở chủ nghĩa tập thể. HĐDH ở NT Liên Xô có NV tạo ra những điều kiện cho HS làm việc tích cực và đảm bảo PP cá thể đối với mỗi HS nhằm làm cho HS học tập có kết quả, phát triển đến mức tối đa những khả năng của họ” [15; tr. Nhà sư phạm học Kôtôp tiến hành thực nghiệm sư phạm, qua đó, ông đã xây dựng một quy trình kĩ thuật tương đối hoàn chỉnh về cách thức tổ chức HĐ DH, trong đó bao gồm các thao tác cần thiết mà người dạy và NH cần thực hiện trong từng tiết học.
Ở Việt Nam, vấn đề HĐDH cũng đã được đặt ra nhiều trong các công trình NC như: Trên diễn đàn khoa học GD, các công trình khoa học đã được công bố như: “Dự án phát triển GV TH - QL CM ở trường TH theo CT và SGK mới” [5], “Những vấn đề cơ bản về CT và quá trình DH” [12], “DH hiện đại - Lí luận, BP, kỹ thuật” [20], “Một số vấn đề GD đại học” [30], “Những tư tưởng chủ yếu về GD” [32], “GD học đại học - PP dạy và học” [34], “GD học hiện đại” [43], “PP DH GD học” [46] … Các tác giả đã phân tích khá sâu sắc về bản chất, vai trò và cách thức tổ chức của quá trình DH, trong đó có tổ chức HĐDH. Các tác giả cho rằng, cần tổ chức HĐDH hướng vào tích cực hóa HĐ nhận thức của NH. Các công trình khoa học được công bố trên thể hiện rõ các mặt sau đây: -Về mặt lí luận chung HĐDH, trong các công trình NC của mình “GD học hiện đại” [43] tác giả Thái Duy Tuyên đã phân tích rõ “những cơ sở PP luận chung nhất như: Quan điểm tiếp cận phức hợp, hệ thống cấu trúc, mô hình… để NC các vấn đề cơ bản của HĐDH và HĐ GD. Đó là, hệ thống những quy luật DH được tác giả giới thiệu với 3 dạng: những quy luật chung nhất, những quy luật chung và những quy luật đặc thù; đồng thời trình bày PP phối 7 hợp các quy luật DH trong giảng dạy.
Tác giả cũng đề cập đến những vấn đề bức xúc của GD như: GD đạo đức, BD nhân tài, GD gia đình, KH hóa GD…; qua đó, tác giả đã tìm ra BP giải quyết phù hợp. Tuy nhiên, những vấn đề trên mang tính khái quát cao, có ý nghĩa về lí luận, vấn đề đặt ra là tác giả chưa đề cập đến tổ chức HĐDH ở NT TH trên cơ sở lấy năng lực của HS làm mục tiêu DH. Trong công trình “Những vấn đề cơ bản về CT và quá trình DH” [12]. Tác giả Nguyễn Hữu Châu đã phân tích hệ thống cấu trúc của quá trình DH bao gồm những thành tố cơ bản: các mô hình DH, các cách tiếp cận và PPDH, các kĩ thuật DH, những hình thức và BP tổ chức HĐDH,… Tác giả có quan điểm rõ ràng trong quá trình dạy phải thể hiện một cách sinh động và cụ thể các ý tưởng của CT GD, đồng thời phải chỉ rõ, chủ thể phải biết thiết kế và tổ chức CT nói chung, có tinh thần hướng đến mỗi NH; khi xây dựng CT phải đặt ra những vấn đề ảnh hưởng của giao tiếp đến chất lượng giảng dạy của GV và các PPDH tích cực.
Đây là những điểm mạnh được tác giả trình bày rõ ràng, tuy nhiên chưa cụ thể hoá được cách thức xây dựng mô hình tổ chức HĐDH, mục tiêu, nội dung DH, quy trình tổ chức DH ở NT TH lấy năng lực của HS làm mục tiêu DH.” Các đề tài, luận án cũng đề cập đến vấn đề về vấn đề HĐDH như: HĐDH và thực tiễn của việc hình thành kĩ năng cho HS. Bên cạnh đó, một số tạp chí chuyên ngành cũng đăng tải các kết quả NC bàn đến một số vấn đề có liên quan HĐDH, đã đi sâu làm rõ quan niệm về tổ chức HĐDH nhằm phát huy tính tích cực của HS như bài báo “DH phát hiện ở TH dưới góc nhìn lí thuyết kiến tạo” [18] của nhóm tác giả Phó Đức Hòa , Lê Thị Lan Anh; “Kĩ năng DH và tiêu chí ĐG” [22] của tác giả Đặng Thành Hưng; [33], [37]. Tóm lại, những công trình NC về HĐDH ở trong và nước đã có những đóng góp cả về lí luận và thực tiễn. Tuy nhiên, chưa có công trình nào NC một cách có hệ thống cả về lý luận và thực tiễn đến tổ chức HĐDH nói chung và HĐDH môn Toán trong trường TH nói riêng.
Nghiên cứu về quản lý hoạt động dạy học môn Toán ở các trường Tiểu học Khi NC về QL DH môn Toán thì ngoài DH môn Toán được thực hiện trên lớp còn có thể tổ chức những HĐ thực hành Toán ngoài NT và các HĐ ngoại khóa như ở nhà máy, công xưởng, đồng ruộng, kể cả những HĐ có tính chất tập dượt NC bao gồm cả các khâu xây dựng bài toán, xây dựng mô hình, thu thập dữ liệu, xử lí mô hình để tìm lời giải, đối chiếu lời giải với thực tế để KT và điều chỉnh. Đề cập đến phương tiện trực quan trọng DH môn Toán: “Phương tiện trực quan tượng trưng là một hệ thống ký hiệu quy ước nhằm biểu diễn tính chất muốn NC tách rời khỏi tất cả các tính chất khác của đối tượng và hiện tượng”. Tác giả Phạm Văn Hoàn cho rằng, “trong công tác BD HS giỏi môn Toán cần BD cho HS tác phong, PP NC và thói quen tự đọc sách. Trong công tác DH, phụ đạo HS yếu kém môn Toán, theo tác giả Phạm Văn Hoàn thì các thầy giáo nên coi trọng tính vững chắc của kiến thức, kĩ năng hơn là chạy theo mục tiêu đề cao, mở rộng kiến thức cho NH” [25].
Những tài liệu như: “Cơ sở của khoa học quản lý giáo dục” của tác giả Nguyễn Minh Đạo và “Quản lý, quản lý giáo dục tiếp cận từ những mô hình” của tác giả Đặng Quốc Bảo là những tài liệu mà trong đó trình bày về khái niệm quản lý, QLGD và QLGD được tiếp cận từ những mô hình [3]. Tài liệu “Khơi dậy tiềm năng sáng tạo” của tác giả Nguyễn Cảnh Toàn có đề cập đến việc DH tính sáng tạo cho học sinh thông qua môn Toán. Tài liệu “Phương pháp DH môn Toán” của tác giả Nguyễn Bá Kim đã nói khá sâu về nội dung của môn Toán, định hướng quá trình DH toán, phương pháp DH môn Toán [9]. Những tài liệu như: “Cơ sở của khoa học quản lý giáo dục” của tác giả Nguyễn Minh Đạo và “Quản lý, quản lý giáo dục tiếp cận từ những mô hình” của tác giả Đặng Quốc Bảo là những tài liệu mà trong đó trình bày về khái niệm quản lý, QLGD và QLGD được tiếp cận từ những mô hình [3].
9 Tài liệu “Khơi dậy tiềm năng sáng tạo” của tác giả Nguyễn Cảnh Toàn có đề cập đến việc DH tính sáng tạo cho học sinh thông qua môn Toán. Tài liệu “Phương pháp DH môn Toán” của tác giả Nguyễn Bá Kim đã nói khá sâu về nội dung của môn Toán, định hướng quá trình DH toán, phương pháp DH môn Toán [9]. Những năm gần đây có một số luận văn, luận án nghiên cứu về quản lý hoạt động dạy học môn Toán ở các trường THCS, THPT, TH và đề xuất những biện pháp nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả trong công tác quản lý HĐDH như như: Luận văn Thạc sĩ khoa học giáo dục của Vũ Thị Ngân “Quản lý HĐDH môn Toán ở các trường Trung học Phổ thông huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình theo định hướng giáo dục trung học phổ thông sau năm 2015” [25]; luận văn“Quản lý HĐDH môn Toán tại Trường tiểu học Bồ Đề, Quận Long Biên, Thành phố Hà Nội” của tác giả Khổng Thị Kim Dung, thành phố Hà Nội [9]. Phần lớn các công trình trên chủ yếu đi sâu vào nghiên cứu về lý luận có tính chất tổng quan về quản lý giáo dục, quản lý trường học, còn về quản lý DH môn Toán ở trường tiểu học chưa được đề cập nhiều.