CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC MÔN TOÁN Ở TRƯỜNG TIỂU HỌC THEO YÊU CẦU PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH 1. Tổng quan các nghiên cứu về dạy học phát triển năng lực học sinh và quản lý hoạt động dạy học theo yêu cầu phát triển năng lực học sinh 1. Những nghiên cứu về dạy học theo yêu cầu phát triển năng lực học sinh Vấn đề dạy học hướng tới sự phát triển năng lực, phẩm chất cho người học ở thời đại nào cũng luôn được các nhà giáo dục trên toàn thế giới quan tâm. Từ khi khoa học giáo dục chưa trở thành ngành khoa học riêng biệt, (551– 479 trước Công nguyên), Khổng Tử, nhà tư tưởng vĩ đại cũng đã có quan điểm dạy học là: “Người học phải có nhu cầu nhận thức, ham hiểu biết, khám phá cái mới; phải độc lập suy nghĩ và sáng tạo trong quá trình nhận thức.
Người dạy không chỉ truyền đạt tri thức mà cơ bản là dạy năng lực sáng tạo, dạy phương pháp để người học tự tìm đến tri thức”. Đây là quan điểm tiến bộ về phương pháp dạy học, có ý nghĩa vượt thời gian, vẫn còn nguyên giá trị trong việc dạy học giai đoạn hiện nay. Đến cuối thế kỉ XVI, hoạt động dạy học và quản lý hoạt động dạy học càng được nhiều nhà giáo dục quan tâm, nổi bật phải kể đến Comenxki (1592- 1670). Trong tác phẩm nổi tiếng “Phép giảng giải vĩ đại” (xuất bản năm 1632) ông đưa ra quan điểm giáo dục phải thích ứng với tự nhiên, không “áp đặt”, không “cưỡng bức” người học.
Công việc của người thầy giáo là tổ chức, điều khiển, điều chỉnh, gợi mở, dẫn dắt hoạt động của người học. Nhờ đó, học sinh sẽ tích cực, tự giác trong việc lĩnh hội các tri thức. [14] Phân tích quan điểm này, thấy rõ Comenxki đã chỉ rõ vai trò của người dạy là tổ chức, hướng dẫn và người học phải chủ động tự giác chiếm lĩnh tri thức. Đây là quan điểm dạy học tích cực mà ngày nay vẫn cần áp dụng và phát triển.
Đến thế kỷ XIX, John Dewey (1859 - 1952) - nhà triết học, tâm lý học người Mỹ - khai sinh ra giáo dục thực nghiệm, Ông là người ủng hộ cải cách giáo dục suốt cuộc đời mình, quan điểm giáo dục của John Dewey bắt nguồn từ triết học thực nghiệm, ông đưa ra ý tưởng, trẻ con tới trường để thực hành và sống trong một cộng đồng mang lại cho chúng những trải nghiệm thực, được hướng dẫn, tập trung vào khả năng đóng góp cho xã hội. John Dewey là người đề xướng mạnh mẽ phong trào cải cách giáo dục tiến bộ. Ông khẳng định, giáo dục nên được dựa trên nguyên tắc học tập thông qua 7 thực hành. Đây là tư tưởng cấp tiến, mang tính cách mạng trong giáo dục, thể hiện rõ quan điểm hoạt động dạy học hướng vào người học; thông qua quá trình tự trải nghiệm để lĩnh hội tri thức mới.
Dạy học theo yêu cầu phát triển năng lực ở mỗi giai đoạn lại được nghiên cứu cụ thể hơn và thực hiện ở mức độ sâu hơn, hiệu quả hơn. Gervais (2016) đã đưa ra một định nghĩa về giáo dục dựa trên năng lực như sau: “Giáo dục dựa trên năng lực được định nghĩa như là một hướng tiếp cận dựa vào kết quả đầu ra của người học, kết hợp chặt chẽ giữa các phương thức giảng dạy và hình thức đánh giá được thiết kế nhằm đánh giá việc học của học sinh thông qua việc thể hiện kiến thức, thái độ, giá trị, kỹ năng và hành vi của chúng đối với yêu cầu đề ra ở mỗi trình độ”. Ở nước ta, giáo dục và đào tạo luôn được coi là quốc sách hàng đầu. Ngay từ khi đất nước giành được độc lập, Đảng, Bác Hồ luôn đặt sự nghiệp “trồng người” là mối quan tâm hàng đầu.
Người đã chỉ rõ nền giáo dục Việt Nam là nền giáo dục vì con người, có vai trò huấn luyện, bồi dưỡng, phát triển toàn diện con người Việt Nam mới xã hội chủ nghĩa. Tháng 12/2019, tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, đã diễn ra Hội thảo khoa học quốc tế trong 2 ngày: “Đổi mới sáng tạo trong dạy học và đào tạo/bồi dưỡng giáo viên lần thứ nhất năm 2019 với chủ đề “Phát triển năng lực người học trong dạy học và đào tạo/ bồi dưỡng giáo viên” do Trường Đại học Sư phạm Hà Nội và Đại học Southern Cross (Úc) đồng tổ chức. Vấn đề được nêu ra tại Hội thảo là: Công cuộc đổi mới toàn diện giáo dục của Việt Nam đang diễn ra trong bối cảnh của cuộc cách mạng công nghệ 4.0 với nhiều cơ hội và thách thức mới đặt ra đối với người dạy và người học. Để nâng chất lượng nguồn nhân lực cần chú trọng đổi mới dạy và học theo yêu cầu phát triển phẩm chất, năng lực người học.
Trong kỷ yếu của Hội thảo khoa học được tổ chức bởi Học viện quản lý giáo dục (tháng 12/2014) có nhiều bài viết đã tập trung đề xuất các giải pháp nhằm đổi mới hoạt động giáo dục theo hướng tiếp cận năng lực, như: “Tổ chức đổi mới phương pháp dạy học nhằm chú trọng phát triển năng lực học sinh phổ thông” của tác giả Hà Thế Truyền, trong bài viết tác giả đã nêu “Vận dụng theo các tình huống gắn liền với thực tiễn là con đường quan trọng để gắn việc đào tạo trong nhà trường với thực tiễn đời sống”; “Đổi mới dạy học và đánh giá kết quả học tập theo định hướng phát triển năng lực của người học trong đào tạo đại học theo hệ thống tín chỉ” của tác giả Nguyễn Thị 8 Tuyết Hạnh, trong đó đề cập đến đánh giá năng lực người học phải chú ý đánh giá theo quá trình, đánh giá qua việc người học áp dụng kiến thức để giải quyết vấn đề thực tiễn’’. [6] Bộ Giáo dục và Đào tạo, Học viện Quản lý Giáo dục và các trường Đại học Sư phạm đầu ngành đã tổ chức tập huấn bồi dưỡng giáo viên các module như “Sử dụng PPDH và giáo dục phát triển phẩm chất, năng lực học sinh”; “Đánh giá học sinh theo hướng phát triển phẩm chất, năng lực” [4] đã truyền tải tới đội ngũ giáo viên các trường tiểu học từ năm học 2019 - 2020 về cách thức tổ chức các hoạt động giáo dục, giáo dục theo định hướng phát triển phẩm chất, năng lực học sinh để thực hiện Chương trình Giáo dục phổ thông 2018. Những nghiên cứu về quản lý hoạt động dạy học theo yêu cầu phát triển năng lực học sinh Vai trò của cán bộ quản lý trong việc quản lý hoạt động dạy học của nhà trường đã có nhiều tác giả đi sâu nghiên cứu. Xtrezicodin, Jaxapob đã nghiên cứu và đề ra một số vấn đề quản lý của hiệu trưởng.
Saxerdotop đã xem công tác lãnh đạo hoạt động giảng dạy, giáo dục trong nhà trường là khâu then chốt trong công tác quản lý của hiệu trưởng. Các tác giả đều khẳng định: kết quả toàn bộ hoạt động quản lý của nhà trường phụ thuộc rất nhiều vào việc tổ chức đúng đắn và hợp lý hoạt động giảng dạy của đội ngũ giáo viên. Nhiều nhà nghiên cứu giáo dục học của Việt Nam cũng dày công nghiên cứu vấn đề Quản lý giáo dục, quản lý hoạt động dạy học. Có thể kể đến các công trình nghiên cứu của các tác giả: Phạm Minh Hạc, Một số vấn đề về giáo dục và khoa học giáo dục [10]; Trần Kiểm, Những vấn đề cơ bản của khoa học quản lý giáo dục: một số vấn đề lý luận và thực tiễn, Tiếp cận hiện đại trong quản lý giáo dục [13]; Nguyễn Quốc Chí, Nguyễn Thị Mỹ Lộc (2015), Đại cương khoa học quản lý [7]; …Các tác giả đã trình bày những vấn đề cơ bản của quản lý giáo dục.
Trong vai trò chủ thể quản lý trường học, những năm gần đây, nhiều cán bộ quản lý giáo dục cũng đã lựa chọn đề tài quản lý hoạt động dạy học nghiên cứu nhằm nâng cao chất lượng quản lý nhà trường đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục. Một số tác giả với những công trình nghiên cứu như: Tác giả Lê Xuân Thịnh (2021) nghiên cứu luận văn với đề tài “Quản lý hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực học 9 sinh ở các trường tiểu học huyện Văn Giang, tỉnh Hưng Yên” tại Học viện Quản lý Giáo dục. Ở đề tài này, tác giả Lê Xuân Thịnh đã phân tích quản lý hoạt động dạy học theo hướng phát triển năng lực học sinh ở trường tiểu học với các nội dung: quản lý hoạt động xây dựng kế hoạch bài dạy, quản lý thực hiện kế hoạch bài dạy, quản lý hoạt động dạy của giáo viên, quản lý hoạt động học của học sinh, quản lý hoạt động kiểm tra đánh giá kết quả học tập của học sinh, quản lý các điều kiện cơ sở vật chất thiết bị dạy học đáp ứng yêu cầu dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh. Tác giả Đới Thị Thu Hà (2021) nghiên cứu luận văn với đề tài “Quản lý hoạt động dạy học môn Toán ở các trường tiểu học quận Long Biên, thành phố Hà Nội theo hướng phát triển năng lực” tại trường Đại học Thủ đô Hà Nội.
Trong nghiên cứu này, tác giả Đới Thị Thu Hà đã trình bày được một số nội dung cơ bản thuộc cơ sở giáo dục học và quản lý giáo dục về hoạt động dạy học môn Toán và quản lý hoạt động dạy học môn Toán theo hướng phát triển năng lực cho học sinh tiểu học, đề xuất 05 biện pháp quản lý hoạt dạy học môn Toán cho HS các trường tiểu học quận Long Biên theo hướng phát triển năng lực. Như vậy, ý kiến của các nhà nghiên cứu vấn đề quản lý giáo dục và quản lý hoạt động dạy học có thể khác nhau về cách tiếp cận hoặc về phương diện nào đó, nhưng điểm chung có thể thấy trong các công trình nghiên cứu của họ là: Khẳng định vai trò quan trọng của quản lý dạy học ở các cấp học, bậc học. Để giúp cán bộ quản lý giáo dục các cấp nói chung và cán bộ quản lý trường tiểu học nói riêng nắm được những yêu cầu, nhiệm vụ cần thực hiện về quản lý hoạt động dạy học, giáo dục theo định hướng phát triển năng lực, Bộ GD&ĐT đã tập huấn triển khai bồi dưỡng cán bộ quản lý các trường phổ thông, module 1 “Quản trị hoạt động dạy học, giáo dục trong trường tiểu học/THCS/THPT” theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018 [3].