Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC MÔN TOÁN Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG DÂN TỘC BÁN TRÚ TIỂU HỌC ĐÁP ỨNG YÊU CẦU CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC PHỔ THÔNG 2018 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Hoạt động dạy học môn Toán ở trường tiểu học Trong hoạt động dạy học nói chung, hoạt động dạy học môn Toán nói riêng, nhà giáo dục Karl Rogers nhấn mạnh đến việc thực hiện mục đích hoạt động dạy học (nhằm tạo một môi trường học tập cho HS); tổ chức hoạt động dạy học (chủ yếu sử dụng phương pháp đối thoại, trao đổi); kĩ thuật dạy học, (cho phép người học lựa chọn những PP lập luận riêng, từ những nỗ lực cá nhân mà giải quyết nhiệm vụ học tập; lôi cuốn sự tham gia của người học bằng cách tôn trọng những thắc mắc, những ý kiến đối lập và sử dụng chúng tạo sức thúc đẩy cho bài học); kết quả dạy học cho phép người học xác lập các chuẩn đánh giá mức tiến bộ của mình [16, tr.Kharlamop nhấn mạnh đến sự tích cực, chủ động của người học trong việc tiếp thu tri thức mới: “Quá trình nắm kiến thức mới không thể hình thành bằng cách học bình thường các quy tắc, các kết luận khái quát hóa mà nó phải được xây dựng trên cơ sở của việc cải tiến công tác tự lập của học sinh, của việc phân tích logic sâu sắc tài liệu, sự kiện làm nền tảng cho việc hành thành các khái niệm khoa học” [dẫn theo 25]. Đối với hoạt động dạy học môn Toán, V.
6 Cuốn “Khơi dậy tiềm năng sáng tạo” của tác giả Nguyễn Cảnh Toàn có đề cập đến việc phát huy tính sáng tạo của HS thông qua dạy học môn Toán [29]; cuốn “Phương pháp dạy học môn Toán” của tác giả Nguyễn Bá Kim nói về nội dung của môn Toán, định hướng quá trình dạy học Toán, phương pháp dạy học môn Toán [17]; tác giả Nguyễn Văn Cường đã đề cập đến phương tiện trực quan trong dạy học môn Toán: “Phương tiện trực quan tượng trưng là một hệ thống kí hiệu quy ước nhằm biểu diễn tính chất muốn nghiên cứu tách rời khỏi tất cả các tính chất khác của đối tượng và hiện tượng” [Dẫn theo 28]. Tác giả Nguyễn Bá Kim nghiên cứu về các phương pháp dạy học môn Toán trong bối cảnh đổi mới giáo dục. Tác giả cho rằng ngoài hình thức dạy học trên lớp còn có thể tổ chức những hoạt động thực hành môn Toán ngoài nhà trường như ở nhà máy, công xưởng, đồng ruộng, kể cả những hoạt động có tính chất tập dượt nghiên cứu bao gồm cả các khâu đặt bài toán, xây dựng mô hình, thu thập dữ liệu, xử lí mô hình để tìm lời giải, đối chiếu lời giải với thực tế để kiểm tra và điều chỉnh. Ông cũng đề cập đến phương tiện trực quan trong dạy học môn Toán: “Phương tiện trực quan tượng trưng là một hệ thống kí hiệu quy ước nhằm biểu diễn tính chất muốn nghiên cứu tách rời khỏi tất cả các tính chất khác của đối tượng và hiện tượng” [17].
Tác giả Đặng Thị Thúy Hồng nghiên cứu Tổ chức một số hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Toán ở tiểu học. Tác giả cho rằng, ở bậc tiểu học, theo chương trình GDPT 2018, hoạt động trải nghiệm là hoạt động giáo dục bắt buộc và được thực hiện xuyên suốt ở tất cả các môn học. Bài viết đã đề xuất quy trình tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Toán ở tiểu học, một số hình thức và phương pháp tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Toán ở tiểu học và vận dụng vào tổ chức một số hoạt động trải nghiệm cụ thể trong dạy học môn Toán ở tiểu học. Việc học tập thông qua trải nghiệm là rất quan trọng trong việc gắn kết giữa lí thuyết và thực tiễn, giúp học sinh hứng thú hơn trong học tập.
Dựa trên nội dung từng bài, từng chủ đề, giáo viên có thể 7 thiết kế hoạt động trải nghiệm, từ đó góp phần nâng cao hiệu quả dạy học môn Toán [15]. Nguyễn Hữu Tuyến (2018) nghiên cứu Những yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động thiết kế trải nghiệm trong dạy học môn Toán cho học sinh THCS. Tác giả cho rằng việc thiết kế các hoạt động trải nghiệm cho học sinh trong dạy học môn Toán đòi hỏi giáo viên lưu ý tới những yếu tố liên quan nhằm mục đích hoạt động đó mang lại hiệu quả trong học tập và đạt được mục tiêu môn học. Tác giả phân tích những yếu tố ảnh hưởng đến việc thiết kế các hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Toán ở trường Trung học Cơ sở [31].
Tác giả Đinh Thị Ngọc Liên, Lê Thị Thu Hương nghiên cứu Vận dụng quy trình mô hình hóa trong dạy học môn Toán ở tiểu học. Trong bối cảnh đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục Việt Nam hiện nay, một trong những năng lực cần thiết của giáo viên tiểu học trong dạy học môn Toán là năng lực thiết kế và tổ chức các tình huống dạy học mô hình hóa toán học. Các hoạt động mô hình hóa toán học mà giáo viên đưa ra có thể tạo tình huống gợi vấn đề giúp học sinh hình thành, rèn kĩ năng phát hiện và giải quyết vấn đề cho học sinh tiểu học [18]. Tác giả Outhay Bananvong nghiên cứu “Thực trạng đổi mới phương pháp dạy học môn Toán ở một số trường trung học cơ sở thủ đô Viêng chăn nước Cộng hoà Dân chủ Nhân dân Lào” [21], nghiên cứu thực trạng đổi mới dạy học môn Toán ở Viêng chăn - Lào.
Tác giả Nguyễn Duy Hải (2019) nghiên cứu Đổi mới phương pháp dạy học Toán tiếp cận chương trình GDPT 2018 theo định hướng phát triển năng lực học sinh tiểu học. Tác giả đề xuất một số giải pháp đổi mới đổi mới PPDH Toán tiếp cận chương trình GDPT 2018 theo định hướng phát triển năng lực học sinh tiểu học cần thực hiện như: 1. Giáo viên phải dành thời gian đọc, nghiên cứu kĩ chương trình tổng thể và chương trình môn học; 2. Xác định mục tiêu cụ thể cho từng bài, từng tiết; 3.
Từ mục tiêu và nội dung sách giáo khoa 8 thiết kế các hoạt động dạy học, mỗi hoạt động dạy học phải xác định được đạt mục tiêu, phát triển năng lực nào cho học sinh, mỗi hoạt động dạy học giáo viên phải thiết kế và lựa chọn sử dụng các phương pháp và hình thức dạy học nào cho phù hợp, trong mỗi phương pháp ấy giáo viên sử dụng kỹ thuật, hình thức đánh giá nhận xét như thế nào nhằm phát triển năng lực học sinh [9]. Các công trình trên đã đề cập đến việc đổi mới hoạt động dạy học môn Toán ở các trường phổ thông trong bối cảnh đối mới giáo dục như: tổ chức những hoạt động thực hành môn Toán ngoài nhà trường như ở nhà máy, công xưởng, đồng ruộng, tổ chức một số hoạt động trải nghiệm, vận dụng quy trình mô hình hóa,… trong quá trình dạy học môn Toán. Tuy nhiên, hiện nay các chưa có nghiên cứu nào đề cập tới việc đổi mới phương pháp dạy học môn Toán cho các trường phổ thông dân tộc bán trú tiểu học. Vì vậy, đây vẫn còn là một vấn đề còn bỏ ngỏ mà luận văn cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn.
Quản lý hoạt động dạy học môn Toán ở cấp tiểu học Nghiên cứu về quản lý hoạt động dạy học môn Toán có một số nghiên cứu sau: tác giả Cao Đức Thịnh nghiên cứu “Thực trạng quản lý hoạt động dạy học môn Toán ở các trường trung học cơ sở huyện Vĩnh Thạnh thành phố Cần Thơ” [27]; tác giả Nguyễn Văn Hoàn nghiên cứu “Quản lý hoạt động dạy học môn Toán theo hướng tích hợp ở các trường trung học cơ sở huyện Mỹ Đức thành phố Hà Nội” [14]; tác giả Nguyễn Đức Quốc nghiên cứu “Biện pháp quản lý hoạt động kiểm tra - đánh giá kết quả học tập môn Toán của học sinh THPT tỉnh Kon Tum” [24]; tác giả Phạm Văn Thụ nghiên cứu “Quản lý hoạt động dạy học môn Toán ở các trường trung học cơ sở trên địa bàn huyện Đăk Glei tỉnh Kon Tum” [28], tác giả Nguyễn Hữu Tài, Võ Nguyễn Du trong bài viết “Quản lí hoạt động dạy học ở trường trung học cơ sở các xã đảoThành phố Quy Nhơn – tỉnh Bình Định” [26]; tác giả Nguyễn Văn Phúc nghiên cứu “Quản lý hoạt động dạy học môn Toán ở trường Trung học phổ thông nhằm đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục hiện nay” [22],…Trong các nghiên cứu này, đã được 9 đề cập đến việc đổi mới hoạt động dạy học môn Toán trong các trường phổ thông, bao gồm tổ chức hoạt động thực hành môn Toán ngoài nhà trường như ở nhà máy, công xưởng, đồng ruộng, cũng như tổ chức các hoạt động trải nghiệm và vận dụng quy trình mô hình hóa trong quá trình dạy học môn Toán. Tuy nhiên, chưa có nghiên cứu nào đề cập đến việc đổi mới PPDH môn Toán cho các trường phổ thông dân tộc bán trú tiểu học. Vì vậy, vấn đề này vẫn chưa được giải quyết và cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn trong luận văn. Nghiên cứu quản lý hoạt động dạy học môn Toán ở trường tiểu học có một số nghiên cứu sau: tác giả Nông Thế Tuân nghiên cứu “Quản lý hoạt động dạy học môn Toán theo định hướng phát triển năng lực học sinh ở các trường tiểu học vùng đặc biệt khó khăn huyện Trùng Khánh, tỉnh Cao Bằng”.
Điểm khác biệt giữa Chương trình môn Toàn 2018 với chương trình môn Toán hiện hành ở chỗ chương trình GDPT 2018 hướng tới phát triển năng lực và phẩm chất của người học, chuyển từ vai trò trung tâm của người thầy sang người học. Nhằm đáp ứng yêu cầu của chương trình GDPT 2018, tác giả nghiên cứu thực trạng hoạt động dạy học môn Toán và quản lý dạy học môn Toán ở các trường tiểu học vùng đặc biệt khó khăn huyện Trùng Khánh từ đó đề xuất một số biện pháp nâng cao hiệu quả quản lý dạy học môn Toán ở các trường tiểu học nhất là ở các vùng đặc biệt khó khăn [30]. Tác giả Khổng Thị Kim Dung nghiên cứu về “Quản lý hoạt động dạy học môn Toán tại trường tiểu học bồ đề quận Long Biên thành phố Hà Nội” [4] Trên cơ sở khái quát lý luận về quản lý dạy học môn Toán ở trường tiểu học , tác giả nghiên cứu thực trạng hoạt động dạy học môn Toán ở trường tiểu học Bồ Đề và đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả quản lý dạy học môn Toán ở trường tiểu học Bồ Đề.