Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC MÔN TOÁN CHO HỌC SINH TIỂU HỌC THEO HƯỚNG TRẢI NGHIỆM 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các công trình nghiên cứu về dạy học môn Toán theo hướng trải nghiệm cho học sinh Tiểu học. Học tập dựa vào trải nghiệm là tư tưởng, lý thuyết giáo dục nổi bật được nhiều nhà nghiên cứu giáo dục phương Tây và phương Đông nghiên cứu.
Hơn 2000 năm trước, Khổng Tử (Trung Quốc) nói: “Những gì tôi nghe, tôi sẽ quên. Những gì tôi thấy, tôi sẽ nhớ. Những gì tôi làm, tôi sẽ hiểu”. Đây được coi là một trong những nguồn gốc tư tưởng đầu tiên của học trải nghiệm.
Mô hình học tập qua trải nghiệm của John Dewey (1859-1952).Dewey là người đưa ra quan điểm “học qua làm, học bắt đầu từ làm”.Dewey quá trình sống và quá trình giáo dục không phải là hai quá trình mà là một. Giáo dục tốt nhất phải là sự học tập từ cuộc sống, từ thực tiễn. Trong quá trình sống, con người không ngừng thu lượm những kinh nghiệm và cải tổ kinh nghiệm đó nên người học phải học tập trong chính cuộc sống xã hội. Theo tư tưởng này, dạy học là giao việc cho học sinh làm, học sinh trải nghiệm chứ không phải giao vấn đề cho học sinh học.
Những tri thức đạt được thông qua làm mới là tri thức thật được người học ghi nhớ lâu để áp dụng vào thực tiễn. Vì vậy, ông chủ trương đưa các loại bài tập hoạt động như: nghề làm vườn, dệt, nghề mộc. vào nhà trường. Đây là loại bài tập này có khả năng phát triển hứng thú và năng lực của học sinh, vừa phản ánh được thực tiễn xã hội, vừa phát triển được kĩ năng xử lý tình huống trong thực tế của người học.
Phân tích vai trò của kinh nghiệm, ông đã chỉ ra: Đối với người học - trẻ em, khả năng học hỏi từ kinh nghiệm hết sức có ý nghĩa, khả năng lưu giữ kinh nghiệm sẽ giúp giải quyết khó khăn trong các tình huống mà trẻ sẽ gặp trong cuộc sống sau này; nghĩa là khả năng điều chỉnh hành vi trên cơ sở các kinh nghiệm trước đó và hình thành kinh nghiệm mới của trẻ là rất quan trọng [19]. Mô hình về quá trình học tập của John Dewey mô tả quá trình người học xây dựng kiến thức cho mình thông qua những kinh nghiệm quan sát được. Mô hình học tập của Dewey là quá trình hoạt động trí tuệ khá phức tạp, gồm: 1) Quan sát các điều kiện xung quanh (Observation); 2) Hình thành kiến thức về những gì đã xảy ra trong những tình huống tương tự trong quá khứ, một kiến thức thu được một phần của kí ức và một phần từ các thông tin, tư vấn, và cảnh báo của những người đã có kinh nghiệm rộng lớn 6 hơn (Knowledge); 3) Đánh giá, phán xét những gì quan sát được và những kiến thức thu được (Judgment). Kết quả của quá trình này sẽ thúc đẩy con người thực hiện các chuỗi hoạt động tiếp theo để đạt được mục đích.
Mô hình học tập kinh nghiệm của Dewey có sự tương đồng với Lewin, ông nhấn mạnh học tập là một quá trình biện chứng kết hợp kinh nghiệm và khái niệm, quan sát và hành động. Tư tưởng giáo dục của J. Dewey rất tiến bộ vào thời kì đó và cho đến nay vẫn là một trong những triết lí giáo dục điển hình của Hoa Kì. Mô hình học tập và phát triển nhận thức của Jean Piaget (1896-1980).
Jean Piaget là một trong những người sáng lập môn Tâm lí học phát triển, và chuyên nghiên cứu về tâm lí học nhận thức và tâm lí học trẻ em. Theo học thuyết của J.Piaget, trí tuệ trẻ em trải qua 4 giai đoạn phát triển: Giai đoạn cảm giác - vận động; Giai đoạn tiền thao tác cụ thể; Giai đoạn thao tác cụ thể; Giai đoạn thao tác hình thức. Ở Việt Nam, việc tiếp cận vận dụng các mô hình học tập trải nghiệm không được sớm song cũng có một số công trình được công bố về dạy học môn Toán theo hướng trải nghiệm cho học sinh Tiểu học. “Thiết kế hoạt động trải nghiệm Toán học cho học sinh các lớp cuối cấp Tiểu học” của tác giả Nguyễn Minh Hằng, năm 2018, Trường Đại học Thái Nguyên [12].
“Phát triển năng lực vận dụng toán học vào thực tiễn cho học sinh lớp 2 thông qua hoạt động thực hành và trải nghiệm” của tác giả Nguyễn Ngọc Quỳnh Như, năm 2016, Trường Đại học Sư phạm Huế [20]. “Học tập trải nghiệm: Một lý thuyết học tập đóng vai trò trung tâm trong đào tạo theo năng lực” của tác giả Nguyễn Văn Hạnh (Trường Đại học Sư phạm kĩ thuật Hưng Yên), được đăng trên Tạp chí Khoa học, trường Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh [11]. “Học tập trải nghiệm - Lí thuyết và vận dụng vào thiết kế, tổ chức hoạt động trải nghiệm trong môn học ở trường phổ thông” của tác giả Đào Thị Ngọc Minh và Nguyễn Thị Hằng (Đại học sư phạm Hà Nội) đăng trên Tạp chí giáo dục, số 433 (Kì 1 – tháng 7/2018) [19]. Những công trình nêu trên, các tác giả đã đề cập việc dạy học môn Toán theo hướng trải nghiệm, ứng dụng kiến thức môn Toán vào trong cuộc sống hàng ngày và các tác giả đã thiết kế một số hoạt động trải nghiệm trong môn Toán.
Tuy nhiên trong thời gian qua việc thiết kế hoạt động trải nghiệm trong môn Toán ít được đề cập đến, đặt biệt là hoạt động dạy học môn Toán theo hướng trải nghiệm ở cấp Tiểu học huyện 7 Hoài Đức, thành phố Hà Nội chưa được tác giả nào nhắc tới. Các công trình nghiên cứu về quản lý hoạt động dạy học môn Toán cho học sinh tiểu học theo hướng trải nghiệm Xã hội từ khi có sự phân công lao động đã xuất hiện một dạng lao động mang tính đặc thù là tổ chức; điều khiển các hoạt động lao động theo yêu cầu nhất định. Hoạt động này gọi là quản lý. Trong bối cảnh hiện nay, mọi hoạt động của xã hội đều cần tới quản lý.
Do đó, hoạt động quản lý càng trở nên phổ biến và diễn ra ở mọi lĩnh vực, trong đó có lĩnh vực giáo dục. Quản lý, trong xã hội hiện đại, không chỉ đơn thuần là một nghề mà còn là một lĩnh vực phát triển mạnh mẽ với cả lý thuyết và thực hành đa dạng.Taylor, người sáng lập lý thuyết quản lý khoa học, đã có những quan điểm quan trọng về quản lý. Ông cho rằng quản lý hiệu quả là sự kết hợp giữa việc hiểu rõ yêu cầu công việc và biết cách đánh giá kết quả thực hiện công việc của nhân viên một cách chính xác và hiệu quả. Taylor cũng nhấn mạnh rằng quản lý phải dựa trên cơ sở khoa học, điều này bao gồm việc lựa chọn nhân viên dựa trên các tiêu chí khoa học, đào tạo họ để phát huy tối đa khả năng, và nhà quản lý cần có kiến thức vững vàng về các lĩnh vực khoa học tự nhiên, khoa học xã hội và nhân văn.
Harold Koontz đã mở rộng quan điểm về quản lý bằng cách nhấn mạnh rằng quản lý không chỉ là một hoạt động thiết yếu để phối hợp các nỗ lực cá nhân nhằm đạt được mục tiêu chung, mà còn là sự kết hợp giữa nghệ thuật và khoa học. Ông cho rằng quản lý, với tư cách là một thực hành, là nghệ thuật vì nó liên quan đến khả năng lãnh đạo, giao tiếp và động viên nhân viên. Còn với tư cách là một lĩnh vực kiến thức, quản lý là khoa học vì nó đòi hỏi việc áp dụng các nguyên tắc, phương pháp và lý thuyết có cơ sở. Tóm lại, quản lý trong thế giới hiện đại là sự hòa quyện giữa lý thuyết và thực hành, giữa khoa học và nghệ thuật.
Các nhà quản lý cần phải sử dụng các phương pháp khoa học để đảm bảo hiệu quả công việc, đồng thời cũng cần phát triển kỹ năng lãnh đạo và nghệ thuật giao tiếp để đạt được sự phối hợp và động viên tối ưu từ nhân viên. Ở Việt Nam, khoa học quản lý giáo dục tuy được nghiên cứu muộn nhưng tư tưởng về quản lý cũng như "phép trị nước an dân" đã có từ lâu đời. Thân Nhân Trung (1419-1499) vị tiến sĩ thời nhà Lê đã dạy “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia”. “Hiền tài” không tự nhiên mà có, nó là sản phẩm của giáo dục, nó là kết quả của hoạt động dạy học.
8 Trong những năm 1980 của thế kỷ XX, nhiều nhà sư phạm tại Việt Nam như Hà Thế Ngữ, Đặng Vũ Hoạt, Trần Kiều, Đào Tam, Bùi Văn Nghị, Đỗ Tiến Đạt,…. đã thực hiện nghiên cứu sâu rộng về tổ chức quá trình dạy học, đặc biệt là dạy học môn Toán. Các nghiên cứu này tập trung vào việc cải thiện chất lượng dạy học và phân tích các phương pháp và hình thức tổ chức dạy học môn Toán. Và những nghiên cứu của các nhà sư phạm này đã đóng góp quan trọng vào việc nâng cao chất lượng dạy học môn Toán và cải thiện phương pháp giảng dạy, từ đó nâng cao kết quả học tập và phát triển toàn diện cho học sinh.
Trong giai đoạn hiện nay, nghiên cứu về quản lý và quản lý giáo dục đã trở nên ngày càng phong phú và đa dạng, với sự đóng góp của nhiều nhà nghiên cứu tên tuổi như Đặng Quốc Bảo, Nguyễn Quốc Chí, Nguyễn Đức Chính, Trần Khánh Đức, Phạm Minh Hạc, Đặng Bá Lãm, Nguyễn Thị Mỹ Lộc, Phạm Quang Sáng, Bùi Đức Thiệp, và Phạm Viết Vượng,. Các nghiên cứu của những tác giả này đã thể hiện rõ những điểm quan trọng trong công tác quản lý giáo dục và vai trò của nó trong việc nâng cao chất lượng dạy và học ở các cấp học. Các nghiên cứu hiện nay nhấn mạnh rằng công tác quản lý đóng vai trò then chốt trong việc nâng cao chất lượng dạy và học. Điều này bao gồm việc xây dựng và thực hiện các chính sách quản lý giáo dục hiệu quả, quản lý hoạt động dạy học bộ môn, và phát triển nguồn lực giáo dục.
Vai trò này cũng phản ánh tư tưởng chiến lược của Đảng về phát triển giáo dục, nhằm cải thiện chất lượng giáo dục và đáp ứng nhu cầu phát triển của xã hội. Trong bối cảnh đổi mới giáo dục phổ thông hiện nay, việc quản lý hoạt động dạy học môn Toán đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao chất lượng giáo dục. Các công trình nghiên cứu của nhiều chuyên gia đã đóng góp nhiều hiểu biết và phương pháp quản lý hiệu quả.