Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC MÔN TOÁN Ở CÁC TRƯỜNG TIỂU HỌC THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIAO TIẾP TOÁN HỌC CHO HỌC SINH 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Những nghiên cứu về dạy học môn Toán cho học sinh ở trường Tiểu học Trong những năm gần đây, việc đổi mới hệ thống giáo dục và đào tạo, cũng như cải thiện quá trình dạy học, đã thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu khoa học, bao gồm các chuyên gia trong lĩnh vực giáo dục và tâm lý học. Họ đã tiến hành nghiên cứu chi tiết về các khía cạnh liên quan đến việc cải thiện quản lý hoạt động dạy học, nhằm nâng cao chất lượng giáo dục và xây dựng cầu nối chặt chẽ giữa lý thuyết và thực tiễn.
Trong quá trình này, họ đã đặt học sinh vào tâm điểm của quá trình dạy học. Những nghiên cứu này tập trung vào việc tìm hiểu các phương pháp và chiến lược quản lý hoạt động dạy học hiệu quả, nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển toàn diện của học sinh. Đồng thời, những nghiên cứu này cũng chú trọng đến việc tạo ra môi trường học tập tương tác, kích thích sự tò mò và khám phá của học sinh, và đồng hành cùng học sinh trong quá trình học tập. Tại hội Nghị APEC 2008 được tổ chức ở Thái Lan, vấn đề giao tiếp toán học đã được quan tâm thảo luận.
Mục tiêu chính của giao tiếp toán học được chỉ ra tại hội nghị này là khuyến khích học sinh chia sẻ ý tưởng, làm rõ hiểu biết về Toán, và thể hiện quan điểm riêng về môn học này. Tại hội nghị, nội dung và phương pháp giao tiếp toán học cũng được đặc biệt quan tâm, với việc tạo cơ hội cho học sinh thể hiện ý kiến, làm rõ kiến thức về Toán và tự thể hiện quan điểm cá nhân về môn học. Hội nghị lần thứ 36 của Hiệp hội quốc tế về tâm lý học giáo dục toán học (PME 36, Đài Loan, 2012) đã tiến hành phân tích và so sánh các khía 8 cạnh của giao tiếp trong ngữ cảnh của khung năng lực của NCTM (2000) và chương trình giảng dạy quốc gia Thụy Điển (2004). Các tác giả tại hội nghị đã chỉ ra tầm quan trọng và lợi ích của giao tiếp toán học trong quá trình giảng dạy và học tập.
Họ cũng đề cập đến vai trò quan trọng của việc hướng dẫn việc giao tiếp toán học đa dạng trong lớp học. Từ đó, họ kết luận rằng giao tiếp toán học là một phần quan trọng của năng lực toán học. Rõ ràng, "giao tiếp là một yếu tố thiết yếu trong môn Toán và trong việc giáo dục Toán," và "quá trình giao tiếp giúp học sinh hiểu môn Toán sâu sắc hơn” [16]. Trong nghiên cứu về việc cải tiến quá trình giảng dạy môn Toán hiệu quả tại các trường học, Glenda Anthony và Margaret Walshaw đã nêu rõ rằng giao tiếp toán học là một trong mười nguyên tắc quan trọng trong việc đổi mới phương pháp giảng dạy môn Toán.
Họ đã đưa ra lời khuyên cho giáo viên về việc thúc đẩy học sinh truyền đạt ý tưởng của họ thông qua lời nói, văn bản, và sử dụng nhiều phương tiện biểu diễn khác nhau[35]. Ngày nay, quan điểm coi giao tiếp toán học là một yếu tố quan trọng trong chương trình môn Toán ở nhiều quốc gia trên thế giới, bao gồm Mỹ, Đức, Đan Mạch, Romania, Úc, và nhiều quốc gia khác. Trong ngữ cảnh này, việc xác định các tiêu chuẩn và tiêu chí làm cơ sở cho quá trình giảng dạy và đánh giá năng lực giao tiếp toán học trở nên phổ biến. Điều quan trọng là nhấn mạnh học sinh cần phải phát triển khả năng sử dụng ngôn ngữ toán học trong việc trao đổi ý tưởng, xây dựng, và thể hiện các khái niệm toán học, nhằm phát triển năng lực toán học của họ.
Những nghiên cứu về quản lý hoạt động dạy học môn Toán ở trường phổ thông theo hướng phát triển năng lực giao tiếp toán học cho học sinh Nhiều nhà khoa học, nhà giáo dục Việt Nam tập trung vào việc khám phá các phương pháp, chiến lược và quy trình quản lý hiệu quả trong hệ thống giáo dục. Những nghiên cứu này nghiên cứu về vai trò và chức năng của các 9 nhà quản lý giáo dục, cách tạo ra môi trường học tập thuận lợi và cải thiện chất lượng giảng dạy. Ngoài ra, cũng đã có những nghiên cứu về quản lý trường học, tập trung vào sự tổ chức và quản lý các hoạt động trong trường học, đảm bảo sự phát triển toàn diện của học sinh. - Hà Sĩ Hồ và Lê Tuấn (1987) đã nhấn mạnh rằng việc quản lý dạy và học được coi là trọng tâm và cốt lõi của hoạt động giáo dục.
Hiệu trưởng đóng vai trò quan trọng trong việc kết hợp các khía cạnh quản lý dạy và học theo nghĩa rộng, bao gồm quản lý quá trình bộ phận, hoạt động dạy và học các môn học, cũng như các hoạt động hỗ trợ khác, nhằm đảm bảo tác động giáo dục được hoàn chỉnh và toàn diện. Quản lý dạy và học không chỉ đơn thuần là quản lý các hoạt động giảng dạy và học trong lớp học, mà còn bao gồm việc tổ chức và điều hành các hoạt động hỗ trợ, quản lý các quá trình bộ phận liên quan và định hình môi trường học tập thuận lợi. Hiệu trưởng cần có khả năng kết hợp các khía cạnh này một cách hài hòa và có sự tương tác, nhằm tạo ra một môi trường giáo dục toàn diện và hiệu quả [17]. - Tác giả Lê Văn Tiến (2018) khi nghiên cứu về “Phương pháp dạy học môn Toán” đã nhận định việc áp dụng phương pháp dạy học môn Toán không chỉ đơn thuần là áp dụng một phương pháp duy nhất, mà phải linh hoạt và tùy chỉnh phù hợp với từng bậc học và nội dung chuyên môn cụ thể.
Điều này nhằm đảm bảo xây dựng một quy trình dạy học hiệu quả và đáp ứng được yêu cầu giáo dục. Mỗi bậc học và từng nội dung chuyên môn đều có đặc thù riêng, yêu cầu sự đa dạng trong việc áp dụng biện pháp dạy học. Giáo viên cần nắm vững kiến thức chuyên môn và hiểu rõ đặc điểm của học sinh để lựa chọn và áp dụng phương pháp phù hợp nhằm đạt được hiệu quả tốt nhất trong quá trình dạy học môn Toán. Tầm nhìn của tác giả đã nhấn mạnh vai trò của sự linh hoạt và đa dạng trong phương pháp dạy học môn Toán.
Điều này đòi hỏi sự sáng tạo và khả năng thích ứng của giáo viên trong việc chọn lựa và áp 10 dụng biện pháp dạy học phù hợp, nhằm tạo điều kiện tốt nhất cho học sinh tiếp thu kiến thức và phát triển năng lực của mình. Tác giả Trương Quỳnh Hương với đề tài “Quản lý hoạt động dạy học môn Toán theo hướng phát triển năng lực học sinh lớp một ở các trường Tiểu học quận 10 Thành phố Hồ Chí Minh”. Theo tác giả hoạt động dạy học theo định hướng PTNL cho HS đã được nghiên cứu trên những vấn đề: phương pháp dạy học môn Toán nhằm PTNL HS, cách thức tổ chức các hoạt động học tập, các tiết học hướng đến phát triển năng lực và phẩm chất cho người học, đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực. Quản lý hoạt động dạy học theo định hướng PTNL cho HS đã được phân tích qua các phương diện: quản lý chương trình, kế hoạch giảng dạy, giờ lên lớp của GV, quản lý đổi mới phương pháp dạy học của GV, quản lý sinh hoạt tổ chuyên môn, … từ đó khảo sát, phân tích, đánh giá thực trạng công tác quản lý hoạt động dạy học môn Toán theo định hướng phát triển năng lực học sinh các trường Tiểu học tại Quận 10, thành phố Hồ Chí Minh; từ đó, đề xuất những biện pháp quản lý cần thiết và có tính khả thi để nâng cao hiệu quả hoạt động dạy học môn Toán theo định hướng phát triển năng lực học sinh các trường Tiểu học tại Quận 10, thành phố Hồ Chí Minh [20].
Trong luận án tiến sĩ “Phát triển năng lực giao tiếp toán học cho học sinh cuối cấp tiểu học thông qua dạy giải toán có lời văn” tác giả Đặng Thị Thuỷ đã khái quát, làm sáng tỏ những vấn đề lý luận về năng lực giao tiếp toán học nói chung và xây dựng được 5 mức độ của năng lực giao tiếp toán học trong dạy học giải toán có lời văn của học sinh cuối cấp tiểu học dựa trên 4 biểu hiện tương ứng của năng lực giao tiếp toán học đã được đề cập trong chương trình Môn toán mới của Bộ Giáo dục. Tác giả đã tiến hành khảo sát và phân tích thực trạng về vấn đề phát triển năng lực giao tiếp toán học của học sinh cuối cấp tiểu học trong dạy học giải toán có lời văn ở một số trường tiểu học trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên, Lạng Sơn, Bắc giang và các học viên 11 hệ vừa học vừa làm tại trường ĐHSP- ĐH Thái Nguyên. Các ví dụ được trình bày trong nội dung các biện pháp nhằm minh họa cho cách thức thực hiện các biện pháp sư phạm. Tác giả cũng đã tiến hành thực nghiệm các biện pháp sư phạm theo 2 giai đoạn tại 3 trường tiểu học trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên và Lạng Sơn.
Kết quả thực nghiệm được đánh giá theo các phương pháp định tính, định lượng, đồng thời sử dụng kết quả của việc tiến hành nghiên cứu trường hợp để kiếm tra sự đúng đắn, tính hợp lí và khả thi của những biện pháp sư phạm đã đề ra. Kết quả thực nghiệm cho thấy các biện pháp đã tác động đến quá trình dạy học và tạo được một môi trường sư phạm thuận lợi để phát triển năng lực giao tiếp toán học cho học sinh cuối cấp tiểu học trong dạy học giải toán có lời văn. Trong luận văn thạc sĩ “Phát triển năng lực giao tiếp toán học co học sinh trong dạy học giải toán lớp 1” tác giả La Huyền Trang (2019) đã nghiên cứu được thực trạng về năng lực giao tiếp toán học cho HS lớp 1 ở một số trường tiểu học và thấy được sự cần thiết của việc phát triển năng lực giao tiếp toán học cho học sinh. Đề xuất được các biện pháp phát triển năng lực giao tiếp toán học, từ đó giúp học sinh nâng cao vốn từ vựng toán học; biết chuyển đổi từ ngôn ngữ toán học sang ngôn ngữ tự nhiên và ngược lại; giáo viên tổ chức các hoạt động cho học sinh được nói và viết Toán thông qua giải toán; vận dụng tổ chức thực hiện hiệu quả ngôn ngữ toán học.