CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN QUẢN LÝ DẠY HỌC MÔN TOÁN LỚP 6 Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các công trình nghiên cứu về dạy học trong nhà trường theo hướng phát triển năng lực học sinh a) Dạy học theo hướng phát triển năng lực: Dạy học phát triển năng lực, là xu hướng dạy học đã có các tư tưởng khoa học từ thời cổ đại gắn với Aristose, Socrate, Platon, Khổng tử, cho đến các nhà khoa học cận và hiện đại. Vấn đề dạy học theo hướng phát triển phẩm chất và năng lực người học đã được nghiên cứu rất nhiều, có đóng góp trực tiếp cho giáo dục, nâng cao chất lượng dạy học và phát triển năng lực cho người học.
Có thể kể ra một số công trình nghiên cứu sau: R.E Boyatzid (1982), trong nghiên cứu về Dạy học theo tiếp cận năng lực cho rằng dạy học theo hướng phát triển năng lực cần xử lí một cách có hệ thống ba vấn đề: Xác định các năng lực cần có của học sinh; phát triển năng lực và đánh giá năng lực một cách khách quan. Burke (1995), với tác phẩm “Giáo dục và đào tạo theo tiếp cận năng lực” đã trình bày khá đầy đủ các vấn đề: Năng lực, tiếp cận năng lực, dạy học theo tiếp cận năng lực và đánh giá theo tiếp cận năng lực. E Polloce (2011), trong nghiên cứu “các phương pháp dạy học hiệu quả” đã khẳng định: Phương pháp dạy học hiệu quả để phát triển năng lực là phương pháp khích lệ học tập và công nhận những cố gắng của học sinh. Để phát triển năng lực trong dạy học, người giáo viên cần quan tâm đến người học như thế nào chứ không chỉ quan tâm đến một việc hàng ngày dạy cái gì và lựa chọn áp dụng các phương pháp giảng dạy thích hợp chứ không đơn thuần là việc lựa chọn các phương 8 pháp với vai trò như thủ thuật dạy học hàng ngày.
Rogers (1969), trong nghiên cứu của mình: “Dạy học hướng đến người học” đã đưa ra 3 nội dung dạy học hướng đến người học để phát triển năng lực người học: 1) Mục đích của dạy học tạo một môi trường thuận lợi cho việc tiếp thu tri thức của người học; 2) Tổ chức hoạt động dạy học theo mô hình mặt đối mặt giữa người học với nhau để trao đổi, đối thoại; 3) Kĩ thuật dạy học cho phép người học lựa chọn những phương pháp lập luận riêng, từ những nỗ lực cá nhân mà giải quyết nhiệm vụ học tập, cho phép người học xác lập các chuẩn đánh giá, mức độ tiến độ của mình.[18] Nguyễn Thị Hạnh (2017), trong bài viết “ Thiết kế bài học đáp ứng mục tiêu phát triển năng lực”đã trình bày 05 bước của thiết kế một bài học trong dạy học để phát triển năng lực: 1) Lựa chọn vấn đề của bài học theo yêu cầu phát triển năng lực; 2) Lựa chọn nội dung bài dạy theo năng lực;3) Thiết kế các hoạt động học tập của học sinh theo hướng phát triển năng lực; 4) Thiết kế các câu hỏi, bài tập, các công cụ đánh giá kết quả học tập theo năng lực; 5) Điều chỉnh bài dạy sau khi dạy theo mức độ năng lực và yêu cầu phát triển năng lực. [9] Các nghiên cứu đã trình bày các kết quả nghiên cứu về lý luận và thực tiễn về dạy học theo hướng phát triển năng lực người học; cách thức phát triển năng lực người học đứng từ góc độ giáo viên và học sinh với mục đích nâng cao chất lượng dạy học trong nhà trường và phát triển năng lực thông qua môn học. b) Dạy học môn toán trong nhà trường phổ thông thể hiện trong các tài liệu khoa học, bài báo khoa học như: - Nguyễn Bá Kim (2007), Giáo trình Phương pháp dạy học môn toán đã trình bày các vấn đề: nội dung môn toán, định hướng quá trình dạy học môn toán và các phương pháp dạy học môn toán cụ thể để phát triển các năng lực cho học sinh trong nhà trường [23] 9 - Bùi Văn Nghị (2014), Vận dụng lý luận vào thực tiễn dạy học môn toán ở trường phổ thông, trình bày từ góc độ lý luận khoa học, nhìn sang thực tiễn dạy học môn toán ở trường phổ thông về các vấn đề dạy học toán ở trường phổ thông theo hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề để thông qua việc sử dụng các thao tác, các tình huống dạy học nhằm phát triển các năng lực, năng lực toán học cho học sinh [ 27] - Ngoài ra còn có các nghiên cứu về dạy học môn toán của các nhà khoa học như: Giáo dục Toán học hướng vào năng lực người học (Tạp chí khoa học trường Đại học Sư phạm Hà Nội, số 2A/2014 VN (V01. Đào Tam (2008), Tiếp cận các phương pháp dạy học không truyền thống trong dạy học Toán ở trường đại học và trường phổ thông [32]; Phạm Gia Đức - Phạm Đức Quang (2010), Chuyên đề nghiệp vụ đổi mới phương pháp dạy học môn toán ở trường THCS nhằm hình thành và phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh [6] Các nghiên cứu đã trình bày các kết quả nghiên cứu về lý luận và thực tiễn về dạy học môn toán theo hướng phát triển năng lực người học; cách thức phát triển năng lực người học đứng từ góc độ giáo viên và học sinh với mục đích nâng cao chất lượng dạy học môn toán trong nhà trường và phát triển năng lực học sinh thông qua môn học.
Các nghiên cứu về quản lý dạy học theo hướng phát triển năng lực học sinh Nghiên cứu về quản lý dạy học theo hướng phát triển năng lực cũng đã có một số công trình nghiên cứu của các nhà khoa học dưới hình thức các tài liệu tham khảo, các giáo trình, các nghiên cứu ở cấp độ luận văn thạc sĩ. Có thể nêu ra một số nghiên cứu sau: -Phạm Quốc Khánh (2014), quản lý hoạt động dạy học môn toán theo hướng phân hóa ở trường Trung học cơ sở Chu Văn An, thành phố Thái Nguyên tỉnh Thái Nguyên. Từ nghiên cứu thực trạng, đánh giá mặt mạnh và hạn chế lý giải nguyên nhân đã đề xuất các biện pháp quản lý từ tiếp cận hoạt 10 động: a) Quản lý hoạt động dạy; b) Quản lý hoạt động học; c) Quản lý cơ sở vật chất phục vụ dạy học; d) Tạo động lực cho hoạt động dạy học của giáo viên [21]. Đỗ Cao Thượng (2015): “Quản lý hoạt động dạy học môn toán đáp ứng yêu cầu phát triển năng lực cho học sinh dân tộc-miền núi tại trường THCS Trần Can tỉnh Điện Biên”, tác giả đã bước đầu nghiên cứu về các hoạt động dạy học môn toán theo hướng mới trên địa bàn khó khăn và đề ra 5 biện pháp quản lí dạy học môn toán và phát triển năng lực học sinh [37].
- Phạm Thúy Hằng (2020): “Quản lý hoạt động dạy học môn toán tại trường THCS Tống Văn Trân, huyện Ý Yên, tỉnh Nam Định theo hướng tiếp cận phát triển năng lực ”, Luận văn thạc sĩ quản lý giáo dục, 2017; Tác giả đã xây dựng khung lí luận về hoạt động dạy học môn toán qua đó phân tích thực trạng quản lý hoạt động dạy học môn toán ở các trường THCS và đề ra 3 nhóm biện pháp [10]. - Thạch Hùng (2020), Quản lý dạy học môn toán ở trường THCS quận 3, thành phố Hồ Chí Minh theo tiếp cận năng lực. Kết quả nghiên cứu của luận văn thể hiện: Luận văn đã tiếp cận theo lý luận sư phạm tương tác để giải quyết bài toán quản lý dạy học môn toán ở trường THCS theo các nội dung quản lý dạy, người dạy; quản lý học, người học và quản lý môi trường dạy và học. Trên cơ sở đó đề xuất các biện pháp quản lý dạy học môn toán ở trường THCS theo 3 nhóm: quản lý hoạt động dạy môn toán; quản lý học môn toán và quản lý môi trường dạy học môn toán theo hướng phát triển năng lực học sinh.
11 -Vũ Anh Linh (2021), quản lý dạy học ở các trường Trung học cơ sở quận Gò Vấp, thành phố Hồ Chí Minh theo tiếp cận quản lý sự thay đổi. Tác giả trên cơ sở xác lập khung lý luận của nghiên cứu bằng sự phối hợp giữa tiếp cận dạy học tương tác với ba thành tố dạy-học-môi trường dạy học và bốn bước của quản lý sự thay đổi: Xác định nhu cầu thay đổi, chuẩn bị và lên kế hoạch thay đổi, thực hiện sự thay đổi và đánh giá, duy trì, điều chỉnh sự thay đổi tạo nên cơ sở lý luận cho khảo sát thực tiễn thông qua 100 ý kiến của cán bộ quản lý và giáo viện các trường THCS thành phố Hồ Chí Minh để từ đó cố kết quả cao nhất là đề xuất được 6 biện pháp quản lý: Chỉ đạo giáo viên xác định các yêu cầu đổi mới dạy học cấp Trung học cơ sở đáp ứng chương trình giáo dục phổ thông 2018; Xây dựng môi trường dạy học bên trong nhà trường theo tiếp cận quản lý sự thay đổi.tại các trường Trung học cơ sở thành phố Hồ Chí Minh học môn toán ở trường Trung học cơ sở [26]. - Phạm Ánh Tuyết (2021), Tổ chức dạy học 2 buổi/ngày tại các trường THCS quận 12 thành phố Hồ Chí Minh theo định hướng chương trình giáo dục phổ thông 2018. Bằng các phương pháp nghiên cứu lý luận và thực tiễn phù hợp tác giả đã có các kết quả nghiên cứu mới: a) Hệ thống được cơ sở lý luận bao gồm các khái niệm, nội dung và yếu tố tác động của vấn đề nghiên cứu trong bối cảnh thực hiện chương trình giáo dục phổ thông 2018; b) Khảo sát bằng phiếu điều tra trên 40 cán bộ quản lý và giáo viên các trường Trung học cơ sở Thuận Kiều, Lý Tử Trọng, Trương Định thuộc quận 12 thành phố Hồ Chí Minh đã phát hiện được thực trạng: Dạy học 2 buổi/ ngày và tổ chức dạy học 2 buổi/ngày hiện nay; c) Đề xuất 7 biện pháp từ góc độ quản lý để nâng cao chất lượng dạy học 2 buổi/ngày tại các trường THCS theo định hướng chương trình giáo dục phổ thông 2018: Đổi mới công tác kế hoạch dạy học 2 buổi/ngày; Xây dựng và đảm bảo thực hiện các chế độ đãi ngộ đối với cán bộ, giáo viên, nhân viên tham gia thực hiện dạyhọc 2 buổi/ngày [35].
12 - Nguyễn Thanh Thủy (2021), quản lý dạy học môn toán bằng tiếng Anh ở các trường tiểu học quận Long Biên thành phố Hà nội trong bối cảnh hội nhập Quốc tế.