CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA DẠY HỌC TRẢI NGHIỆM 1. Phương pháp dạy học PPDH là lĩnh vực đa dạng và phức tạp. Có nhiều quan niệm, quan điểm khác nhau về PPDH. Trong luận văn này, chúng tôi sử dụng quan điểm PPDH được hiểu là cách thức, là con đường hoạt động của HS và GV, trong những điều kiện dạy học xác định, nhằm đạt tới mục đích dạy học.
[17] Quan điểm dạy học là sự kết hợp giữa những cơ sở lí thuyết của lí luận dạy học, các nguyên tắc dạy học những điều kiện dạy học và tổ chức cũng như những định hướng về vai trò của GV và HS trong quá trình dạy học. Quan điểm dạy học là những định hướng mang tính cương lĩnh, chiến lược, là mô hình lí thuyết của PPDH. Kĩ thuật dạy học là những cách thức hành động, biện pháp của GV trong các tình huống hành động nhỏ nhằm điều khiển và thực hiện quá trình dạy học. Các kĩ thuật dạy học chưa phải là các PPDH độc lập mà là những thành phần của PPDH.
Bản chất của trải nghiệm - Trải nghiệm hiểu đơn giản nhất là những gì con người đã từng kinh qua thực tế, từng biết, từng chịu. [17] - Trải nghiệm để phục vụ lại cuộc sống. Chúng ta sống trong thực tại, trao đổi thông tin với thực tại, nhờ đó chúng ta thu được những kinh nghiệm sống và kiến thức cho riêng bản thân. Nhờ đó, con người sẽ tự hoàn thiện mình và sống tốt hơn.
Như vậy có thể hiểu rằng trải nghiệm và sống là hai khía cạnh luôn song hành cùng với nhau, hoàn thiện và bổ sung cho nhau. - Sự trải nghiệm sẽ mang lại cho con người những kinh nghiệm đa dạng và phong phú. Quá trình trải nghiệm là quá trình tích lũy kinh nghiệm, giúp 9 con người hình thành vốn sống, vốn kinh nghiệm hình thành năng lực và phẩm chất. Đặc điểm của trải nghiệm Trải nghiệm có những đặc điểm sau: - Con người được tham gia trực tiếp vào các loại hình hoạt động và các mối quan hệ giao lưu đa dạng, phong phú một cách tự giác.
- Con người được giao tiếp với người khác, tương tác với tập thể, với cộng đồng, với sự vật hiện tượng và các vấn đề liên quan trong cuộc sống. - Trải nghiệm luôn chứa đựng hai yếu tố đó là: xúc cảm và hành động không thể tách rời, thiếu một trong hai yếu tố trên đều không thể mang lại hiệu quả trong quá trình trải nghiệm. - Kết quả của trải nghiệm là hình thành được năng lực mới, hiểu biết mới, thái độ, giá trị mới, kinh nghiệm mới, … [17] Vì trải nghiệm của con người rất phong phú và đa dạng, kiến thức mới được hình thành thông qua nhiều giác quan: thị giác, thính giác, xúc giác … qua các hoạt động. Do đó các hình thức hoạt động trải nghiệm cũng rất đa dạng và phong phú.
Vì thế, không nên hiểu một cách cứng nhắc là bắt buộc phải tổ chức hoạt động cho HS ở ngoài trời mới là trải nghiệm. Trên thực tế, khi HS được tham gia trực tiếp vào các hoạt động trên lớp, được tương tác trực tiếp với con người, sự vật, hiện tượng và hình thành được kinh nghiệm cho bản thân có nghĩa là HS đã được trải nghiệm. Nếu hiểu đúng bản chất của trải nghiệm thì GV có thể tổ chức hoạt động trải nghiệm cho HS ở nhiều không gian khác nhau, trong và ngoài lớp học, sử dụng một số hình thức phù hợp tạo điều kiện tốt cho HS có những trải nghiệm phong phú. Dạy học trải nghiệm 1.
Hoạt động trải nghiệm 1. Khái niệm [18] Hoạt động trải nghiệm là hoạt động giáo dục trong đó từng HS được trực tiếp hoạt động trong nhà trường hoặc trong xã hội dưới sự tổ chức và hướng 10 dẫn của nhà giáo dục, qua đó phát triển đạo đức, tình cảm, các kỹ năng và tích lũy kinh nghiệm riêng của cá nhân … Bên cạnh hoạt động trải nghiệm chung, ở từng môn học cũng có các hoạt động trải nghiệm mang tính đặc trưng, đặc thù riêng của từng môn học góp phần hình thành và phát triển các năng lực chuyên biệt cho từng đối tượng học sinh. Các hình thức của hoạt động trải nghiệm a) Hình thức có tính khám phá 1. Thực địa, thực tế 2.
Trò chơi b) Hình thức có tính tham gia lâu dài 5. Dự án và nghiên cứu khoa học 6. Các câu lạc bộ c) Hình thức có tính thể nghiệm/ tương tác 7. Hoạt động nhóm 8.
Hội thảo/xemina 11. Phương pháp tổ chức một số hình thức hoạt động trải nghiệm trong môn Toán a) Câu lạc bộ Toán học CLB là hình thức sinh hoạt ngoại khóa của nhóm HS cùng niềm yêu thích đối với môn Toán, nhằm tạo môi trường giao lưu thân thiện, tích cực giữa HS với GV và giữa các HS với nhau. CLB tạo cơ hội để HS được chia sẻ những kiến thức Toán học qua đó phát triển các kĩ năng như: kĩ năng giao tiếp, kĩ năng hợp tác, làm việc nhóm, kĩ năng giải quyết vấn đề,… 11 * Quy trình tổ chức câu lạc bộ Toán học Bước 1: Lựa chọn những HS có nhu cầu và niềm yêu thích với môn Toán Bước 2: Xây dựng kế hoạch, mục tiêu, nội dung, hình thức tổ chức Bước 3: Tập hợp thành viên, thống nhất nguyên tắc, thông qua kế hoạch Bước 4: Tổ chức sinh hoạt, kiểm tra và nhận xét Bước 5: Nhận xét, đánh giá, bầu lại Ban chủ nhiệm CLB Toán học theo định kỳ b) Tổ chức trò chơi trong dạy học môn Toán Trò chơi là một loại hình hoạt động thư giãn, giải trí; là món ăn tinh thần nhiều bổ ích và không thể thiếu được trong cuộc sống con người. * Quy tắc tổ chức trò chơi: Bước 1: Lựa chọn những nội dung toán học mà học sinh cần lĩnh hội, từ đó lựa chọn hình thức chơi phù hợp.
Bước 2: Thiết kế trò chơi, quy tắc chơi, lựa chọn phương tiện và địa điểm. Bước 3: Xác định đối tượng, quy mô, số lượng người tham gia trò chơi. Bước 4: Tổ chức chơi theo kế hoạch, đảm bảo nguyên tắc an toàn, giáo dục, vui. Bước 5: Tổng kết hoạt động, nhận xét đánh giá HS và rút kinh nghiệm cho lần sau.
Như vậy, tổ chức trò chơi Toán học cho học sinh phổ thông là một hình thức tổ chức hoạt động trải nghiệm có tính phổ biến và có ý nghĩa giáo dục tích cực. c) Hoạt động giao lưu trong Toán học Giao lưu là một hình thức tổ chức giáo dục nhằm tạo ra các điều kiện cần thiết để cho HS được trò chuyện, tiếp xúc và trao đổi thông tin với những nhân vật điển hình. Qua đó, giúp cho các em có những tình cảm, nhận thức và thái độ phù hợp, có được những lời khuyên đúng đắn để vươn lên trong rèn luyện, học tập và hoàn thiện nhân cách. Mục đích ý nghĩa của giao lưu: - Tạo điều kiện để HS thoả mãn nhu cầu giao tiếp, được nói chuyện trực tiếp với người mà mình yêu thích, kỳ vọng và ngưỡng mộ; được tiếp 12 nhận thông tin, bày tỏ tình cảm và được học hỏi kinh nghiệm để định hướng và nâng cao vốn sống.
- Giao lưu cũng tạo điều kiện để HS mở rộng và thiết lập các mối quan hệ xã hội, giúp HS tăng cường hiểu biết lẫn nhau. Với đặc thù của môn Toán thì hình thức dạy học trải nghiệm qua trò chơi (hình thức có tính khám phá) và hoạt động nhóm (hình thức có tính thể nghiệm/tương tác) được sử dụng trên lớp học phổ biến. Ngoài ra, trong phạm vi ngoài lớp học, có thể cho HS tham gia câu lạc bộ, diễn đàn, giao lưu hoặc hội thảo. Các sản phẩm của hoạt động trải nghiệm Vì dạy học trải nghiệm có những hình thức khác nhau qua đó sản phẩm của dạy học trải nghiệm cũng khác nhau.
Trên lớp học sản phẩm có thể là các mô hình, lời giải cho các bài toán, bảng biểu được học sinh thiết lập … thể hiện sự tìm tòi và ứng dụng kiến thức của học sinh. Ngoài lớp học: các vật dụng do HS chế tạo, sổ ghi chép, … Sản phẩm còn có thể là tinh thần, thái độ học tập của HS, những năng lực được hình thành và phát triển trong quá trình học tập qua trải nghiệm. Các sản phẩm dưới dạng mô hình hóa tranh ảnh, mô hình sẽ giúp kiến thức dễ hình dung và làm cho việc “học” thực sự gắn liền với “hành”, giúp HS thấy kiến thức học tập của mình không quá sáo rỗng, xa rời thực tế như các em vẫn nghĩ … Tuy vậy, cái chung nhất, sản phẩm mà bất kì hình thức trải nghiệm nào cũng hướng tới đó là những tri thức HS tiếp nhận được. Kiến thức qua các hoạt động trải nghiệm thường là một quá trình HS tìm tòi để biết, để thấy và để có được chứ không đơn thuần là kiến thức có sẵn, HS tiếp thu một cách thụ động.
Chẳng hạn, khi GV yêu cầu HS tự thiết lập hệ thống câu hỏi trắc nghiệm về chủ đề Mệnh đề thì sản phẩm chính là hệ thống câu hỏi do HS xây dựng được. Cụ thể như sau: 13 CHUYÊN ĐỀ: MỆNH ĐỀ Bài 1: Mệnh đề Vấn đề 1. NHẬN BIẾT MỆNH ĐỀ Câu 1. Trong các câu sau, câu nào không phải là mệnh đề? A.
Buồn ngủ quá! B. Hình thoi có hai đường chéo vuông góc với nhau. 8 là số chính phương. Băng Cốc là thủ đô của Mianma.
Trong các câu sau, có bao nhiêu câu là mệnh đề? a) Hãy đi nhanh lên! b) Hà Nội là thủ đô của Việt Nam. Trong các câu sau, câu nào là mệnh đề? A. Trung Quốc là nước đông dân nhất thế giới. Bạn học trường nào? D.
Không được làm việc riêng trong giờ học. XÉT TÍNH ĐÚNG SAI CỦA MỆNH ĐỀ Câu 4. Trong các mệnh đề sau, mệnh đề nào là mệnh đề sai? 2 A. Trong các mệnh đề sau, mệnh đề nào có mệnh đề đảo đúng? A.
Nếu số nguyên n có tổng các chữ số bằng 9 thì số tự nhiên n chia hết cho 3. Trong các mệnh đề sau, mệnh đề nào là mệnh đề sai? A. " ABC là tam giác đều ⇔ Tam giác ABC cân ". " ABC là tam giác đều ⇔ Tam giác ABC cân và có một góc 60 ° ".
" ABC là tam giác đều ⇔ ABC là tam giác có ba cạnh bằng nhau ". " ABC là tam giác đều ⇔ Tam giác ABC có hai góc bằng 60° ". PHỦ ĐỊNH CỦA MỘT MỆNH ĐỀ Câu 7. Mệnh đề phủ định của mệnh đề “Mọi động vật đều di chuyển” là? A.
Mọi động vật đều không di chuyển. Mọi động vật đều đứng yên. Có ít nhất một động vật không di chuyển.