Chương 1. Cơ sở lý luận về quản lý hoạt động dạy học môn Toán ở trường THCS theo định hướng phát triển năng lực học sinh. Thực trạng quản lý hoạt động dạy học môn Toán theo định hướng phát riển năng lực học sinh ở các trường THCS huyện Yên Mô, tỉnh Ninh Bình. Biện pháp quản lý hoạt động dạy học môn Toán theo định hướng phát triển năng lực học sinh ở các trường THCS huyện Yên Mô, tỉnh Ninh Bình.
6 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC MÔN TOÁN THEO ĐỊNH HƢỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH Ở TRƢỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu về dạy học và dạy học môn Toán Dạy học là hoạt động lao động xã hội xuất hiện từ lúc con người có nhu cầu truyền lại cho thế hệ sau những kinh nghiệm của thế hệ trước. Quản lý ra đời khi có sự phân công lao động xã hội.
Quản lý dạy học là một qua trình xã hội đặc thù. Thực tiễn và lý luận về quản lý dạy học được hình thành và phát triển cùng với sự hình thành và phát triển của xã hội loài người. Ngay từ thời cổ đại, tư tưởng về dạy học và quản lý dạy học đã được thể hiện trong những quan điểm của nhiều nhà triết học đồng thời là nhà giáo dục. Đức Khổng tử (551-479 TCN) đã cho rằng: mục đích dạy học là xây dựng một xã hội ổn định và hòa mục.
Muốn thế, một người làm quan cai trị dân, người quân tử phải có phẩm chất đẹp là Nhân và Lễ, phải luôn rèn luyện mình. Ông đã giúp học trò phát triển bằng cách khuyến khích sở trường, phê bình sở đoản, phương châm chính của dạy học là khải phát (gợi mở).Komenxki (1592-1670) đã phân tích các hiện tượng trong tự nhiên và hiện thực để đưa ra các biện pháp dạy học buộc HS phải tìm tòi, suy nghĩ để nắm được bản chất của sự vật hiện tượng. Ở Liên Xô (cũ), trong những thập kỷ gần đây đã có một số công trình nghiên cứu hệ thống các vấn đề về PP dạy học mà tiêu biểu là công trình của các nhà khoa học: V.Lecne,…trong đó việc công nghệ hóa quá trình dạy học của giáo sư viện sĩ V.Davưdop đã được tổ chức vận dụng tại Việt Nam. [23] Vào nửa đầu thế kỷ XX, T.Makiguchi (Nhật Bản) đã nêu lên quá trình phát triển của giáo dục tương ứng với nó là sự thay đổi vai trò của người thầy trong quá trình giáo dục, dạy học.
Dạy học phải hướng vào người học, dạy học tích cực, biến quá trình dạy học thành quá trình tự học. Xu thế dạy học hiện nay là hoàn toàn phù hợp với tư tưởng này. Ở phương Tây, qua các thời kỳ lịch sử, có nhiều nhà triết học đã quan tâm đến vấn đề dạy học và quản lý dạy học như Pla-tông (427 - 348 TCN), J.v…, tiêu biểu và nổi bật nhất trong các thời kỳ lịch sử đó là Kô-men-xki (1592 - 1670), ông đã đưa ra quan điểm GD phải thích ứng với tự nhiên, theo ông quá trình dạy học để truyền thụ và tiếp nhận tri thức là phải dựa vào sự vật, hiện tượng do HS tự quan sát, tự suy nghĩa mà hiểu biết, không nên dùng uy quyền bắt buộc, gò ép người ta chấp nhận bất kỳ một điều gì và ông đã nêu ra một số nguyên tắc dạy học có giá trị rất lớn đó là: Nguyên tắc trực quan; nguyên tắc phát huy tính tự giác tích cực của HS; nguyên tắc hệ thống và liên tục; nguyên tắc củng cố kiến thức; nguyên tắc dạy học theo khả năng tiếp thu của HS (vừa sức); dạy học phải thiết thực; dạy học theo nguyên tắc cá biệt … Ông khẳng định "Con người là một thực thể của tự nhiên, vì vậy việc giáo dục con người phải phù hợp với quy luật tự nhiên"; "Cần chuẩn bị cho con người vào đời, không những vào cuộc đời tinh thần mà cả vào cuộc sống đời trần thế và xã hội. Vì vậy, phải học những cái gì thiết thực, có lợi, phải tìm hiểu thế giới xung quanh, sách vở phải lùi trước thực tế"[23].
Kô-men-xki cũng đưa ra nhiều nguyên tắc dạy học trong đó có "nguyên tắc trực quan" được ông gọi là "nguyên tắc vàng ngọc", nguyên tắc này được ông xây dựng trên luận điểm: "Trẻ em tri giác thế giới khách quan bằng các giác quan, ý thức của trẻ phản ánh cái tồn tại của thế giới bên ngoài" [23]. Nước Mỹ- một nước phát triển nhất thế giới, để giữ vững vị trí hàng 8 đầu trên trường quốc tế, cựu tổng thống Mỹ Bill Clinton, đã ra thông điệp gửi quốc dân ngày 04/2/1997 kêu gọi: “Tôi đưa ra lời kêu gọi hành động để cho nước Mỹ bước vào thế kỷ XXI, hành động để duy trì nền kinh tế của chúng ta, hành động để tăng cường nền giáo dục, công nghệ khoa học…”. Vì ông cho rằng: “giáo dục là vấn đề an ninh quốc gia tối quan trọng đối với tương lai của chúng ta”. Theo ông: “Để có trường tốt nhất phải có GV tốt nhất, cần thưởng công và công nhận những giáo viên tốt nhất, đồng thời loại bỏ một cách nhanh chóng và công bằng một số ít người không đủ chuyện môn”.
[23] Từ cuối thế kỷ XIV, khi mà chủ nghĩa Tư Bản bắt đầu xuất hiện, vấn đề dạy học và quản lý dạy học đã được nhiều nhà giáo dục thật sự quan tâm. Nổi bật là các công trình nghiên cứu của các tác giả Cômenxki, V.Xaxerđatôp, Zakharôp. Cômenxki đưa ra nguyên tắc dạy học như nguyên tắc trực quan, nguyên tắc nhất quán, nguyên tắc đảm bảo tính khoa học và tính hệ thống [23]. Qua đó thể hiện gián tiếp rằng hiệu quả dạy học có liên quan đến chất lượng người dạy trong việc vận dụng có hiệu quả các nguyên tắc dạy học.
Về việc chỉ đạo quá trình dạy học, Xukhômlinxki rất coi trọng bồi dưỡng đội ngũ GV, dự giờ - phân tích giờ dạy, giúp đỡ GV để nâng cao tay nghề, hoàn thiện nghệ thuật sư phạm. Xukhômlinxki quan niệm rằng một nhà giáo chân chính là một người yêu sách. Kônđakôp thì đi sâu phân tích công tác kế hoạch hoá, vai trò của tập thể sư phạm, quan hệ giữa Hiệu trưởng với tập thể sư phạm nhằm hoàn thành tốt nhất nhiệm vụ giáo dục - dạy học của nhà trường. Việc bồi dưỡng lý luận chính trị, chuyện môn nghiệp vụ cho GV, công tác kiểm tra quá trình dạy học được ông nhấn mạnh và cụ thể hóa ở nhiều khía cạnh.
Theo ông phương pháp chỉ có thể có hiệu quả khi việc tự học của GV gắn bó qua lại với tìm tòi sáng tạo tập thể. Về quản lý quá trình dạy học, Kônđakôp rất quan tâm thu thập, phân tích những số liệu, chỉ số phản ánh tình hình giảng dạy, học tập, việc phối hợp trong BGH nhằm giúp đỡ GV tiến bộ về chuyện môn qua công tác phương pháp. 9 Nhiều công trình nghiên cứu các nhà khoa học, các chuyện gia đã đề cập ít nhiều về phương pháp dạy học môn Toán sao cho có hiệu quả nhất. Tiêu biểu có thể kể đến một số công trình nghiên cứu có giá trị như: PPDH đại cương môn toán của tác giả Nguyễn Bá Kim (2010); Vận dụng lý luận vào thực tiễn dạy học môn Toán ở trường phổ thông của tác giả Bùi Văn Nghị (2009); Cẩm nang dạy và học môn Toán THCS của tác giả Vũ Hữu Bình (2007)… Nhìn chung những công trình nghiên cứu trên đã đi sâu nghiên cứu những vấn đề lý luận về QLGD, quản lý nhà trường hay quản lý quá trình dạy học nói chung mà ít đề cập đến các giải pháp cụ thể để quản lý chất lượng dạy học từng bộ môn, đặc biệt chưa có công trình nào nghiên cứu một cách toàn diện, cụ thể về quản lý chất lượng dạy học môn toán theo hướng phát triển năng lực học sinh ở các trường THCS.
Từ việc kế thừa các kết quả nghiên cứu đi trước, tác giả đi sâu vào nghiên cứu cơ sở lý luận, khảo sát thực trạng dạy học, QLDH môn Toán, đề xuất biện pháp QLDH môn Toán theo hướng phát triển năng lực ở trường THCS huyện Yên Mô, tỉnh Ninh Bình. Các nghiên cứu về quản lý dạy học và quản lý dạy học môn Toán Xét ở góc độ nghiên cứu lý luận quản lý giáo dục, dựa trên quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, các nhà khoa học nước ta đã tiếp cận quản lý giáo dục và quản lý trường học để đề cập đến việc phát triển công tác quản lý trường học; các tác phẩm tiêu biểu như: PP luận khoa học giáo dục của Phạm Minh Hạc; Khoa học quản lý giáo dục- Một số vấn đề lý luận và thực tiễn của Trần Kiểm… Như vậy, vấn đề nâng cao chất lượng dạy học từ lâu đã được các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước quan tâm. Từ những năm cuối thế kỷ XX, khi xã hội sắp bước vào một giai đoạn phát triển mới thì hơn bao giờ hết, vấn đề này được quan tâm nhiều hơn và nó trở thành mối quan tâm chung của toàn 10 xã hội, đặc biệt là của những nhà nghiên cứu giáo dục. Ý kiến của các nhà nghiên cứu có thể khác nhau nhưng điểm chung mà chúng ta thấy trong các công trình nghiên cứu của họ là khẳng định vai trò quan trọng của công tác quản lý trong việc nâng cao chất lượng dạy học ở các cấp học và ở các bậc học.
Đây cũng chính là một trong những tư tưởng mang tính chiến lược về phát triển giáo dục của Đảng. Hiện nay, với nghị quyết 29 của Đảng, dạy học theo định hướng PTNL là vấn đề nhận được sự quan tâm đặc biệt của các cấp quản lý và của toàn xã hội. Thời gian qua, nhiều cuộc hội thảo về dạy học theo định hướng PTNL đã được tiến hành thu hút sự tham gia của các nhà nghiên cứu và nhà quản lý giáo dục. Tháng 12/2014, Học viện quản lý giáo dục đã tổ chức hội thảo khoa học "Quản lý dạy học chuyển từ tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực: "Vấn đề và giải pháp".
Hội thảo có sự tham gia của nhiều nhà giáo, nhà khoa học, cán quản lý giáo dục với 52 báo cáo, tham luận.