mở đầu nhằm hướng đến mục tiêu thu hút sự chú ý, khơi dậy niềm hứng thú nơi người học và tạo được mâu thuẫn nhận thức. Từ đó kích thích hành động tích cực, sáng tạo của HS trong quá trình học Toán. Kết nối tri thức, kiến thức, kỹ năng đã biết của HS làm tiền đề để HS tự xây dựng kiến thức mới trong bài học. Cụ thể GV có thể sử dụng nội dung kiến thức bài trước để mở đầu cho tiết học, qua đó giúp GV nắm được khả năng nhận thức và vận dụng của HS đồng thời kết nối vào nội dung sắp học.
Phương thức tổ chức hoạt động mở đầu trong dạy học môn Toán lớp 3 góp phần phát triển năng lực cho học sinh Có rất nhiều hình thức tổ chức để mở đầu tiết học ví dụ như: Mở đầu bằng cách dẫn dắt trực tiếp vào bài; cho HS xem video/hình ảnh liên quan đến nội dung bài học để kết nối vào bài; xây dựng tình huống gắn với kiến thức, kỹ năng liên quan đến nội dung bài học; tổ chức các trò chơi học tập để gắn kiến thức đã học hay những hiểu biết vốn có để dẫn dắt vào bài sắp học. Đề tài tập trung nghiên cứu hình thức tổ chức mở đầu bằng trò chơi học tập nhằm tạo hứng thú, lôi cuốn HS, giúp HS tiếp cận đến bài học một cách tự nhiên và đạt hiệu quả. Tổ chức hoạt động mở đầu bằng trò chơi giúp phát huy tính sáng tạo, hấp dẫn, gây hứng thú cho HS, giúp HS dễ tiếp thu kiến thức mới, đồng thời cũng chuyển tải nhiều tri thức của nhiều lĩnh vực khác nhau. Trò chơi còn là hoạt động được hầu hết các HS thích thú tham gia, có khả năng lôi kéo sự chú ý và khơi dậy niềm yêu thích môn học của HS.
Trò chơi không chỉ mang tính giải trí, giúp các em giảm bớt căng thẳng mà còn có thể củng cố, ôn tập kiến thức bài học hoặc dẫn dắt các em vào hoạt động tìm kiếm tri thức mới một cách tự nhiên, nhẹ nhàng. Theo Tiến sĩ Ngô Thị Thu Dung - Giám đốc điều hành Trung tâm nghiên cứu phát triển giáo dục cộng đồng (Trường ĐH GD-ĐHQG Hà Nội): "Trò chơi là một hình thức giao tiếp bạn bè, phát triển tốt các năng lực giao 17 tiếp, trò chơi đồng thời là một phương tiện mà thông qua đó HS có thể giao tiếp với nhau một cách tự nhiên và dễ dàng hơn" [14]. Mục đích của việc tổ chức trò chơi là nhằm lôi cuốn HS tham gia vào các hoạt động giáo dục một cách tự nhiên và tăng cường tính trách nhiệm; hình thành cho HS tác phong nhanh nhẹn, phát huy tính sáng tạo cũng như tăng cường sự thân thiện, hòa đồng giữa các HS, tạo hứng thú xua tan căng thẳng mệt mỏi trong quá trình học tập và giúp cho việc học tập trở nên nhẹ nhàng, sinh động, không khô khan, hàn lâm, nhàm chán… 1. Các tiêu chí đánh giá việc tổ chức hoạt động mở đầu trong dạy học môn Toán lớp 3 góp phần phát triển năng lực cho học sinh a.
Hoạt động mở đầu phù hợp với mục tiêu, nội dung bài học Với phương pháp dạy học truyền thống, mở đầu chỉ bằng một vài câu dẫn nhập nên không mất nhiều thời gian. Với phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực của HS, mở đầu cần tổ chức thành hoạt động để HS trực tiếp tham gia nên sẽ cần lượng thời gian nhiều hơn. Vì vậy khi xây dựng kịch bản cho hoạt động mở đầu, GV cần lưu ý không lấy những nội dung không thiết thực với bài học hay những nội dung mang tính chất minh họa mà cần cụ thể: sử dụng nội dung kiến thức bài trước để mở đầu hoặc có thể xây dựng hoạt động học tập có nội dung phần mở đầu liên quan đến kiến thức bài mới. Qua đó giúp GV biết được HS đã có kiến thức cơ bản gì và chưa biết những nội dung nào để khai thác sâu khi vào tiết học (điều này có thể sẽ khác nhau ở từng lớp nên GV cần có sự điều chỉnh kịp thời để phù hợp với đối tượng HS ở các lớp).
Tình huống mở đầu phù hợp với hiểu biết, gắn liền với đời sống của học sinh Hoạt động mở đầu là bước “thực hiện các động tác nhẹ trước khi thực hiện công việc” nên việc mở đầu cũng cần nhẹ nhàng và sinh động để tạo sự hấp dẫn cho HS. Việc đặt câu hỏi hay tình huống mở đầu cần chú ý tạo được hứng thú cho HS: để HS được thực hiện nhiệm vụ, được tham gia trả lời câu 18 hỏi hoặc tham gia vào các tình huống mở đầu. Câu hỏi/tình huống đưa ra ở phần này cũng cần có nhiều mức độ trong đó nhất thiết phải có câu dễ để HS nào cũng có thể trả lời được. Khi các em trả lời được hoặc giải quyết được tình huống thì các em sẽ cảm thấy phấn khởi, hào hứng và thích thú.
Từ đó HS có tâm lý tốt khi vào bài học. Các câu hỏi phải vừa sức và phân hóa đối tượng, tình huống đưa ra phải là tình huống có vấn đề đòi hỏi HS phải biết vận dụng vốn kiến thức đã biết cùng với hiểu biết của mình để giải quyết vấn đề. Tình huống đưa ra mà HS nào cũng giải quyết được thì các em sẽ không có hứng thú tìm hiểu kiến thức mới, không kích thích được trí tò mò cũng như nhu cầu học tập một cách chủ động và tích cực của các em. Khi áp dụng tổ chức hoạt động mở đầu cho tất cả các tiết học ở các lớp thì người GV nên lưu ý: Kế hoạch hoạt động đã xây dựng cần có sự điều chỉnh cho phù hợp với đặc điểm HS của từng lớp; tránh việc xây dựng một tình huống cố định dùng chung cho tất cả các lớp trong cùng một khối.
Phương án xây dựng tình huống mở đầu giữa các tiết, các bài học nên có sự đổi mới về hình thức, phương pháp; ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số để tránh sự nhàm chán cho HS khi tiết học nào cũng tổ chức hoạt động mở đầu theo kiểu “đến hẹn lại lên” với các bước tuần tự như nhau. Mức độ rõ ràng của mục tiêu, phương thức, sản phẩm ở mỗi nhiệm vụ học tập Tất cả mục tiêu, phương thức, sản phẩm ở mỗi nhiệm vụ học tập đều rõ ràng, sắp xếp theo từng cấp độ và dễ tiếp cận với HS. Đi kèm với nhiệm vụ học tập là khung năng lực, chỉ ra yêu cầu cần đạt, đảm bảo việc đánh giá được cả quá trình học tập của HS, giúp HS phát triển tư duy siêu nhận thức, tạo cơ hội cho HS tự đánh giá và chiêm nghiệm trong suốt quá trình thực hiện nhiệm vụ học tập. Trong đó các tình huống mở đầu phải tạo cho HS cơ hội thể hiện một hoặc những năng lực, kỹ năng và bám sát với mục tiêu học tập.
Ví dụ với môn Toán học, nhiệm vụ học tập yêu cầu HS thể hiện cả 3 thuộc tính: hiểu biết 19 khái niệm, nắm được cách tư duy, kỹ năng làm bài và vận dụng những hiểu biết, kỹ năng để giải quyết các tình huống có vấn đề. Chủ đề được đưa ra trong mỗi nhiệm vụ học tập cần bám sát thực tế, có tính kết nối với HS, tạo niềm say mê, hứng thú trong học tập giúp HS áp dụng kiến thức, kỹ năng trong bài học để giải quyết những tình huống, vấn đề thực tiễn trong cuộc sống. Ngoài ra, nhiệm vụ học tập tạo ra cơ hội cho HS phát triển năng lực hợp tác, kỹ năng giao tiếp qua những nhiệm vụ thực hiện theo nhóm đôi, nhóm nhỏ. GV chỉ là người hướng dẫn để HS tự tìm tòi, giải quyết nhiệm vụ học tập GV trở thành người hướng dẫn HS thực hiện nhiệm vụ học tập, dẫn dắt HS tự giải quyết vấn đề, thực hiện dự án, phát huy vai trò của GV trong đổi mới phương thức dạy học thay vì vai trò “giảng bài, làm mẫu” như những môi trường học tập truyền thống khác.
Tuy nhiên, điều đó không làm giảm vai trò của GV trong lớp học mà thay vào đó đòi hỏi sự nỗ lực, kiên trì không ngừng nghỉ của đội ngũ GV bởi HS có những điểm mạnh, điểm yếu, năng lực khác nhau, yêu cầu nhiệm vụ học tập cần được xây dựng trên cơ sở cá nhân, mang tính thiết thực, gần gũi, tạo niềm say mê học tập, phù hợp với đặc điểm chung về tâm lý lứa tuổi cũng như đặc điểm riêng của từng HS. Để HS chủ động hoàn thành nhiệm vụ học tập, khi giao nhiệm vụ trong các hoạt động mở đầu, GV cần cố gắng làm rõ yêu cầu cụ thể của từng nhiệm vụ, đặt những câu hỏi gợi mở, dẫn dắt HS tiếp cận vấn đề, sẵn sàng hỗ trợ HS khi gặp bất kỳ khó khăn nào trong việc thực hiện, điều chỉnh cần thiết để phù hợp với năng lực của từng HS. Việc phải tự giải quyết và có trách nhiệm với nhiệm vụ học tập là vô cùng cần thiết, đặc biệt khi HS học đến những bậc học cao hơn hay trong cuộc sống tương lai, khi HS phải đối mặt với không ít những nhiệm vụ, công việc, tình huống phức tạp hơn đòi hỏi mỗi HS phải có tính chủ động, đầu tư thời gian để tìm tòi và học hỏi, trở thành thế hệ sẵn sàng chinh phục thử thách. Các yếu tố ảnh hưởng đến tổ chức hoạt động mở đầu trong dạy học môn Toán lớp 3 góp phần phát triển năng lực cho học sinh a.
Sự quan tâm chỉ đạo của cán bộ quản lí nhà trường và các cấp Hiện nay, việc tổ chức hoạt động mở đầu trong dạy học môn Toán lớp 3 góp phần phát triển năng lực cho HS đang là một vấn đề cần được quan tâm. Để các trường Tiểu học thực hiện tốt hoạt động tổ chức hoạt động mở đầu trong dạy học môn Toán lớp 3 góp phần phát triển năng lực cho HS cần có bộ chương trình, kế hoạch cụ thể, hệ thống văn bản từ Bộ giáo dục và đào tạo đến văn bản chỉ đạo của Sở giáo dục và đào tạo, văn bản chỉ đạo của Phòng giáo dục và đào tạo. Hệ thống văn bản hướng dẫn hoàn thiện, kịp thời, thuận tiện cho người vận hành về mặt tổ chức và thực hiện.